કાવાગુચિકો

કાવાગુચિકો, જાપાન

શનિવારે સવારે અમે અમારાં નિર્ધારિત સમય કરતા ઘણા મોડા ઊઠ્યા. એટલા મોડા કે, ઊઠીને દોડાદોડી થઇ પડી. સૅમ નાહીને તરત કાર પિક-અપ કરવા ગયો અને ટ્રેનમાં વધુ પડતો સમાન લઈને મુસાફરી ન કરવી પડે એ માટે મને પોતાની બૅગ સોંપી. હાકોને ટ્રિપ વખતે લાગ્યો હતો એટલો સમય શહેરમાં જ ન લાગી જાય એ માટે અભિ અને આશુએ કાર પિક-અપ સ્પૉટ નજીક કોઈ કાફૅ શોધીને કૉફીની વ્યવસ્થા કરી રાખી હતી અને થોડો ઘણો નાસ્તો પણ સાથે લઈ લીધો હતો. એ બધું પતાવીને એ લોકો મને હોટેલથી લેવા માટે આવ્યા હતા અને લગભગ સાડા અગિયાર આસપાસ તો અમે ટોક્યોની બહાર નીકળી પણ ગયા હતા!

ટોક્યોથી કાવાગુચિકોનો રસ્તો પાનખરનાં રંગોમાં અદ્ભુત લાગતો હતો અને એ જોઈને જાણી શકાતું હતું કે, એ બાકીની ઋતુઓમાં પણ આટલો જ સુંદર દેખાતો હોવો જોઈએ. એ રસ્તો ટેકરીઓ વચ્ચે ખીણમાંથી પસાર થતો હતો અને એ લેન્ડસ્કે્પ લગભગ દર પાંચ મિનિટે બદલાતું રહેતું હતું. અમારી કાર ખૂબ લાંબો સમય તેનાં પર ચાલી અને અમે ઓછામાં ઓછું એકાદ કલાક સુધી તે નજારો માણ્યો હતો. છેલ્લી બે પોસ્ટ્સ પછી કદાચ તમે સમજી જ ગયા હશો કે, લાંબી સફર પછી છેલ્લાં દિવસોમાં અમે ફોટોઝ પાડવાથી એટલા કંટાળી ગયા હતા કે, ઘણી બધી જગ્યાઓ ખૂબ સુંદર હોવા છતાં તેનાં ફોટોઝ જ નથી પાડ્યાં. આનું બીજું કારણ એ પણ હતું કે, જાપાન દેશ જ એવો છે કે દર બીજી મિનિટે ફોટો પાડવાનું મન થાય એટલે એ રીતે પણ આગલાં દસ દિવસમાં અતિરેક થઇ ગયો હતો.

એ દિવસે હું માની નહોતી શકતી કે, જાપાનમાં હવે હું ફક્ત દોઢ દિવસ માટે જ હતી. જાપાન બધી રીતે મારાં ત્યાર સુધીનાં પ્રવાસનાં અનુભવો કરતાં અલગ અને અમુક અર્થમાં વિચિત્ર હોવા છતાં મારા ચાર ટ્રાવેલ-પાર્ટનર્સ સાથે ફરતા ફરતા મને એ ભૂમિ સાથે એક પ્રકારની આત્મીયતાની લાગણી થવા માંડી હતી. એવું જ લાગતું રહેતું કે, જાણે હું ત્યાં જ રહેતી હોઉં!

એ દિવસનો અમારો પહેલો મુકામ હતો કાવાગુચિકો લેક. હાકોને ની જેમ આ પણ માઉન્ટ ફૂજી પાસે આવેલું એક મોટું તળાવ છે. બંને વચ્ચે ફક્ત એટલો ફર્ક છે કે, કાવાગુચિકોથી માઉન્ટ ફૂજીનો નજારો હાકોને કરતાં થોડો વધુ સારો જોવા મળે છે. એ દિવસે ત્યાં બહુ ભીડ નહોતી. એ તળાવમાં અમે સ્પીડ બોટમાં ફર્યા.

તળાવ પાસે અન્ય કંઇ ખાસ પ્રવૃત્તિ નહોતી એટલે ત્યાં બોટમાં ચક્કર લગાવ્યા પછી શ્રી અને આશુ અમને એક નવી જગ્યાએ દોરી ગયા. લેઇકથી ડ્રાઈવ કરીને અમે પહોંચ્યા ‘ઇયાશિનોસાતો એંશીયન્ટ વિલેજ ‘. જાપાનનો મારો સૌથી છેલ્લો યુનીક એક્સપીરિયન્સ આ હતો. આ નાનકડું ગામડું જૂના જાપાનની પ્રતિકૃતિ છે. ત્યાં અમે પહેલા નાની દુકાનોમાં અંદર ગયા.

જૂની દુકાનોમાં અંદર જતા મને વિચાર આવ્યો કે, અહીં વિન્ટેજ વસ્તુઓ મળતી હોવી જોઈએ. પણ, ત્યાં અંદર જઈને આપણાં જમાનાનાં ઝેર – ઇન્ડસ્ટ્રી-પ્રોસેસ્ડ વસ્તુઓનાં પ્લાસ્ટિકનાં પેકેટ્સ જોઈને મને બહુ મજા ન આવી. મુંબઈ ચોપાટી પર આનંદ માણતા પગમાં પ્લાસ્ટિક ની થેલી ભરાય ત્યારે થઇ આવે તેવી લાગણી મેં અનુભવી.

વિલેજની દરેક ઝૂંપડીમાં નાનું મ્યુઝીયમ અથવા સ્ટોર હતાં. એક મ્યુઝિયમ જાપાનની જૂની જીવનશૈલીનું મ્યુઝીયમ હતું જેમાં જૂની ઘર-વપરાશની વસ્તુઓ રાખેલી હતી. ત્યાં શ્રીએ અમને એક ‘કોતાત્સુ ટેબલ’ દેખાડ્યું અને તેનો અમે પાંચેએ લાભ લીધો. કોતાત્સુ ટેબલ એટલે એવું ટેબલ જેમાં નીચે હીટિંગની સુવિધા હોય અને ટેબલ પર બ્લૅન્કેટ રાખેલું હોય. બ્લૅન્કેટ નીચે પગ રાખીને બેસવાથી શિયાળામાં ખૂબ હૂંફ મળે. અમે ત્યાં ‘માચા’નો પણ લાભ લીધો.

કોતાત્સુ ટેબલ (ક્વોરા પરથી લીધેલો ફોટો )

ત્યાં ફરીને નવરા થયા ત્યાં સાંજ પડી ગઈ હતી અને સૂર્ય ડૂબી રહ્યો હતો. માઉન્ટ ફૂજી સાથે રંગબેરંગી આકાશવાળો એ સૂર્યાસ્ત અમે ખૂબ માણ્યો! આપણે ત્યાં ચાની ટપરી હોય તેવી એક દુકાન પર અમે ચા, કૉફીનો પીધી અને કાવાગુચિકો પાછા ફર્યા.

અમે રાત્રે રહેવાનાં હતા એ હોટેલમાં ચેક-ઇન કરીને, સામાન ગોઠવીને તરત જમવા માટે બહાર નીકળ્યા. ત્યાં અમને નસીબજોગે એક ઇટાલિયન રેસ્ટ્રોં મળ્યું હતું જેનું નામ હતું પિઝઝેરિયા ઓન્ડા. ત્યાંનું જમવાનું સામાન્ય હતું પણ, ઘણાં દિવસો પછી અમે જાપાનીઝ અને ભારતીય સિવાયનું કૈંક ખાઈ રહ્યા હતા તેનો અમને ખૂબ આનંદ હતો. જમવાનું પતાવીને અમે નજીકનાં શૉપિંગ એરિયા તરફ ગયા. પણ, રાત પડી ગઈ હતી એટલે ધાર્યા પ્રમાણે બધું જ બંધ હતું.

હોટેલ પાછા ફરીને અમે બધા ઓછામાં ઓછા બે કલાક જેવું બેઠા અને સાકે પીતા અમારી ટ્રિપ વિષે, ટ્રિપ પહેલા અને પછીનાં જીવન વિષે ખૂબ વાતો કરી. અમે ફરીથી સાથે મુસાફરી કરવાનાં, સાથે બાલિ જવાનાં પ્લાન બનાવ્યાં જે હજુ સુધી પૂરાં નથી થયાં. પણ, હજુ ઘણી બધી જીંદગી અને ઘણી બધી મુસાફરીઓ બાકી છે એટલે ‘આશા અમર છે’નાં નાતે એ પ્લાન બિલકુલ પડતા પણ નથી મૂક્યાં. મારા અને શ્રી સિવાયનાં ત્રણેએ પછીની સવારે સાત વાગ્યામાં ઊઠીને હોટેલનાં ઑનસેનનો લાભ લેવાનું નક્કી કરી લીધું હતું. શ્રી અને મને ઑનસેન કરતા સવારની એક કલાકની એક્સટ્રા ઊંઘ વધુ વ્હાલી હતી એટલે થોડો ઘણો ફોમો (Fear Of Missing Out) હોવા છતાં અમે તેવાં કોઈ જ પ્લાન ન બનાવ્યાં.

રાતની પાર્ટી લાંબી ચાલી હોત પણ, મારા કારણે તેનાં પર થોડું પાણી ફરી ગયું હતું. હું એ સાંજે એટલી થાકી ગઈ હતી કે, થોડો સમય પછી મેં પાસેનાં ગાદલા પર લંબાવ્યું અને ઊંઘી ગઈ. મારી સીધી સવાર પડી અને ત્યારે જાણ્યું કે, મને ઊંઘ આવ્યા પછી બધા છૂટા પડી ગયા હતા.

સવારે રૂમની બારી ખોલી ત્યારે સામેનો વ્યૂ જોઈને મારું મોં પહોળું થઇ ગયું!

એ સાંજે ચાર વાગ્યે મારી ફલાઇટ હતી અને સમયસર કાર પરત સોંપવાની હતી એટલે અમે દસ વાગ્યા આસપાસ કાવાગુચિકોથી રવાના થઈ ગયા. મારો બધો જ સામાન આશુ-શ્રીનાં ઘરે હતો એટલે ત્યાં પહોંચીને સૌથી પહેલા તો ક્યોતો જવા વખતે મારી બૅગ હળવી કરવા માટે કાઢીને આશુ-શ્રીનાં ઘરે રાખેલો બધો જ સામાન ફરી એકઠો કરીને મારી બૅગમાં નાંખવાનો હતો. એ બધું પતાવતા મને કલાક લાગી અને ઍરપોર્ટ જવામાં મને થોડું મોડું થઇ રહ્યું હતું. આશુ-શ્રીએ ફટાફટ ‘ખાના પીના’માંથી મારા માટે જમવાનું મંગાવ્યું. મારાથી ખાવાયું તેટલું મેં ખાધું અને બાકીનું મેં મારી સાથે લઇ લીધું જે, પાછળથી ખૂબ સારો નિર્ણય સાબિત થયો. આશુ, શ્રી અને સૅમ મને આકિહાબારા સ્ટેશન સુધી મૂકવા આવ્યા. ત્યાં પાંચેક મિનિટ તેમની સાથે વાત કરીને હું ટ્રેન સ્ટેશનમાં ટિકિટ-ચેક તરફ જઈ રહી હતી ત્યારે એ ત્રણેએ ટિપિકલ જાપાનીઝ ઢબે એકસાથે ત્રણ વખત ઝૂકીને મને આવજો કહ્યું.

ટ્રેનમાં બેસતા જ મને ભયંકર એકલતા સાલવા માંડી. દુઃખ કદાચ એ નહોતું કે, વૅકેશન પૂરું થઇ ગયું હતું પણ, તેનું હતું કે, અમે પાંચે અનિર્ધારિત સમય સુધી ફરી મળી શકવાનાં નહોતા.

આ ટ્રિપ પછી હું ઇચ્છુ છું કે, વસંત ઋતુમાં ચેરી-બ્લૉસમ સીઝનમાં ફરી એક વખત જાપાનની મુલાકાત લઉં. હવે જોઈએ એ ઈચ્છા ક્યારે પૂરી થશે. થશે પણ છે કે નહીં. :)

નારા

જાપાન, નારા

ઓસાકા પહોંચીને રાત્રે હિરોશિમા જવાનો ગ્રાન્ડ પ્લાન બનાવ્યા પછી સવારે ઊઠીને સૅમે ઓસાકાથી હીરોશિમાનું અંતર જોયું અને તેને પોતાને જ આળસ આવી ગઈ. મારું મન હતું ઓસાકા માર્કેટ ફરવાનું પણ, તેને માર્કેટ નહોતું ફરવું અને બીજું કૈંક કરવું ‘તું. ‘બીજું કૈંક’ શું એ તેને પોતાનેય ખબર નહોતી. હું નાહીને તૈયાર થઇ તેટલી વારમાં તેને ‘બીજું કૈંક’ મળી ગયું હતું. ફરીથી તેને એક એરબીએનબી એક્સપીરિયન્સ મળ્યો પણ, આ એક્સપીરિયન્સ ઓસકાથી એક કલાક દૂર નારા નામનાં એક ગામમાં હતો. મેં શરૂઆત તો ના પાડવાથી કરી કારણ કે, મને ડર હતો કે, સૅમ ફરીથી કોઈ અતિવ્યસ્ત દિવસનો પ્લાન બનાવી લેશે અને મને મજા નહીં આવે. કલાકની સફર કરીને નવાં શહેરમાં જવાની પણ મારી ઈચ્છા નહોતી. પણ, સૅમે ખાતરી આપી કે એ એક્સપીરિયન્સ આરામદાયક અને મજાનો હશે. હું પૂરી સહમત નહોતી પણ, બે કલાકે હિરોશિમા જવા કરતાં તો આ ઓપ્શન સારો જ હતો અને મને ટૂંકું કરવામાં રસ હતો એટલે મેં હા પાડી દીધી. એક્સપીરિયન્સ એક વાગ્યે શરુ થતો હતો અને અમે એકથી થોડા મોડા પડીએ તેવી શક્યતા હતી. છતાં અમે હોસ્ટને મેસેજ કર્યો અને અમારા નસીબજોગે તેણે તરત જવાબ આપીને કહ્યું કે, અમે દોઢ વાગ્યે પહોંચીએ તો ચાલશે. એટલે અમે તરત જ નારા જવા નીકળ્યા.

ટ્રેનથી જ અમે આરામથી નારા પહોંચી ગયા. અમારે હોસ્ટને નારા સ્ટેશન પર જ મળવાનું હતું. તેણે અમને એક ચોક્કસ સ્થળે મળવાનું કહ્યું હતું જે અમે શોધી કાઢ્યું. એ અમારા પહેલા જ ત્યાં પહોંચી ગયો હતો અને અમારા પહોંચતા જ એ અમને ઓળખી પણ ગયો. તેનું નામ હતું – હિરો. હિરો સૌથી પહેલા અમને સ્ટેશન પાસે આવેલી એક સાઇકલની દુકાન પર લઇ ગયો. સ્વાભાવિક રીતે જ, એ દુકાન-માલિકને ઓળખતો હતો. એ હિરોનાં દરેક ગ્રાહક માટે તેમનાં કદ અનુસાર સાઇકલો કાઢી આપતો. અમને પણ યોગ્ય સાઇકલો કાઢી આપવામાં આવી. મેં વિચાર્યું હતું કે, અમે તરત જ ત્યાંથી ફરવા નીકળી જઈશું. પણ, હિરોનો પ્લાન અલગ હતો. અમે પાછા નારા સ્ટેશન ગયા અને તેણે બહાર અમને દસેક મિનિટ રાહ જોવાનું કહ્યું. હાઈસ્કૂલ પછી હું પહેલી વખત સાઇકલ પર બેઠી હતી અને મેં ધાર્યા કરતા સાઇકલ પર વધુ મજા આવી રહી હતી. કદાચ એ સાઇકલ ગિયર વિનાની હતી એટલે મને વધુ પસંદ હતી. કૉલેજમાં એકાદ વખત ગિયરવાળી સાઇકલ ચલાવી હતી પણ, તેમાં મને બિલકુલ મજા નહોતી આવી. કદાચ એટલા માટે, કે સાઇકલ મારા માટે ફિટનેસનું સાધન ઓછું, અને સાદગીનું પ્રતિક વધારે છે અને ગિયરવાળી અટપટી સાઇકલો સાદગીનાં રોમૅન્સને મારી નાંખે છે.

હિરો આવ્યો ત્યાં સુધી સૅમ અને હું સાઇકલ-કથાઓ વાગોળતા રહ્યા અને હું ત્યાં જ ચોગાનમાં ગોળ-ગોળ ચક્કર મારતી રહી. હિરો અમારા માટે પાણીની બૉટ્લ્સ અને બે ‘ઓનિગિરી‘ લાવ્યો. તેને હતું કે, અમને ઓનિગિરી વિષે નહીં ખબર હોય અને એ અમને નવો સ્વાદ ચખાડશે. અમારા માટે એ નવું ખાદ્ય તો નહોતું પણ, હતું એટલું જ સરસ જેટલું પહેલી વખત માણ્યું ત્યારે લાગ્યું હતું. ઓનિગિરી ખાઈને સૌથી પહેલા અમને નારા શહેરની સાહો નદીનાં કિનારે ચક્કર મારવા માટે લઇ જવામાં આવ્યા. અમારું સૌથી પહેલું આરામ-સ્થળ નદી પર બંધાયેલાં એક નાના પુલ પર, એક સ્કૂલ પાસે હતું.

અમે પહોંચ્યા પછી બે – ત્રણ મિનિટમાં જ અમારી બરાબર સામે આવેલી સ્કૂલની બારી પર વિદ્યાર્થીનીઓનું એક ટોળું એકઠું થવા લાગ્યું. એ લોકો છઠ્ઠા-સાતમા ધોરણમાં હોવા જોઈએ. પહેલા એ અમને જોતા રહ્યા. પછી અમુક જતા રહ્યા અને બાકીનાંમાંની એક છોકરી અમારી સાથે વાત કરવા લાગી. અમે થોડી સાથે તેમની સાથે વાત કરી. અમુક છોકરીઓનાં હાથમાં ત્યારે વાજીંત્રો હતાં. એકનાં હાથમાં બ્યુગલ હતું તેણે અમને પૂછ્યું, “હું તમારા માટે વગાડું?” અમે હા પાડી એટલે તેણે બારીની બહાર કાઢીને એ વગાડ્યું. કરી પણ પછી હિરોએ તેમને પાછા જતા રહેવા કહ્યું એટલે એ બધા જતા રહ્યા. તેણે અમને કહ્યું, “આ બાળકોનાં ટીચરને નહીં ખબર હોય કે એ આવી રીતે અહીં ઊભા છે. એટલે મેં કહ્યું કે, અંદર જતા રહો.”

એ અનુભવ અમારા માટે ત્યારથી જ એકદમ વિશિષ્ટ બનવા લાગ્યો હતો. આટલા દિવસોમાં કદાચ એ મારા માટે પહેલો એવો દિવસ હતો કે, જ્યારે હું જાપાનમાં ટૂરિસ્ટ જેવું નહોતી અનુભવી રહી. ત્યાંનાં નાના ગામમાં, લોકલ, સામાન્ય માણસો સાથે વાત કરવા મળી હતી. બહુ નહીં તો પણ થોડું તો એ લોકોનાં સામાન્ય જીવનમાં ડોકું કાઢવાની તક મળી હતી. ટોક્યો અને ક્યોતો (અને થોડે ઘણે અંશે ઓસાકા પણ) ટૂરિસ્ટસ થી એટલાં ભરાયેલાં છે કે, ત્યાં તમે હંમેશા પ્રવાસી જેવું જ મહેસૂસ કરતા રહો. નારા તેની સરખામણીએ એકદમ સામાન્ય હતું – સામાન્ય લોકો, સામાન્ય જીવન. એકદમ લો-પ્રોફાઈલ!

આ જ કારણથી હિરો નારા રહેવા લાગ્યો હતો. તેણે અમને પોતાનાં વિશે જણાવતા કહ્યું હતું કે, એ યુવાનીનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં ટોક્યો રહેતો અને ત્યાંની કોઈ કંપનીમાં માર્કેટિંગ વિભાગમાં કામ કરતો. પણ, જ્યારે સ્થાયી થવાનું વિચાર્યું ત્યારે એ નારા આવી ગયો હતો કારણ કે, બાળકો અને પરિવાર માટે તેને નારાનું શાંત વાતાવરણ વધુ યોગ્ય લાગ્યું હતું. ત્યાંથી નીકળીને સીધા અમે નારાનાં સૌથી પ્રખ્યાત ‘તોદાઈ-જી’ બૌદ્ધ મંદિર અને નારા ડીયર પાર્ક પહોંચ્યા.

પહેલા અમે મંદિર તરફ ગયા. મંદિર હિરોએ આ ટૂઅરનાં પ્રતાપે ઘણી વખત જોઈ લીધું હતું એટલે એ બહાર બેસીને પોતાનું સંગીત સાંભળવા લાગ્યો અને અમને અંદર જઈને જોવાનું કહ્યું. એ દિવસે ત્યાં બેથી ત્રણ સ્કૂલની ટ્રિપ આવી હતી એટલે સારી એવી ભીડ લાગતી હતી.

એ મંદિરનાં સૌથી મોટા વિસ્તારમાં બુદ્ધની પચાસ ફુટ લાંબી વિશાળકાય પ્રતિમા છે! એ પ્રતિમાનાં ગમે તેટલા ફોટો લેવાનો પ્રયત્ન કરો તો પણ તેનું કદ અને એ કદ પાસે કીડી જેવા લાગતા આપડે – આ જ્યારે અનુભવો ત્યારે જ સમજાય.

દુનિયાની લગભગ દરેક વિશિષ્ટ વસ્તુ/વ્યક્તિ/સ્થળ માટે કદાચ આ નિયમ લાગુ પડે છે. એ વિશેષતાનું વર્ણન કોઈ પણ માધ્યમમાં કરવું લગભગ અશક્ય છે. આ અનુભવે મને મારાં બે આગલાં પ્રવાસ યાદ કરાવી દીધાં! આવી જ લાગણી આ પહેલા કુંભલગઢનાં કિલ્લામાં અને ગ્રાન્ડ કેન્યનમાં આવી ચૂકી છે.

ત્યાં થોડી વાર ફર્યા પછી અમે બહાર આવ્યા ત્યારે હિરો પાસે બે હરણાં ઊભાં હતાં. તેણે અમને બંનેને હરણને ખવડાવવાનાં બિસ્કિટનું એક-એક પૅક આપ્યું હતું. અમે તેને પૂછ્યું અમે તેની પાસે ઊભેલાં હરણને બિસ્કિટ ખવડાવી શકીએ કે કેમ, તો તેણે અમને ના પાડી અને કહ્યું કે, “આપણે હરણનાં બગીચામાં જઈએ ત્યારે ખવડાવવું વધુ હિતાવહ છે.” તેણે ચાલતા ચાલતા અમને નારાનાં હરણો વિશે માહિતી આપી. તેનાં કહેવા મુજબ, હરણ સામાન્ય રીતે માણસોને જોઈને ભાગી જતા હોય છે. પણ, નારાનાં હરણ એટલી સદીઓથી એ વિસ્તારમાં માણસોની હાજરીમાં રહેતાં આવ્યાં છે કે, એ હવે માણસોથી ટેવાઈ ગયાં છે. આ હરણ હવે કદાચ જંગલમાં એકલાં રહી પણ ન શકે! ઉપરાંત આ હરણ બિલકુલ ડરપોક નથી. અહીં આવતા/રહેતા માણસો વર્ષોથી તેમને ખવડાવતા આવ્યા છે. પણ, છેલ્લાં ઘણાં વર્ષોમાં પ્રવાસીઓનું પ્રમાણ વધ્યું હોવાથી અહીં આવતા લગભગ દરેક લોકો આ હરણોને કૈંક ને કૈંક ખવડાવતા રહે છે એટલે આ હરણ એટલી હદે તેનાં આદિ થઇ ગયાં છે કે, અમુક હરણોને થોડાં બિસ્કિટ આપ્યા પછી એ તમારાં હાથમાં વધુ બિસ્કિટ જુએ તો એ તરાપ મારીને ખાવાનો પ્રયત્ન કરતાં હોય છે. આ જ કારણોસર તેણે અમને મંદિર પાસે હરણોને ખાવાનું આપવાની ના પાડી હતી. કારણ કે, જો અમે ત્યાં તેમને બિસ્કિટ આપત તો એ અમને ડરાવીને આખું પૅક ત્યાંનાં ત્યાં ખાઈ જાત અને ડરાવત નહીં તો પણ પીછો તો કર્યા જ કરત!

હરણનો કાર્યક્રમ પતાવ્યા પછી અમે એ જ પરિસરનાં પાછળનાં ભાગમાં ઊંચાઈ પર એક નાનકડું મંદિર આવેલું છે એ તરફ ગયા. ત્યાંથી નારાની ક્ષિતિજ આરામથી જોઈ શકાતી હતી. એ મંદિર જો કે, એટલું દૂર હતું કે, તમે માની જ ન શકો કે, એ આખો એવડો મોટો વિસ્તાર નારા પાર્કનો જ છે!

ત્યાંથી આગળ અમે જે મંદિર તરફ જઈ રહ્યા હતા એ રસ્તો લાલ,પીળાં, લીલાં વિશાળ વૃક્ષોથી આચ્છાદિત હતો! ક્યોતોનાં પેલા મંદિરોનાં ફોટોઝ જેવો, બસ એટલો ફર્ક કે, આ વૃક્ષોનાં કદ ક્યોતોનાં મંદિરોમાં આવેલાં વૃક્ષો કરતા વિશાળકાય હતાં! અત્યાર સુધીમાં જાપાનનાં મંદિરોનાં ફોટોઝ જોઈને અને વર્ણન વાંચીને એ તો સમજી જ ગયા હશો કે, જાપાનનાં દરેક મંદિર સુંદર જ છે. સુંદર તેમનાં માટે લઘુતમ સાધારણ અવયવ છે! એવું જ આ પણ એક સુંદરતમ મંદિર હતું. આ મંદિરની વિશેષતા એ હતી કે, તેનાં ગર્ભગૃહ સુધી પહોંચવાનાં પગથિયાં પર હરોળબંધ સુંદર ફાનસ લગાવેલાં હતાં.

આ મંદિરમાં અમે દસેક મિનિટ માટે ભૂલા પડી ગયા અને હિરોથી અલગ થઇ ગયા પણ, દસેક મિનિટમાં ટેકનોલજીનાં પ્રતાપે ફરી મળી પણ ગયા. ત્યાંથી આગળનો રસ્તો અદ્ભુત હતો! અમે સાઇકલ ચલાવતા ટેકરી ઊતરી રહ્યા હતા અને ડાબી બાજુ અલપ-ઝલપ વૃક્ષો પાછળથી સૂર્યાસ્ત દેખાતો રહેતો અને આકાશનાં ગુલાબી, પીળાં, કેસરી, ભૂરાં રંગ પણ! ટેકરી ઉતરીને મેદાનમાં આવ્યા પછી તો સૂર્યાસ્તનો નજારો એકદમ સાફ થઇ ગયો અને બરાબર સામે એક તળાવ હતું જેમાં આકાશનાં વિવિધ રંગોનો પડછાયો દેખાતો રહ્યો. હિરો અમને દોઢ કલાક ફેરવવાનો હતો તેને બદલે અઢી કલાક તો તેણે આરામથી અમારી સાથે ગાળી લીધાં હતાં અને ત્યાર પછી પણ એ અમને એ દિવસનાં અમારાં છેલ્લાં મુકામ પર લઇ જઈ રહ્યો હતો!

એ આખો બપોર અમે હિરો સાથે જાત-જાતની વાતો કરતા ગાળ્યો હતો. તેમાં વચ્ચે ક્યાંક જાપાનનાં સાંસ્કૃતિક શરાબની વાત નીકળી હતી અને અમે તેમની પાસેથી રેકમેન્ડેશન માંગ્યા હતા. પણ, એ બપોરે અમને એકબીજાનો સાથ એટલો ગમી ગયો હતો કે, હનુમાન જેમ સંજીવની જડીબુટીને બદલે આખો પર્વત લઇ આવ્યા હતા તેમ હિરો અમને તેની ફેવરિટ બ્રુઅરી લઇ જઈ રહ્યો હતો. ત્યાં અમે વિવિધ પ્રકારનાં સાકેનું ટેસ્ટિંગ કર્યું, એ શીખ્યા કે, ‘સાકે’ શબ્દનો સીધો અર્થ ‘શરાબ’ થાય છે. સાકે એ કોઈ શરાબનો પ્રકાર (દા.ત. વિસ્કી, વાઈન વગેરે) નથી. જાપાનમાં ક્યાંય જઈને એમ કહેશો કે, ‘સાકે આપો’ તો સામેવાળી વ્યક્તિ મૂંઝાઈ જશે! ટેઇસ્ટિંગ દરમિયાન પસંદ આવેલી બે ‘નિગોરી’ની બૉટ્લ્સ અમે ખરીદવાનું નક્કી કર્યું. હિરોએ ટેઈસ્ટિંગનું અમારું બંનેનું બિલ પોતે ચૂકવ્યું. એ આખા અનુભવથી અમે એટલા ખુશ હતા અને તેમાંયે હિરોએ નિર્ધારિત સમય કરતા ક્યાંય વધુ સમય અમારા માટે ફાળવ્યો હતો એ નિમિત્તે અમે તેને તેની ફેવરિટ સાકેની એક બૉટલ ભેટમાં આપી.

એ સાંજે નારાથી નીકળવાનું મન નહોતું થતું પણ, આગળ તો વધવાનું જ હતું. રાત્રે સાડા સાત આસપાસ અમે ઓસાકા પહોંચ્યા અને પછીનાં દિવસે ચેક-આઉટ કરીને ટોક્યો પાછા ફરવાની તૈયારી કરી.

ક્યોતો – 5

ક્યોતો, જાપાન

વાતોડિયા ટૅક્સી ડ્રાઈવર કાકા અમને અરાશિયામાથી લઈને કિંકાકુ-જી મંદિરનાં દરવાજા સુધી મૂકી ગયા. એ મંદિર આગલા દિવસે જોયેલાં ગિંકાકુ-જી મંદિરનું જોડિયા મંદિર ગણાય છે. કિંકાકુ-જીએ મને એકદમ અમૃતસર સુવર્ણમંદિરની યાદ અપાવી દીધી!

એ મંદિર પણ વિશાળ પરિસરમાં પથરાયેલું હતું અને મુખ્ય મંદિર આસપાસ કુદરતે છુટ્ટા હાથે સુંદરતા વેરી હતી! અમે મંદિર જોઈને એક કેડી પર ચાલતા આંટો માર્યો ત્યાં થોડી થોડી વાછટ શરુ થઇ ગઈ હતી. આકાશ સમગ્રપણે વરસાદી વાદળોથી ઘેરાયેલું લાગતું હતું અને અમને ભીંજાઈ જવાનો ડર લાગ્યો એટલે ઝાઝું ફરી ન શકાયું.

અમે બહાર મુખ્ય માર્ગ પર આવ્યા ત્યાં તો વાછટ બંધ થઇ ગઈ એટલે સૅમને ત્યાં પાસે જ આવેલું બીજું ર્યોઆન-જી (Ryoan-ji) મંદિર જોવાની લાલચ થઈ આવી. ત્યારે પોણાં પાંચ જેવું તો થઇ ગયું હતું અને અમારે બને તેટલું જલ્દી, અમારાં રિયોકાનથી બૅગ્સ લઈને સાડા છ પહેલા ગિયોન-કૉર્નર પહોંચવાનું હતું કારણ કે, અમે ગીયોન કૉર્નરથી જ સીધા ક્યોતો સ્ટેશન પહોંચવાનાં હતા.

મારે નકામી છેલ્લી ઘડીએ ભાગદોડ નહોતી કરવી એટલે મેં કિંકાકુ-જીથી જ પાછું ફરવાનું કહ્યું પણ, માને એ બીજા! અંતે અમે ર્યોઆન-જી જવા માટે ટૅક્સી પકડી. પણ, ટૅક્સીમાંથી ઊતરતા જ સારો એવો વરસાદ શરુ થઇ ગયો. વળી, એ મંદિર લગભગ શહેરની હદની બહાર હતું એટલે ત્યાં તો રસ્તામાં કોઈ ટૅક્સી પણ જોવા ન મળે! દસેક મિનિટ માટે એક છાંયડો શોધીને અમે ઊભા રહ્યા. સૅમનો ફોન બંધ થવામાં હતો અને મારું ઇન્ટરનેટ ધીમું ચાલતું હતું એટલે માંડ માંડ પાછા ફરવાનો રસ્તો શોધ્યો. પાંચ જ મિનિટમાં ટ્રેન-સ્ટેશન જતી એક બસ આવવાની હતી અને એ ટ્રેન-સ્ટેશનથી ફટાફટ ક્યોતો સ્ટેશન પહોંચી શકાય તેમ હતું. નસીબજોગે અમારી નજીકથી કોઈ લોકલ વટેમાર્ગુ પસાર થયા, તેમને રસ્તો પૂછીને અમે બસ સ્ટૉપ પહોંચ્યા અને નિર્ધારિત બસ પકડી.

સૅમનાં પ્રતાપે ફરી ‘રેસ-અગેન્સ્ટ-ટાઈમ’ શરુ થઇ ગઈ હતી. મારું સતત ફોન પર ધ્યાન હતું કે, ટ્રેન સ્ટેશન પાસે પહોંચીએ કે, ઊતરી જઈએ. નસીબજોગે સાચા સ્ટૉપ પર ઊતર્યા, સ્ટેશન સુધીનો રસ્તો જોઈને દોડ્યા અને એ રસ્તો પણ ક્યાંયે ખોટો ન પડ્યો એટલે નકામો સમય ન વેડફાયો! અમે ક્યોતો સ્ટેશન પહોંચ્યા લગભગ છ આસપાસ. મેં વિચાર્યું કે, ગિયોન-કૉર્નર જતા પહેલા બૅગ્સ લેવાને બદલે શો પત્યા પછી બૅગ્સ ઉપાડી લઈશું અને બસથી સીધા ગિયોન-કૉર્નર પહોંચી જઈશું. પણ, સૅમને ત્યાં પણ time optimise કરવો હતો એટલે એ રસ્તામાં અમારાં રિયોકાન પાસેનાં બસ-સ્ટૉપ પર ઊતરીને રિયોકાન જઈને અમારી બૅગ્સ લેવા ગયો અને હું ગિયોન-કૉર્નર પહોંચીને અમારી ટિકિટ્સ લેવા લાગી. સાડા છ કરતા થોડું મોડું થયું હતું પણ, પેલા ટૂઅર ગાઈડે આગલાં દિવસે ચેતવ્યા હતા એટલી ભીડ નહોતી એટલે ટિકિટ મળી ગઈ અને હું લાઈનમાં ઊભી રહી. લોકોનો અંદર પ્રવેશ શરુ થઇ ગયો હતો અને સૅમનો હજુ પણ પતો નહોતો એટલે મને ચિંતા થવા લાગી. ટૂઅર ગાઈડે કહ્યું હતું કે, ટિકિટ મળી જાય તો પણ જો અંદર થિયેટર ભરાય જાય એટલે એ લોકો અંદર ન પ્રવેશવા દે, સાથે બેસવાવાળા બધાને સાથે જ પ્રવેશવા દે અને જો અંતે ન મેળ પડે તો તમારે પછીનો શો જોવો પડે. મારી ટિકિટ ચેક થવાને બે મિનિટની વાર હશે ત્યાં ‘કભી ખુશી કભી ગમ’નાં શાહરુખની જેમ દોડતો દોડતો એ આવ્યો અને અમે અંદર બેસવા પામ્યા. એ થિયેટર હાઈ-એન્ડ હોવાનાં કારણે મારી ધારણા મુજબ ત્યાં કોટ-રૂમ/ક્લોક-રૂમ હતો જ્યાં અમે અમારી બૅગ્સ આપી દીધી એટલે અમે શાંતિથી બૅગ્સ વિના આરામથી બેસીને શો જોઈ શકીએ.

ક્યોતો જાઓ અને તમારી પાસે સમય હોય તો આ શો છોડવા જેવો નથી! ત્યાં અમને જાપાનનાં સાત પારંપારિક ‘પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ’ જોવા મળશે. અમને ત્યાં ઓરિગામી, ટી-સેરિમની, કોતો, ગાગકુ દરબારી સંગીત, કયોગેન કૉમેડી થિયેટર, બનરાકુ પપેટ-શો અને ગેઇશાઓનું પારંપારિક કયો-માઈ નૃત્ય જોવા મળ્યાં.

શરૂઆત ઓરિગામી અને સંગીતથી થઇ હતી અને ત્યાર પછી ટી-સેરિમની વખતે તેમણે બે વોલન્ટિયર્સને બોલાવ્યા. અમારો વારો આવે તેવી અમને આશા નહોતી છતાં અમે ચાન્સ લેવા માટે અમે હાથ ઊંચો કર્યો અને અમારા આશ્ચર્ય વચ્ચે ત્યાંની યજમાને અમને આગળ બોલાવ્યા. તેમનાં મહેમાન થઈને અમને ટી-સેરિમનીનાં ભાગરૂપે તેનો લ્હાવો માણવા મળ્યો જે બાકીનાં લોકોએ ફક્ત જોઈ!

જાપાનમાં દરેક વસ્તુ નિયમાનુસાર થતી હોય છે એ અમને ખબર હતી એટલે અમને શરૂઆતમાં થોડો સંકોચ થયો હતો. પણ, અમને સેરિમની માટે જ્યાં બેસાડવામાં આવ્યા હતાં ત્યાં ટી-સેરિમનીમાં શું શું થશે અને હોસ્ટ શું કરે પછી અમારે શું કરવાનું એ બધું જ લખીને અમારી સામે ટેબલ પર રાખેલું હતું એટલે એ અનુભવ અમારા માટે નવો હોવા છતાં પણ ઘણો સરળ અને આનંદદાયક રહ્યો. ત્યારે અમારા માનવામાં નહોતું આવતું કે એ બધું ખરેખર થઇ રહ્યું હતું! અમે હાથ ઊંચો કર્યો ત્યારે અમને લાગ્યું હતું કે, ઘણા બધા હાથ ઉપર કરશે અને અમારો વારો તો ન જ આવે. પણ, હકીકતમાં અમારા બે સિવાય કોઈએ હાથ ઉપર નહોતો કર્યો એટલે પ્રવાસમાં અને જીવનમાં આવી તક મળે ત્યારે YOLO (you only live once)નાં ભાવે એક વખત ચાન્સ જરૂર લઇ લેવો!

ત્યાર પછી અમે જોયું તેમનું કૉમેડી થીયેટર. એ અમને સામાન્ય લાગ્યું.

પણ, ત્યાર પછી દેખાડવામાં આવેલો પપેટ-શો અને કયો-માઈ નૃત્ય અદ્ભૂત હતાં! પપેટ-શોની વાર્તા અને એ દર્શાવવાની રીત બંને સુંદર હતાં.

કયો-માઈ નૃત્યનું તો કહેવું જ શું! અમે ખરેખર તો ખાસ એ નૃત્ય જોવા માટે જ ત્યાં ગયા હતા. એ નૃત્યનું પ્રદર્શન ત્યાંની માઈકો (શિખાઉ ગેઇશા) દ્વારા અને/અથવા ક્યારેક ક્યારેક ગેઇશાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તેમનું આ પરફોર્મન્સ તમને યા તો તેમની ખૂબ મોંઘી પ્રોફેશનલ સર્વિસ લઈને જોવા મળે, અથવા ગિયોન-કૉર્નરમાં. વિદેશી, મિડલ-ક્લાસ ટૂરિસ્ટ તરીકે ગિયોન-કૉર્નર અમારો બેસ્ટ ચાન્સ હતો, જે અમે ભરપૂર માણ્યો!

શો કલાકમાં પત્યો ત્યાં ફરી વરસાદ શરુ થઇ ગયો હતો એટલે ત્યાંથી તરત જ ટૅક્સી પકડીને અમે ટ્રેન સ્ટેશન પહોંચ્યા અને શિન્કાનસેન દ્વારા પિસ્તાલીસ મિનિટમાં ઓસાકા! ફરીથી ઓસાકા સ્ટેશનની ભૂલ-ભૂલામણીમાં અટવાયા અને અંતે અમારી હૉટેલથી બરાબર પાંચ મિનિટનાં અંતરે આવેલી ટ્રેન-સ્ટેશનની એક એક્ઝિટ પર પહોંચ્યા. વરસાદે જોર પકડ્યું હતું અને અમને સ્ટેશનથી હોટેલ સુધી પહોંચવાનો અંડર-ગ્રાઉન્ડ રસ્તો ન મળ્યો એટલે અમે પાંચ મિનિટ ભીંજાઈને હોટેલ લૉબીમાં પહોંચ્યા. રૂમમાં બૅગ્સ મૂકતા જ જાણે બે દિવસનો બધો થાક એકસાથે લાગી ગયો. અમે બે રાત રોકાયા હતા એ રિયોકાન સુંદર તો હતું પણ, તેનાં જમીન પર બિછાવેલાં પાતળાં ગાદલાં પર ઊંઘવું કેટલું બિન-આરામદાયક હતું એ અમને હિલ્ટનનાં જાડાં, પોંચા, આરામદાયક ગાદલાં પર પગ લંબાવીને સમજાયું. અમને તરત ભૂખ નહોતી લાગી અને વરસાદ રહી ગયો હતો એટલે કદાચ ઓસાકાનાં પ્રખ્યાત સ્ટ્રીટ-ફૂડમાં કદાચ કઈંક શાકાહારી મળે એ આશાએ અમે દોતોનબોરી પહોંચ્યા.

આગળ તમે વાંચ્યું હશે તેમ મેં તો ઓસાકા શરૂઆતમાં જ જોઈ લીધું હતું પણ, સૅમે નહોતું જોયું એટલે ઓસાકામાં શોધેલી બધી જ ખાવા પીવાની જગ્યાઓ અને દોતોનબોરી માર્કેટ સૅમને દેખાડવા માટે હું ઉત્સુક હતી! પણ, અમે પહોંચ્યા ત્યાં લગભગ બધું જ ધીમે ધીમે બંધ થઇ રહ્યું હતું અને સ્ટ્રીટ-ફૂડમાં પણ અમને કૈં વેજીટેરીયન ન મળ્યું. ત્યાં બરાબર નદી કિનારે એક ભારતીય રેસ્ટ્રોંનું બોર્ડ મેં પહેલા જોયું હતું એટલે અમે ત્યાં ગયા પણ, અમે પહોંચ્યા ત્યારે એ પણ બંધ થઇ ગયું હતું.

એટલી રાત્રે જમવાનું શોધતા ફરવા કરતા અમને પાછા હોટેલ ફરીને રૂમ સર્વિસ જ મંગાવવાનું વધુ યોગ્ય લાગ્યું. કેટલાં દિવસો પછી એ દિવસે અમે જાપાનીઝ અને ભારતીય સિવાયનું કઈંક ખાવા પામ્યા!

ઓસાકામાં સૅમને મેં જોયેલાં મંદિરો દેખાડવાનો તો કોઈ અર્થ જ નહોતો કારણ કે, ક્યોતો સામે તો એ ઝાંખાં જ પડવાનાં હતાં. એટલે પછીનાં દિવસે મેં તેને સરખી રીતે દોતોનબોરી માર્કેટ ફરવાનું સૂચન કર્યું. પણ, સૅમને માર્કેટ જોવામાં બહુ રસ નહોતો. તેને જવું હતું હિરોશીમા – વિશ્વયુદ્ધનું મ્યુઝીયમ જોવા. હિરોશીમા સુધીનો ટ્રેનનો એક તરફનો રસ્તો હતો બે કલાકનો. મારે આરામથી મોડે સુધી ઊંઘવું હતું એટલે આપણે તો ચોખ્ખી ના પાડીને કહી દીધું કે, તારે જવું હોય તો તું જઈ આવ, હું તો નહીં જ આવું.

અંતે શું થયું? સૅમ અને હું હિરોશીમા ગયા કે નહીં? જાણવા માટે વાંચતા રહો ‘રખડતા ભટકતા’! ;)

ક્યોતો – 4

ક્યોતો, જાપાન

ક્યોતો અમે ફક્ત બે જ દિવસ માટે હતા. પણ, અમારો દરેક દિવસ એટલો પૅક હતો અને દરેક દિવસમાં એટલું નાવીન્ય હતું કે, ક્યોતોનાં બે જ દિવસની પાંચ પોસ્ટ થઇ રહી છે અને આ પોસ્ટમાં હું આ છેલ્લા દિવસનાં બધાં અનુભવો કદાચ સમાવી પણ નહીં શકું એટલે છઠ્ઠી પણ આવવાની શક્યતા છે.

ક્યોતોનાં બિનજરૂરી રીતે વ્યસ્ત થઇ ગયેલાં દિવસની માથાકૂટ સૅમને બરાબર યાદ હતી એટલે પછીનાં દિવસે અમે નિરાંતે ઊઠ્યા અને નહી ધોઈને પૅકિંગ કર્યું. એ દિવસ અમે ક્યોતો ફરીને સાંજ સુધીમાં ઓસાકા જવા નીકળવાનાં હતા. એ દિવસે અમારી ઈચ્છા હતી ક્યોતોનાં બે સૌથી મોટાં ટૂરિસ્ટ-અટ્રૅકશન જોવાની – ‘ફુશિમી ઈનારી શ્રાઈન’ અને ‘અરાશિયામા બામ્બૂ ગ્રોવ’. એ સિવાય ખાસ કંઈ જોવાનું બાકી હોય તેવું અમને નહોતું લાગતું એટલે એ બંને જગ્યાએ ફરીને સાંજે ‘ગિયોન કૉર્નર’ જઈને ‘માઇકો’ ગેઇશાનો પેલો શો જોઈને નીકળવાની અમારી ખૂબ ઈચ્છા હતી.

પણ ફરવા નીકળતા પહેલા સૌપ્રથમ અમારે કૈંક વ્યવસ્થિત જમવું હતું કારણ કે, આગલાં દિવસે જમવામાં મજા તો આવી હતી પણ, પેટ નહોતું ભરાયું અને સવારે ઊઠતાંવેંત કકડીને ભૂખ લાગી હતી. સૅમને ગૂગલ મૅપ્સ પર ‘શોજીન કાફૅ વાકા’ નામનું એક વેજિટેરિયન કાફૅ મળ્યું.

એ કાફૅ છેક સાડા અગિયારે ખુલતું હતું અને અમે તો દસ વાગ્યામાં નાહી ધોઈને તૈયાર અને રિયોકાનમાંથી ચેક-આઉટ પણ કરી લીધું! વચ્ચેનાં કલાકમાં અમે નજીકની કોઈન લૉન્ડ્રી જઈને કપડાં ધોવાનું વિચાર્યું કારણ કે, અમારી પાસે ધોયેલાં કપડાં જ નહોતાં બચ્યાં. આગલી રાત્રે ગિયોન ફરીને રિયોકાન પાછા ફરતા પહેલા, બહુ શોધ્યા પછી અમને લોન્ડ્રી ડિટર્જન્ટની એક નાની બૉટલ મળી હતી એ લઈને અમે પહોંચ્યા laundromat. પણ, ત્યાં જઈને જોયું તો મશીન પરની બધી જ માહિતી જાપાનીઝમાં! થોડી વાર તો મશીનની આસપાસ ઉપર-નીચે જોઈને જાણવાનો પ્રયત્ન કર્યો કે આ કઈ રીતે ચાલશે. પણ, કંઈ મેળ ન પડ્યો એટલે થોડી વાર ચિંતિત મુખે ધોયેલાં મૂળાંની જેમ બેઠા. અંતે ત્યાંથી નીકળીને જૂનાં કપડાંમાં જ આખો દિવસ કાઢવાનું નક્કી કર્યું. પણ, ત્યાં તો અનાથનાં તારણહાર જેવો એક માણસ ત્યાં પોતાનાં કપડાં ધોવા આવ્યો અને અમને આશાનું કિરણ દેખાયું. તેણે પોતાનું કામ પતાવ્યું પછી અમે તેને પૂછ્યું કે કપડાં કઈ રીતે ધોઈએ? એ પણ જાપાનીઝ હતો અને તેને ઇંગ્લિશ નહોતું આવડતું. નસીબજોગે એ ઈશારામાં સમજી પણ ગયો અને તેણે ઈશારામાં અમને સમજાવી પણ દીધું. ત્યારે છેક અમને સમજાયું કે, સાલું આગલી રાત્રે ડિટર્જન્ટની નાની બૉટલ કે પાઉચ જેવી જરૂરી વસ્તુ શોધતાં અમને એ પ્રખ્યાત ટૂરિસ્ટ ડેસ્ટિનેશનમાં વાર કેમ લાગી હતી. એ લૉન્ડ્રીનાં તમામ મશીનોમાં ડિટર્જન્ટ ઑટોમૅટિકલી ઊમેરાતો હતો!

લૉન્ડ્રી પતાવીને અમે ફરી રિયોકાન ગયા અમારી ધોયેલાં કપડાંની બૅગ મૂકવા માટે અને ફટાફટ રિયોકાનનાં બાથરૂમમાં જ કપડાં બદલીને વેગન કાફૅ જવા માટે ટૅક્સી પકડી. એ વિસ્તાર આગલા દિવસે અમે જોયેલાં તમામ સ્થળો કરતા અલગ, એકદમ સામાન્ય રહેણાંકનો વિસ્તાર હતો. દસ જ મિનિટની ટૅક્સી રાઇડે અમને જાણે એક અલગ જ શહેરમાં પહોંચાડી દીધા હોય તેમ લાગતું હતું. કાફૅ ખુલવાની પંદર મિનિટ પહેલા જ અમે ત્યાં પહોંચી ગયા હતા. પ્રવાસી વિસ્તાર ન હોવાને કારણે ત્યાં ખાસ કૈં હતું નહીં. પણ, સામે અમને એક મંદિર દેખાયું એટલે પંદર મિનિટ અમે ત્યાં ફરીને સમય પસાર કરવાનું નક્કી કર્યું.

એ મંદિર કોઈ એવું ખાસ ટૂરિસ્ટને આકર્ષે તેવું નહોતું દેખાતું. પણ, છતાંયે તેનું પ્રાંગણ વિશાળ હતું. પ્રાંગણમાં અમે બે મોટી બસ પાર્ક થયેલી જોઈ અને છતાંયે માણસો નહોતા દેખાતા.

અમે ગર્ભદ્વાર સુધી ગયા તોયે અમને સામે માંડ એક કે બે જણ જોવા મળ્યા હશે. ગર્ભદ્વારમાં જવાનાં દરવાજા બંધ હતાં અને અમારે કોઈ ચેડા નહોતાં કરવા એટલે અમે શાંતિથી બહાર બેઠા. આગલાં દિવસે જોયેલાં બધાં જ મંદિરો તેની ભીડ અને તેનાં બાંધકામને કારણે ટૂરિસ્ટ અટ્રેક્શન જેવાં જ લાગ્યા હતાં. પણ, એ મંદિરમાં અમને આપણાં સાદા સુંદર મંદિરો જેવી શાંતિ અનુભવાઈ. અમને ત્યાં બેસવાની બહુ મજા આવી.

થોડી થોડી વારે ગર્ભદ્વાર પણ ખુલતું રહેતું અને લોકો આવતા જતા રહેતા એટલે અમને અંદર ચાલતી ધાર્મિક સભા દેખાતી રહેતી. થોડી વારમાં કોઈએ અમને ટપાર્યા કે, ત્યાં બેસવાની મનાઈ છે પણ, મંદિર પરિસરમાંથી સંપૂર્ણપણે બહાર નીકળતા પહેલા અમારે અંદર શું ચાલે છે એ જોવું હતું એટલે અમે હિંમત કરીને બને તેટલી શાંતિથી અંદર ચાલ્યા ગયા. કોઈ કૈં બોલ્યું નહીં. અંદરનો ઓરડો ખીચોખીચ ભરેલો હતો. કોઈ ધર્મગુરુ ભાષણ આપી રહ્યા હતા. એ જ્યાં ઊભા હતા એ ભાગ જાણે સોનાનો બનેલો હોય તેવો ચળકતો હતો. અમે ત્યાં પાંચેક મિનિટ ઊભા રહ્યા અને પછી બહાર નીકળી ગયા. ઍડવેન્ચર સફળતાપૂર્વક પતી ગયું!

પછી પાછા કાફૅ ગયા તો એ ખુલી ગયું હતું. કાફૅ નાનકડું પણ મસ્ત હતું. તેનું ઍમ્બિયાન્સ સુંદર હતું અને તેની માલિક પોતે જ બધું જ જમવાનું બનાવી રહી હતી. અમારો ઓર્ડર તૈયાર થતા સારી એવી વાર લાગી પણ, એક વખત જમવાનું આવ્યા પછી અમે આંગળાં ચાટતા રહી ગયા!

અમે જાપાનમાં માણેલી સૌથી સારામાં સારી ખાવાની જગ્યાઓમાંની એ એક છે. ત્યાંથી નીકળતા આરામથી સાડા બાર જેવું થઇ ગયું. ત્યાંથી ફુશીમી ઈનારી શ્રાઈન થોડી દૂર પણ હતી અને ત્યાં પહોંચવા માટે પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ લઈએ તો થોડું વધારે ચાલવું પણ પડે તેમ હતું એટલે અમે ત્યાં સુધીની ટૅક્સી જ પકડી લીધી.

ફુશીમી ઈનારીનો ફોટો ક્યોતોનાં લગભગ દરેક ટ્રાવેલ બ્રોશરમાં જોવા મળે મળે ને મળે જ. આ શ્રાઈન વિશાળ પરિસરમાં પથરાયેલી છે અને ત્યાં એક પછી એક ગોઠવાયેલાં કુલ દસ હજાર ‘તોરી ગેઇટ્સ’ આવેલાં છે. તોરી ગેઇટ એટલે આગલી ઘણી બધી પોસ્ટ્સમાં મંદિરોનાં ફોટોઝમાં જોવા મળતાં પેલાં કેસરી રંગનાં ગેઇટ્સ. કલ્પના કરો એક લાંબો રસ્તો અને આખા રસ્તે આવેલાં એવાં દસ હજાર હરોળબંધ ગેઇટ્સ!

મંદિરનો શરૂઆતનો ખૂબ મોટો વિસ્તાર કોઈ સામાન્ય મંદિર જેવો જ હતો પણ, વિશાળ હતો!

અમને પેલાં ગેઇટ્સ સુધી પહોંચતા થોડી વાર લાગી પણ, એક વખત ચાલવાનું શરુ કાર્ય પછી તો મજા જ આવે રાખે. ગેઇટ્સ શરૂ થાય છે એ ભાગ મંદિરનાં પરિસર જેવો જ લાગતો હતો. પણ, દસેક મિનિટ ચાલ્યા પછી એમ લાગે કે જાણે અમે જંગલમાં ચાલી રહ્યા છીએ. જંગલ અને મંદિરનાં સમન્વયે મને ગિરનારની યાદ અપાવી દીધી! અમે જે દિશામાં આગળ ચાલતા હતા એ તરફનાં પિલર એકદમ કોરાં ફક્ત કેસરી અને કાળાં રંગમાં રંગેલાં જ જોવા મળ્યા. પાછું ફરીને જોયું તો દરેક પિલર પર જાપાનીઝમાં કૈંક લખેલું હતું!

વિકિપીડિયામાંથી લીધેલો ફોટો
વિકિમીડિયા કૉમન્સમાંથી લીધેલો ફોટો

ખૂબ ભીડ હતી અને છતાંયે અમે ફોટો લેવા માટે ઊભા રહીએ ત્યારે અમારી બરાબર પાછળ ચાલતા સો-દોઢસો લોકો બધાં જ ઊભા રહી જાય! આવું અમારી સાથે બેથી ત્રણ વખત થયું બોલો. જો કે, આવું ત્યારે જ થતું જ્યારે ફોટોમાં અમે પોતે ઊભા હોઈએ. એટલે જ ઉપરનાં બંને ફોટોઝ વિકિપીડિયા પરથી લેવામાં આવેલાં છે. બાકી તો ફોટોઝમાં તોરી ગેઇટ્સ દેખાય જ નહીં, લોકો જ દેખાય તેટલી ભીડ હતી! :)

અમે એ રસ્તે લગભગ અડધી-પોણી કલાક સુધી ચાલ્યા હોઈશું. પછી થાક્યા અને કંટાળ્યા એટલે પાછા ફરવા લાગ્યા. પાંચેક મિનિટ પાછા ચાલ્યા તો બધા સામેથી અમારી તરફ આવતા જ દેખાય, કોઈ અમારી દિશામાં જતું ન દેખાય! પાંચેક મિનિટ પછી અમને સમજાયું કે, પાછા ફરવાનો રસ્તો અલગ છે. પણ, હવે પાછા જઈને એક્ઝિટ શોધવા કરતાં અમને ઊંધા રસ્તે ચાલીને એક્ઝિટ મળે ત્યાં સુધી આગળ વધવામાં જ ડહાપણ લાગ્યું એટલે અમે તેમ કર્યું.

ત્યાંથી નીકળતા અમને આરામથી બે-અઢી જેવું થઇ ગયું હતું. ત્યાંથી અરાશિયામા લગભગ એક કલાક દૂર હતું અને બરાબર સામેનાં ટ્રેન સ્ટેશનથી અમને ક્યોતો સ્ટેશન થઈને અરાશિયામા નજીક પહોંચાડતી ટ્રેન મળતી હતી એટલે અમે એ રસ્તે સાગા-અરાશિયામા સ્ટેશન પહોંચ્યા અને ત્યાંથી ચાલીને બામ્બૂ ગ્રોવ સુધી ગયા. અમે ત્યાર સુધી જોયેલું ક્યોતો જેટલું ભરચક હતું તેટલો જ એ વિસ્તાર ખાલી હતો. એ વિસ્તાર પણ પેલાં કાફૅવાળા વિસ્તારની જેમ એકદમ residential અને non-touristy હતો. અરાશિયામાનાં મુ ખ્ય પ્રવેશદ્વારવાળી શેરીમાં હરોળબંધ ખાવા-પીવાની દુકાનો આવેલી હતી. અમને એ જોઈને કૈંક ખાવાનું મન થઇ ગયું એટલે સૌથી બહાર દેખાતાં એક મોટાં સ્ટૉલ પર અમે પૂછ્યું ‘વેજિટેરિયન’? હકારાત્મક જવાબ મળતાં અમે ત્યાંનું સ્ટ્રીટ-ફૂડ માણી શક્યા, જે બિલકુલ અનપેક્ષિત હતું. આગળ ચાલીને બીજી દુકાનમાંથી માચા આઇસ-ક્રીમ લઈને ખાતા-ખાતા અમે બામ્બૂ ગ્રોવ પહોંચ્યા. વાંસનું એ વન સુંદર છે પણ, ટૂરિસ્ટથી ભરચક!

ત્યાં અડધી કલાક જેવું ફરીને અમે પાછા જવા તૈયાર થયા. પણ, પાછા ચાલીને ટ્રેન સ્ટેશન સુધી જવાનો રસ્તો લાંબો હતો અને ‘ગિયોન કૉર્નર’વાળો શો છેક સાત વાગ્યે હતો એટલે સૅમ સાહેબને એક વધુ મંદિર જોવાનું સૂઝયું. ટૅક્સીથી જ જવાનું હતું અને સમય હતો એટલે મને વાંધો નહોતો. અરાશિયામાથી બહાર નીકળતી વખતે અમે જે રસ્તે આવ્યા હતા તેનાં કરતા અલગ એક નવો રસ્તો પકડ્યો. નસીબજોગે અમને એક ટૅક્સી મળી ગઈ. તેનો ડ્રાઈવર બહુ રમૂજી હતો. તેણે કોઈ ઍપ દ્વારા અમારી સાથે આખાં રસ્તે વાત કરી. એ રસ્તો પણ, ઓહોહો! આખો રસ્તો એકદમ ઘેરાં અદ્ભુત રંગનાં પાંદડાંવાળાં વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો હતો! પેલાં એઈકાં-દો ઝૅનરીન-જી જેવાં રંગ પણ આખાં રસ્તે દૂર દૂર સુધી એ જ દેખાય તેમ! એ ફોટોઝ તો ચાલુ ટૅક્સીએ લેવા જ અશક્ય હતાં એટલે અમે નકામો પ્રયત્ન પણ ન કર્યો અને ફક્ત એ નજારો માણ્યો..

ક્યોતો – 3

ક્યોતો, જાપાન

ફિલોસોફર્સ વૉક ખૂબ સુંદર હોવા છતાં મારાથી માંડ પૂરું થયું. મેં ફરીથી સૅમને યાદ કરાવ્યું મને કેટલી ભૂખ લાગી છે એ. પણ, રસ્તામાં ગળી વસ્તુઓ સિવાય ખાવામાં કૈં ખાસ દેખાતું જ નહોતું. ખાવા માટે એ સમયે અમે ત્યાંથી નીકળીએ તો સૂર્યપ્રકાશ જતો રહે પછી જ નવરા પડીએ અને મંદિરો જોઈ ન શકીએ.જમવાનું અને મંદિરમાં અમારી પસંદગી સ્વાભાવિક રીતે મંદિર પર ઊતરી હતી. વૉક પૂરું થતાં જ સૅમનાં નકશામાં એક મંદિર હતું – નાનઝેનજી (Nanzen-ji) એટલે અમે એ તરફ ચાલવા લાગ્યા. પણ, એટલું ચાલવાનો અમારા બંનેનો મૂડ નહોતો અને સામે જ એક બીજું મંદિર દેખાયું જેમાં ભીડ દેખાતી હતી એટલે અમે અનુમાન લગાવ્યું કે આ મંદિર પણ સુંદર હોવું જોઈએ. અમે એક સ્થાનિક દેખાતી વ્યક્તિને પૂછ્યું કે, આ મંદિર અને નાનઝેનજીમાં કયું વધારે સારું છે? તેણે નિઃસંકોચપણે અમે જ્યાં ઊભા હતા એ જ મંદિર પર પસંદગી ઊતારી એટલે અમને મજા પડી ગઈ.

એ મંદિરનું નામ હતું એઈકાં-દો ઝેનરીન-જી (Eikan-do Zenrin-ji). તેમાં અંદર પ્રવેશતા જ અમારાં મોં ખુલ્લાનાં રહી ગયાં! હજુ અમે મુખ્ય મંદિર સુધી તો પહોંચ્યા પણ નહોતાં. પ્રવેશદ્વારની સીડી જ ઘેરાં લાલ રંગનાં પાંદડાંથી ઘેરાયેલી હતી! એ મંદિરમાં પ્રવેશવાનો નિર્ણય અમને ત્યાંથી જ સાચો લાગવા માંડ્યો હતો.

એ પરિસર અમે જોયેલાં સૌથી પહેલા મંદિરની જેમ ખૂબ વિશાળ હતું અને તેનું લૅન્ડસ્કેપિંગ અત્યંત સુંદર હતું. મુખ્ય મંદિર સાથે ત્યાં નાના-નાના અન્ય ત્રણથી ચાર મંદિર હતાં અને લગભગ દરેક મંદિર અલગ અલગ લેવલ પર હતાં એટલે તમારે દરેક સુધી પહોંચવા માટે ખાસ્સું ચડવું-ઉતરવું અને ગોળ ગોળ ફરવું પડે અને એ પથ પર ચારે તરફ સુંદર રંગબેરંગી વૃક્ષો અને ક્યોતો શહેરની સ્કાયલાઇનનાં નજારા!

મુખ્ય મંદિર આસપાસ કુદરતી સુંદરતા તો હતી જ પણ એ મંદિર અંદરથી પણ એટલું જ સુંદર હતું! આ મંદિરોમાં ગર્ભદ્વારનાં અંદરથી ફોટોઝ લેવાની મનાઈ હતી એટલે એ તમને બતાવી નહીં શકું. એ માટે તમારે ત્યાં જવું જ પડશે.

આ ઉપરાંત એક મંદિર તરફ જતા અન્ય મંદિરોનાં રંગીન વૃક્ષોથી છવાયેલાં આકાર દેખાયા કરે અને આપણે વિચાર્યા જ કરીએ કે, આ વાસ્તવિક છે કે કાલ્પનિક! ત્યાં અમે પહેલી વખત મૂર્તિઓ સામે બૌદ્ધ મુલાકાતીઓની પ્રાર્થના સાંભળી. લગભગ પાંચ લોકો એક હરોળમાં ઊભા રહીને સાથે પ્રાર્થના કરી રહ્યા હતા અને તેનો અવાજ આપણાં પંડિતોનાં શ્લોકોચ્ચારને મળતો આવતો હતો. મુખ્ય મંદિર પાસે આવેલાં પિલર્સ પર પણ આપણાં ભારતીય મંદિરો જેવી કોતરામણી અને રંગ હતાં! બૌદ્ધ ધર્મ ભારતમાં શરુ થઈને પૂર્વ એશિયામાં પ્રસર્યો છે એ ત્યારે યાદ આવ્યા વિના રહે નહીં અને ધર્મ સાથે કારીગરી, સ્વર, લિપિ અને ભાષા કેટલી હદે પ્રસરતા હશે એ વિશેની અટકળો મનમાં ચાલ્યા કરે.

આ મંદિરમાંથી નીકળતાં અમને લગભગ દોઢથી બે કલાક થઇ કારણ કે, જેટલું આ મંદિરનું પરિસર વિશાળ હતું, તેટલું જ ત્યાંની દરેક નાનામાં નાની વસ્તુમાં ડીટેઈલિંગ હતું.

ત્યાંથી આગળ તો ક્યાંય ચાલી શકવાની બંનેમાંથી કોઈની ત્રેવડ નહોતી એટલે અમે ઉબરથી સીધા મુખ્ય શહેર તરફ પાછા ફર્યા અને બજાર પાસે રોકાઈ ગયા કારણ કે, ત્યાંથી કૈંક ખાવાનું લેવાની ઈચ્છા હતી અને ત્યાંથી અમારું રિયોકાન ઘણું નજીક હતું. ત્યાં પંદરેક મિનિટ ફર્યા પણ ક્યાંય આઈસક્રીમ, મોચી, વૉફલ્સ વગેરે સિવાયની એક વસ્તુ ન મળે! આવડી મોટી માર્કેટમાં એક જગ્યા એવી નહોતી જયાં ગળ્યા સિવાયનું વેજિટેરિયન કટક-બટક પણ મળે. અંતે અમે ચાલી ચાલીને કંટાળ્યા અને પાછા રિયોકાન જઈને થોડો આરામ કરીને ત્યાં આસપાસ જ કોઈક વ્યવસ્થિત જગ્યાએ કૈંક ખાવાનું વિચાર્યું. પણ, રસ્તામાં સૅમને એક મંદિર દેખાઈ ગયું અને એ તેનાં ‘લિસ્ટ’માં પણ હતું અને એ સાંજે જ જોવાનું હતું.

સૅમને મારી ચાર કલાકથી લાગેલી ભૂખની પણ કોઈ પરવાહ ન રહી અને તેને તો જવું જ હતું મંદિર જોવા! એ પોતે પણ થાકેલો અને ભૂખ્યો હતો તોયે ખેંચી તાણીને એક મંદિર જોવા જવાનો શું અર્થ હતો?! અમે એ દિવસે જેટલી ખૂબસૂરતી જોઈ હતી તેની સામે તો એ મંદિર પાણી ભરવાનું હતું એ તો મને બહારથી જ ખબર પડી ગઈ હતી. પણ, સૅમની જીદ્દ એટલે જીદ્દ! વળી, મેં કહ્યું કે, તો તું જોઈ આવ અને હું રિયોકાન જાઉં છું તો એમ પણ ન માને. હું પરાણે ગઈ તેની સાથે અને મને એ સમયે મારો પ્રવાસ જેટલો અર્થહીન લાગ્યો હતો ને તેટલો કદાચ ક્યારેય નહીં લાગ્યો હોય! અમે એ મુદ્દા પર બરાબર ઝઘડી પડ્યા.

એ જે પ્રકારનાં પ્રવાસમાં માને છે એ છે લિસ્ટવાળાં – ‘આ જોઈ આવ્યા અને પેલું જોઈ લીધું’ પ્રકારનાં અને હું, થાકનાં માર્યા પૂરેપૂરું અનુભવી પણ ન શકાય તેવાં લિસ્ટને ચોંટી રહેવામાં બિલકુલ નથી માનતી. અમારો ત્યારનો ઝઘડો તેનાં માટે ક્ષણિક હતો પણ, મારા માટે સૈદ્ધાંતિક હતો એટલે મારા મનમાં તેનાં પ્રત્યેનો ગુસ્સો અને અકળામણ પણ લાંબાં ચાલ્યાં. અંતે અમે એ મંદિર ગયા અને દસ મિનિટમાં લટાર મારીને બહાર પણ નીકળી ગયા. મારા ધાર્યા પ્રમાણે એ મંદિરમાં ખરેખર કૈં ખાસ નહોતું જ!

રિયોકાન પહોંચીને જમવાનો પ્રશ્ન હજુ પણ સળગતો હતો. સૅમને એરબીએનબી પર એક એક્સપીરિયન્સ મળ્યો જે અમારા જોયાની અડધી કલાકમાં જ શરુ થતો હતો. તેમાં ક્યોતો-સ્ટાઇલ ઓકોનોમિયાકી ખાવાથી શરુ કરીને, જૂનાં ક્યોતોની walking tour શામેલ હતી અને એ ત્યાંની ‘ગેઇશા’ સંસ્કૃતિ વિશે અમને માહિતી પણ આપવાનો હતો. સૅમે સૌથી પહેલા તો વેજિટેરિયન ઑપશન્સ વિષે તપાસ કરી. ટૂર ગાઈડે પાંચ જ મિનિટમાં હકારાત્મક જવાબ આપ્યો એટલે મને પૂછીને સૅમે અમારું બંનેનું સાઈન-અપ કરી દીધું. અમે ગિઓન-શિજો રેલવે સ્ટૉપ પર મળ્યા. બધા એકઠા થઇ ગયા એટલે ગાઈડ અમને ઇસ્સેન-યોશોકુ નામનાં એક ઓકોનોમિયાકી રેસ્ટ્રોં પર લઇ ગયો. એ રેસ્ટ્રોંનું ઈન્ટીરિયર જૂની જાપાનીઝ અને અમેરિકન કૉમિક્સ અને એમિનેશનનાં નાના મોટાં રેફરન્સથી ભરેલું હતું અને ઘણાં બધાં ટેબલ્સ પર ખરેખરા માણસનાં કદ અને આકારનાં પૂતળાં હતાં. ટૂઅર ગાઈડે અમને એ પૂતળાં પાછળની કથા પણ કહી હતી પણ, ત્યારે અમે એટલા થાકેલા અને ભૂખ્યા હતા કે, એ વાત પણ યાદ નથી અને ત્યાંનાં બહુ ફોટોઝ પણ નથી.

ઓકોનોમિયાકી ખરેખર ખૂબ સારી હતી. એ જગ્યા અમને પોતાની જાતે ગૂગલ મૅપ્સ પર કદાચ ક્યારેય ન મળી હોત એટલે અમારા માટે તો ત્યારે જ એ એક્સપીરિયન્સ લેખે લાગી ગયો હતો! પણ, આગળ હજુ શું શું બાકી હતું એ તો અમને ખબર જ નહોતી.

ત્યાં ખાવા પીવાનું પતાવીને અમને તેણે ‘ગીયોન’ની શેરીઓમાં ફેરવ્યા. ગીયોન વિસ્તાર ત્યાંની ગેઇશા સંસ્કૃતિ માટે પ્રખ્યાત છે. ‘મેમોઆર્સ ઓફ અ ગેઇશા’ પુસ્તક અને ફિલ્મમાં જેનો અઢળક ઉલ્લેખ આવે છે અને જ્યાં એ ફિલ્મનું ઘણું બધું શૂટિંગ થયેલું છે, આ એ જ વિસ્તાર છે. જો કે, એવું નથી કે, ગીયોનમાં ઘુસી જાઓ એટલે બધે જ ગેઇશાઓ આંટા મારતી જોવા મળે. ગીયોન બહુ મોટો વિસ્તાર છે અને આખું ગીયોન જૂનું અને સાંસ્કૃતિક નથી. ત્યાં મોટા ભાગે તો દુકાનો અને શૉપિંગ ડિસ્ટ્રિક્ટ જ છે. જૂનાં ક્યોતોનાં કલાસિક બાર અને રેસ્ટ્રોં એ આખા વિસ્તારની ફક્ત ત્રણ-ચાર પ્રખ્યાત, મોટી શેરીઓમાં આવેલાં છે જ્યાં ગેઇશાઓ ઘણી વખત આવતી હોય છે.

ત્યાં ફરતા ફરતા અમારો ટૂઅર ગાઇડ અમને ગેઇશા સંસ્કૃતિ વિષે ઘણું બધું જણાવતો ગયો. સૌથી પહેલા તો પ્રખ્યાત માન્યતા મુજબ ગેઇશા એટલે જાપાનની કોઈ ઊંચા પ્રકારની દેહ-વ્યાપારિણી એવું બિલકુલ નથી. આ માન્યતા મોટા ભાગે ‘મેમોઆર્સ ઓફ અ ગેઇશા’, અન્ય પશ્ચિમી લખાણ અને પશ્ચિમી પૂર્વધારણાઓને કારણે આખા વિશ્વમાં ઘર કરી ગઈ છે. તકલીફ એ છે કે, જાપાન વિષે બાકીની દુનિયા વાંચી શકે તેવું બધું જ લગભગ અમેરિકન્સ દ્વારા લખાયેલું છે. યુરોપીયન જીવનશૈલી અને માન્યતાઓ મુજબ ગોરા લોકોએ 1960 પહેલા જયારે પણ અન્ય સંસ્કૃતિઓ વિષે લખ્યું છે ત્યારે એ લોકોએ પરફોર્મિંગ આર્ટ્સને લાગતું કામ કરતી સ્ત્રીને ‘વેશ્યા’ની કૅટેગરીમાં જ જોઈ છે. આ જ વસ્તુ ભારતની એક સમયની સારામાં સારી ગાયિકાઓ અને નૃત્યાંગનાઓ, જે એ સમયમાં તાવાયફ તરીકે ઓળખાતી, તેમની સાથે પણ બની છે.

જાપાનમાં મનોરંજકોની ત્રણ કક્ષાઓ હતી/છે. એક છે ‘યુજો’, કોઈ ખાસ આવડત વિનાની સામાન્ય દેહ-વ્યાપારિણી. બીજી ‘ઓઇરાન’, જે દેહ વ્યાપારિણી તો હતી જ પણ, સાથે સાથે તેને ઓરિગામી, કેલિગ્રાફી, સંગીત, નૃત્ય, પારંપારિક ટી-સેરિમની, શિક્ષણ અને દુનિયાનનું જ્ઞાન વગેરે ઘણી બધી આવડતો હોય ત્યાર પછી જ ‘ઓઇરાન’નું સ્થાન મળતું. દેખીતી રીતે જ એ સ્ત્રીઓ સંગ ફક્ત ઉચ્ચ વર્ગને પોસાતો અને એ કોને હા પાડશે અને કોને નહીં પાડે તેની પસંદગી સમગ્રપણે તેમની રહેતી. ત્રીજી ‘ગેઇશા’ જેનું મુખ્ય કામ દેહ-વ્યાપારનું ક્યારેય રહ્યું જ નથી. ‘ગેઇશા’ શબ્દનો સીધો અર્થ ‘પરફોર્મિંગ આર્ટિસ્ટ’ થાય છે. તેમની મુખ્ય આવડત છે પારંપારિક જાપાનીઝ કળાઓ વડે તેમનાં પેટ્રન્સનું મનોરંજન કરવું. તેમને પણ ઓરિગામી, નૃત્ય, સંગીત, ટી-સેરિમની, વાર્તાલાપની કળા, પારંપારિક સાહિત્ય અને કવિતાઓઓ વગેરે અનેકવિધ કળાઓ સારી રીતે આવડતી હોવા જોઈએ!

ગેઇશા બનવું ખૂબ અઘરું છે. ઇચ્છુક વ્યક્તિએ છથી સાત વર્ષ સુધી પીઢ ગેઇશા પાસે ટ્રેઇનિંગ લેવાની હોય છે. તેમની આવડતનાં આધાર પર તેમની બે કૅટેગરી હોય છે – ‘ગાઇકો’ અને ‘માઇકો’. સાદી ભાષામાં ‘માઇકો’ કહેવાય છે શિખાઉ ગેઇશાને અને ‘ગાઇકો’ એટલે પ્રોફેશનલ ફુલ-ટાઈમ ગેઇશા. તેમની સાથે થોડો સમય વિતાવવો પણ તમને ખૂબ મોંઘો પડી શકે અને એ લોકો આસાનીથી કોઈને મળે પણ નહીં. એક બહારની વ્યક્તિ તરીકે તેમને મળવા માટે પણ આપણે વ્યવસ્થિત સંપર્ક શોધવા પડે. ક્યોતોમાં ગેઇશા જેવ કોશ્ચ્યુમ અને મેક-અપ સાથે ટૂરિસ્ટ્સને તૈયાર કરી દેતાં ઘણાં સ્ટુડિઓ છે. ઘણાં બધા પ્રવાસીઓ આવી રીતે તૈયાર થઈને ફરતા અને ફોટોઝ પડાવડતા જોવા મળે. જો કે, ખરેખરી ગેઇશા દેખાવી બહુ જૂજ છે અને કદાચ દેખાય તો પણ તમે તેમને આસાનીથી ઓળખી ન શકો. જો કે, અમારા ટૂર ગાઈડે જણાવ્યા મુજબ એક વાત તો પાક્કી જ છે કે, જો એ ભીડવાળી જગ્યામાં દેખાય તો એ પાક્કે પાયે ગેઇશા નથી. એ લોકો સામાન્ય રીતે ભીડ વિનાની ગલિયારીઓમાંથી ચાલતી હોય છે.

ગાઈડની વાતો સાંભળતા સાંભળતા અમે ગિયોનની એકદમ ધમધમતી ગલીમાંથી અચાનક એક અંધારી સુમસામ ગલીમાં આવી ચડ્યા. ત્યાં એક દરવાજા પાસે અમને ઊભા રાખીને તેણે અમને એક ઘર બતાવ્યું, જે ગેઇશા-હાઉઝ હતું, જે ‘ઓકિયા’ તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ ઘરોમાં સામાન્ય રીતે એક કરતાં વધુ ગેઇશા અને માઇકો એકસાથે રહેતી હોય છે. અમે ગાઇડને પૂછ્યું કે, સામાન્ય લોકોને કઈ રીતે ખબર પડે કે અહીં ગેઇશા રહે છે? કે પછી સામાન્ય લોકોને ખબર ન પડે તેવો તેમનો હેતુ હોય છે? ગાઈડે અમને એક પાટિયું દેખાડ્યું અને જણાવ્યું કે, આના પરથી ખબર પડે. તેમાં જાપાનીઝમાં કૈંક લખેલું હતું અને કોઈ ચોક્કસ પ્રકારની ડિઝાઇન બનાવેલી હતી.

ત્યાંથી આગળ ચાલીને બીજી બે-ત્રણ શાંત ગલીઓ ઓળંગીને ગાઈડે અમને એક મોટું બિલ્ડિંગ બતાવ્યું અને કહ્યું કે, માઇકો પોતાની ગેઇશા ટ્રેઇનિંગનાં ભાગ રૂપે અહીં પરફોર્મ કરતી હોય છે, જે સામાન્ય લોકો બહુ વ્યાજબી ભાવમાં માણી શકે છે. અને અમે પછીનાં દિવસોમાં ક્યોતો હોઈએ તો ત્યાં આવીને એ અનુભવ માણી શકીએ. એ જગ્યાનું નામ છે ‘ગિયોન કૉર્નર’. મેં અને સૅમેં તેની બરાબર નોંધ લીધી.

અમે અમારી વૉકિંગ ટૂઅરમાં પોણે રસ્તે પહોંચી ગયા હતા પણ છતાંયે ગાઈડનાં કહેવા મુજબ કોઈ ગેઇશા અમને દેખાઈ નહોતી. પણ, અંતિમ બે ગલીઓમાં ફરતા મેં ગેઇશા હોઈ શકે તેવા ઠાઠવાળી એક સ્ત્રીને ટૅક્સીમાં મુસાફરી કરતા જોઈ અને ટૂર ગાઇડને પૂછ્યું કે, એ ખરેખરી ગેઇશા હતી? તેણે મોં ફેરવ્યું ત્યાં સુધીમાં ટૅક્સી આગળ નીકળી ગઈ હતી. પણ, તેણે જણાવ્યું કે, અમે જે ગલીમાં હતા એ એકદમ શાંત હતી અને એ સ્ત્રી એકલી મુસાફરી કરતી હતી એટલે તે ગેઇશા જ હોવી જોઈએ! ત્યાર પછી અમે એક નદી ઓળંગીને પુલ પર ચાલતા ગીયોનની પેલે પાર ગયા. નદી અને મંદિરોનાં મિશ્રણથી ભરેલાં એ શહેરમાં અમને વારે વારે કાશી યાદ આવી જતું. અમે પછીનાં દિવસે ફુરસતની ક્ષણોમાં આશુને એ વિષે કહ્યું હતું ત્યારે અમને ખબર પડી હતી કે, ક્યોતો અને કાશી ખરેખર ‘સિસ્ટર સિટીઝ’ છે!

એ રાત્રે અમારાં ફોનમાં પણ બૅટરી નહોતી અને આખો દિવસ મંદિરોમાં ચાલી ચાલીને અમારાં શરીરમાં પણ નહોતી. છતાંયે, ક્યોતોની વૉકિંગ ટૂરને હું એ દિવસનો અમારો સૌથી સારો નિર્ણય માનું છું! ક્યોતો એટલું સાંસ્કૃતિક શહેર છે કે, ત્યાંની ગલીઓ અને મંદિરોમાં કોણ જાણે કેટલીયે વાર્તાઓ, કેટલાં કિરદારો છુપાયેલાં હશે! આ કહાનીઓ તમે કોઈ જાપાનીઝ પાસેથી જેટલી સાંભળો, ક્યોતો તમને તેટલું વધુ રસપ્રદ લાગશે!

હાકોને – 1

જાપાન, હાકોને

રવિવારની સવારે વહેલા ઉઠવાનો પ્લાન હતો પણ, રાબેતા મુજબ એ તો ન જ થયું. ઊઠીને નાહીને અમે સીધા રેન્ટલ કાર પિકઅપ કરવા પહોંચ્યા. બુકિંગ એકદમ છેલ્લી ઘડીએ કર્યું હોવાને કારણે અમને એક વિચિત્ર વૅગન મળી. અમારા બધામાં ફક્ત સૅમ જ કાર ચલાવી શકે તેમ હતો કારણ કે, મારું અને અભિનું ઇન્ટરનેશનલ ડ્રાઈવર્સ લાઇસન્સ નહોતું અને આશુ-શ્રી પાસે તો લાઇસન્સ જ નહોતું. મેં હાલ સુધીમાં જેટલા દેશમાં કાર ભાડે લીધી છે ત્યાં બધે જ ‘ઇન્ટરનેશનલ લાઇસન્સ’ની જરૂરિયાત ફક્ત કહેવા પૂરતી રહી છે અને બધાં આરામથી પોતાનાં દેશનું લોકલ લાઇસન્સ દેખાડીને ડ્રાઈવ કરી શકતા હોય છે. જાપાનમાં મેં પહેલી વખત જોયું કે, ત્યાં ઇન્ટરનેશનલ ડ્રાઇવિંગ પરમિટ વિના ગાડી ભાડા પર નથી જ આપતા.

વૅગન હતી એટલે કારમાં ત્રણ રો હતી. સૌથી પાછળની રો થોડી સાંકડી હતી પણ તોયે બિચારી નાનકડી શ્રી ત્યાં ગોઠવાઈ ગઈ. અમે સૌથી પહેલા કંઈક ખાવાનું અને કૉફી લેવા માટે રોકાયા. કોઈ ખૂબ સારી જગ્યા શોધવામાં સમય વેડફવા કરતા કોઈ નજીકની સાધારણ જગ્યાએ જવાનું નક્કી કર્યું જ્યાં લાઈન ન હોય અને ફટાફટ કામ પતે. ગૂગલ પર સૌથી પહેલું નજરે પડ્યું સ્ટારબક્સ. આવા સમયે સમજાય કે, સ્ટારબક્સની કૉફી સારામાં સારી ન હોવા છતાં એ આટલું પ્રખ્યાત કેમ છે? સામાન્ય કૉફી + કન્વીનિયન્સ = જબરું પ્રોડક્ટ-માર્કેટ-ફિટ!

સ્ટારબક્સ પહોંચી તો ગયાં પણ, દરેક મહાનગરની જેમ ટોક્યોમાં પણ પાર્કિંગ શોધવું એ લોઢાનાં ચણા ચાવવા જેવું હતું. અંતે થાકીને સ્ટારબક્સની બરાબર સામે રસ્તો બ્લૉક ન થાય તેવો એક ખાંચો શોધીને ત્યાં અમે ટેમ્પરરી પાર્કિંગ કર્યું. હું અને શ્રી કૉફી નહોતા પીતા એટલે કૉફી લેવાવાળા કૉફી લે ત્યાં સુધીમાં બાજુનાં સેવેન-ઇલેવનમાંથી અમે રસ્તા માટે પાણીની બોટ્લ્સ અને નાશ્તા ખરીદ્યાં. નાશ્તામાં મેં પહેલા ક્યારેય ન જોયેલી ત્રણ વસ્તુઓ શ્રીએ લીધી. બંને જગ્યાઓનું કામ પત્યા પછી ત્યાં નજીકમાં અમને ફૂડ ટ્રક જેવી એક નાનકડી મિડલ ઇસ્ટર્ન દુકાન પણ દેખાઈ. એ જોઈને અમારા બધાનાં મગજમાં એક જ વિચાર આવ્યો કે, અહીં જમી લઈએ જેથી હાકોને પહોંચતા સુધી રસ્તામાં ફરીથી ક્યાંયે રોકાવું ન પડે અને હાકોને પહોંચીને પણ લાંબો સમય ભૂખ ન લાગે. જો કે, જમવાનું એટલું સ્વાદિષ્ટ નહોતું પણ, કામ ચાલી ગયું.

એ આખો કાર્યક્રમ પતતા અડધો પોણો કલાક લાગ્યો. એ દિવસે અમારા નસીબ એવાં હતાં કે, મોડું એટલે બધી જ વસ્તુમાં મોડું. મર્ફીનો નિયમ પૂર જોશમાં હતો. અમે જ્યાં જમ્યા ત્યાંથી ફ્રીવે બેથી ત્રણ જ મિનિટ દૂર હતો પણ, અમને ફ્રીવે પર ચડતા ઓછામાં ઓછી દસથી પંદર મિનિટ અને ત્રણ ચક્કર લાગ્યાં. ટોક્યોમાં ગૂગલ મૅપ્સથી રસ્તો જાણવો અઘરો છે કારણ કે, ગૂગલ મૅપ્સ અપ-ટુ-ડેઈટ નથી અને મૅપ્સમાં દેખાડેલા રસ્તા કરતા અમુક રસ્તા બદલાઈ ચૂક્યાં છે. એક વખત ફ્રીવે પર ચડી ગયા પછી તો જો કે, સીધો જ રસ્તો હતો. રસ્તો દોઢ કલાકનો હતો અને અમારા માટે બધું નવું નવું હતું એટલે રસ્તામાં સામે દેખાતી નવી નવી વસ્તુઓ વિષે અમારી વાતો ચાલતી રહી. કારમાં જ્યાં પહોંચતા દોઢ – પોણા બે કલાક લાગે ત્યાં ટ્રેનમાં તો કેટલો સમય લાગતો હશે! આશુ-શ્રી પાસે લાઇસન્સ નહોતું છતાં એ લોકો ઘણી વખત હાકોને જઈ આવ્યા હતા એ અમારા માટે અચરજની વાત હતી. એ વિષે સૅમે આશુને પૂછ્યું ત્યારે તેણે અમને જણાવ્યું કે, ટ્રેનથી પણ ત્યાં પહોંચતા બે – સવા બે કલાકથી વધુ નથી થતું. ત્યારે અમને સાચા અર્થમાં સમજાયું કે, જાપાનનાં પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટેશનને દુનિયા આટલી કેમ વખાણે છે! એ લોકોએ ફક્ત મોટાં શહેરોને જ નહીં, ખૂણા ખાચરાનાં નાના નાના જોવાલાયક સ્થળોને પણ તેમનાં પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ નેટવર્ક દ્વારા જોડ્યા છે અને એ એવી રીતે જોડ્યા છે કે, લોકો સહેલાઈથી અને બને તેટલાં ઓછાં સમયમાં ત્યાં પહોંચી શકે. એ વસ્તુ અમેરિકામાં અસ્તિત્ત્વ જ નથી ધરાવતી. શહેરોનાં સબર્બ, જ્યાં ઘણાં બધાં લોકો રહેતા હોય છે, તેને પણ પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ દ્વારા વ્યવસ્થિત રીતે જોડવાનું કામ અહીં નથી થયું (ન્યૂયૉર્કનાં અપવાદ સિવાય).

રસ્તામાં એક સાઈનબોર્ડ જોઈને હું થોડી વિચારે ચડી ગઈ. હું એ સ્થળ વિષે બે-ત્રણ વર્ષ લગભગ રોજ સાંભળતી, મારા સહકર્મચારીઓમાંથી કોઈ ને કોઈ વારે તહેવારે ત્યાં જતું, હું ક્યારેય નહોતી ગઈ પણ તેની એક કાલ્પનિક આકૃતિ સતત મનમાં રહેતી. પછી અચાનક મારું જીવન બદલાઈ ગયું અને ચાર-પાંચ વર્ષ એ સ્થળ વિશેની વાતચીતની કોઈ સ્મૃતિ મારા મનમાં નહોતી રહી અને અચાનક એ દિવસે મેં રસ્તામાં તેનું સાઈનબોર્ડ જોયું – યોકોહામા. એ દિવસે પણ અમે ત્યાં ગયા તો નહોતા પણ હવે મને આછી પાતળી ખબર હતી – જાપાન કેવું દેખાય છે, યોકોહામા ક્યાં આવેલું છે વગેરે અને એ વિષે હું મનમાં જ ખુશ થઇ રહી. ઇચ્છું તો એ કૂતુહલ મારાં સહપ્રવાસીઓ સાથે બાંટી શકી હોત. પણ, આ નવાં દેશમાં ડગલે ને પગલે જેટલી મોટી નવીનતાઓ અને અજાયબીઓ જોવા મળતી ત્યાં મારા વીતેલાં જીવનની એક નાનકડી યાદની કહાની પર કોણ ધ્યાન આપવાનું હતું. મેં મનમાં જ ટાઇમ-ટ્રાવેલ કરી લીધું.

થોડાં સમય પછી ભૂખ લાગી એટલે સેવેન-ઈલેવેનવાળી નાશ્તાની બૅગ ખોલવામાં આવી અને તેમાંથી શ્રીએ અમારા માટે તેણે લીધેલી પેલી નવી અજાયબી કાઢવામાં આવી. એ હતી ‘ઓનીગીરી (onigiri)’ – ભાતની બનેલી જાપાનની એક પારંપારિક વાનગી જે તમને લગભગ કોઈ પણ ગ્રોસરી સ્ટોર કે કન્વીનિયન્સ સ્ટોરમાં આરામથી મળી જાય. આમ તો ત્યાંની દરેક પારંપારિક વાનગીઓની જેમ ઓનીગીરીમાં પણ સૌથી પ્રખ્યાત તો સીફુડવાળી વેરાઈટીઝ જ છે. પણ, સાથે સાથે અમુક વેજિટેરિયન વેરાયટીઝ પણ પ્રખ્યાત છે, જેમાંની ત્રણ અમે માણી. વેજિટેરિયન ઓનીગીરીમાં સૌથી પ્રખ્યાત અને વિશિષ્ટ છે ‘ઉમેબોશી’ – ‘ઉમે’ એટલે એક પ્રકારનાં જાપાનીઝ પ્લમ, ‘ઉમેબોશી’ એટલે સૂકવેલા પ્લમ જે સ્વાદમાં ખાટાં અને ખારાં લાગે છે. ઉમેબોશીને એશિયાનાં પ્રખ્યાત ‘સ્ટીકી રાઈસ’માં ભેળવીને કેક જેવાં આકારમાં પૅક કરીને બજારમાં વેચવામાં આવે છે જે લોકો હરતા ફરતા હાથ બગાડ્યા વિના પ્લાસ્ટિકનાં રૅપરમાંથી આરામથી ખાઈ શકે. બીજી એક વેરાઈટી જે અમે ટ્રાય કરી તેમાં સ્ટિકી રાઈસ સાથે ઉમેબોશીને બદલે રાજમા ભેળવેલાં હતાં. તેનો સ્વાદ એકદમ ઓછાં મસાલાવાળાં રાજમા-ચાવલ જેવો હતો અને ત્રીજી વેરાયટીમાં રાઈનાં પત્તા (મસ્ટર્ડ ગ્રીન્સ) ભેળવેલાં હતાં. અમને ત્રણે વેરાયટી ખૂબ ભાવી.

જોતજોતામાં અમે હાકોને પહોંચી ગયા અને સીધા જ પહોંચ્યા ત્યાંનાં પ્રખ્યાત લેઈક પર – ‘લેઈક આશી’.

ત્યાં બેથી ત્રણ ટૂર બસ અને ઘણાં બધાં ખાનગી વાહનો પાર્ક કરેલાં હતાં એટલે ત્યાં પણ પાર્કિંગ શોધવું થોડું અઘરું થઇ પડ્યું. પણ, પાર્કિંગ મળ્યું એટલે તરત અમે લેઈકની બોટ રાઈડ માટેનાં પાસ લીધાં.

લાઈન લાંબી હતી પણ, બોટ મોટી હતી એટલે અમારો વારો આવતા વાર ન લાગી. બોટમાં અપર અને લોઅર એમ બે ડેક હતાં અને એ પાંચેક અલગ અલગ સ્થળોએ રોકાતી હતી અને તેમાંનાં એક સ્થળે અમે સાંજે જવાનાં હતાં. કહેવાની જરૂર નથી કે, લેઈકનો નજારો માણવાની મજા તો અપર ડેક પર જ હતી. ચળકતાં નીલમ જેવું સાફ બ્લૂ પાણી, ચોતરફ હરિયાળી અને તેનાં પર બરફથી ઢંકાયેલી ‘માઉન્ટ ફૂજી’ની ટોચ!

સોએક લોકોની બોટ પર ગણીને ડઝન ભારતીય લોકો પણ નહીં હોય અને તેમાં મને ગુજરાતી સંભળાયું એટલે મારાં કાન ચમક્યાં. એક વયસ્ક કપલ એ બોટ પર અમારી સાથે હતું અને એ બંને ગુજરાતી હતાં – સુરતથી. તેમની સાથે થોડી વાત થઇ. પણ, અપર ડેક પર લાંબો સમય રોકાઈ શકાય તેમ નહોતું કારણ કે, સખત અને સતત વહેતો ઠંડો પવન! બોટ જ્યારે મૂળ સ્થાને પાછી ફરવા લાગી ત્યારે અમે બધા નીચે ચાલ્યા ગયા. બેસવાની જગ્યા મળવી મુશ્કેલ હતી પણ, ટેકો દઈને ઊભા રહી શકીએ એવી એક બારી ચોક્કસ મળી.

આજે અહીં વિરામ લઈએ અને હાકોનેની વાત આગળ ચલાવીએ આવતી પોસ્ટમાં.

ટોક્યો – એક ફિનૉમિનન

નિબંધ

મારાં મતે ટોક્યો ફક્ત એક શહેર નથી, એક ફિનૉમિનન* છે. હું માનું છું કે, જાપાન અને ખાસ ટોક્યોનો જાદૂ શબ્દોમાં ઢાળી શકવા માટે જાપાનની સંસ્કૃતિ, સમાજ અને ઇતિહાસ વિશે વાત કરવી ખૂબ જરૂરી છે. જો એ સમજ્યા વિના કે યાદ રાખ્યા વિના ટોક્યો જોવામાં આવે કે તેનાં વિષે વાત કરવામાં આવે તો એ શહેર અને એ દેશ ‘વિચિત્ર’ શબ્દની મર્યાદિત વ્યાખ્યામાં સીમિત રહી જાય. હું જાપાન, સામાજિક વિજ્ઞાન કે ઇતિહાસનાં વિષયમાં નિષ્ણાત તો બિલકુલ નથી પણ, ઐતિહાસિક તથ્યો, મારા નિરીક્ષણ, કલ્પનાશક્તિ અને દુનિયાની મારી મર્યાદિત સમજણ પરથી અમુક તારણ કાઢી શકી છું. એ લેન્સથી ટોક્યો અને જાપાનને જોઉં છું તો એ મને અદ્ભુત લાગે છે!

જાપાન પ્રાચીન અને અર્વાચીનનાં અંતિમોમાં બંટાયેલો દેશ છે. આજની તારીખે જોવામાં આવે તો તેનાં ઇતિહાસને બે મુખ્ય ભાગમાં વહેંચી શકાય – વર્લ્ડ વૉર 2 પહેલાનું જાપાન અને વર્લ્ડ વૉર 2 પછીનું જાપાન. વર્લ્ડ વૉર અને ખાસ તો પેલા બે ન્યુક્લીયર બૉમ્બ જાપાન માટે ભયંકર વિનાશક ઘટના હતી. આ જ સમયગાળામાં ભારતને પણ આઝાદી મળી હતી. 1945 પછી 6 વર્ષ સુધી જાપાનમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને એલાઇડ ફોર્સીસનો કબ્જો અને વર્ચસ્વ રહ્યું હતું. આ સમયગાળામાં જાપાનને લોકશાહી બનાવવામાં આવી, જાપાનીઝ સ્ત્રીઓને પશ્ચિમની સ્ત્રીઓ જેટલાં અધિકાર આપવામાં આવ્યા, જાપાનની યુદ્ધ-શક્તિ ખતમ કરવામાં આવી વગેરે ઘણું બધું થયું. 1951 પછી અમુક બાબતોમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનાં ચંચૂપાતને બાદ કરીને મોટે ભાગે જાપાનને તેની નિયતિ પર છોડવામાં આવ્યું.

એક અભ્યાસ પ્રમાણે 1958થી 1968 સુધીનાં વર્ષોમાં અમેરિકા સાથેનાં જાપાનનાં સંબંધોને કારણે જાપાનની ઇકૉનોમીને ઘણો ફાયદો થયો. પણ, એ ફાયદો ત્યારે થયો જ્યારે એક આખી પેઢીએ દેશનાં નવનિર્માણમાં પોતાનું જીવન ખર્ચી નાંખ્યું. શ્રી વર્ષો પહેલા એક ફૅક્ટરીમાં કામ કરતી હતી જ્યાં તેની મુલાકાત બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન કે તેનાં થોડા જ સમય પછી જન્મેલા વૃદ્ધો સાથે થઇ હતી. એ કહે છે કે, જમવા અને ઊંઘવા સિવાયનો લગભગ આખો સમય એ લોકો ફૅક્ટરીઓમાં કામ કરતા. ફૅક્ટરીમાં કામ કરતી મહિલાઓએ એક દિવસ નક્કી કર્યો અને એ દિવસે ફેક્ટરીનાં પુરુષ કર્મચારીઓએ સ્ત્રી કર્મચારીઓ સાથે લગ્ન કરી નાંખ્યાં. કારણ કે, ફૅક્ટરી બહાર એ લોકોનું સામાજિક જીવન લગભગ અસ્તિત્ત્વ જ નહોતું ધરાવતું. એ સાંભળતા લાગે કે, પ્રેમ, રોમૅન્સ વગેરે – જેને આપણી એક આખી પેઢી અનિવાર્ય માને છે – તે જીવનનાં એ લટકણિયાં છે, જેનાં વિષે એ જ વિચારી શકે છે જેને પેટ માટે મજૂરી ન કરવાની હોય.

અનુશાસન જાપાનની પ્રજાનાં લોહીમાં છે, આ હકીકત આપણે અનેક લોકો પાસેથી અને કિતાબોમાંથી હજારો વખત સાંભળેલી છે. આ ગુણનાં વખાણ સાંભળેલાં છે. અનુશાસનનો એક મતલબ એ છે કે, ત્યાંની વર્કફોર્સ એટલી વ્યવસ્થિત અને મેથડિકલ છે કે, સમય અને સાધનોનો વ્યય નહિવત છે, ઉત્પાદન ખૂબ છે અને અર્થવ્યવસ્થા મજબૂત છે – એ બધું જે આપણે વર્ષોથી સાંભળતા આવ્યા છીએ. અનુશાસનનો બીજો મતલબ એ છે કે, ત્યાંનું જીવન એટલું બધું પૂર્વનિશ્ચિત છે કે, તમે જન્મો ત્યારથી તમે મરો ત્યાં સુધી તમારે કયા પ્રકારનું જીવન જીવવાનું છે, શું કરવાનું છે, શું નથી કરવાનું એ બધું જ તમારા માટે નક્કી થઇ ગયેલું છે. તેનું એક ઉદાહરણ છે રોજીંદા જીવનમાં ચપ્પલ કઈ રીતે ગોઠવવાં તેનાં નિયમો, જે કોઈ પણ બાળક સામજણું થાય ત્યારથી જ અનુસરવા લાગશે. સ્ત્રીઓ દશકોથી વર્કફોર્સમાં હોવા છતાં આજે પણ કોઈ પણ કામ માટે સ્ત્રીઓને પુરુષો કરતાં ઓછો પગાર આપવામાં આવે છે. લગ્ન કર્યા પછી પોતાનાં કામ અને ઘરની અને બાળકોની તમામ જવાબદારીઓ ફક્ત સ્ત્રીઓનાં માથે આવે છે. નોકરીઓમાં બ્યુરોક્રસી અને હાયરરકીનાં કારણે તણાવનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું છે અને ઇનોવેશન ઘટતું ચાલ્યું છે. આ અને આવાં અનેક કારણોસર જાપાનમાં લગ્નનું પ્રમાણ ઘટી ગયું છે અને સાલ 2011થી આબાદી દિવસે ને દિવસે ઘટતી જાય છે.

જાપાનનાં સમાજ માટે ‘વિવિધતા’ અને ‘વિચિત્રતા’માં કોઈ ફર્ક જ નથી. જો પૂર્વનિર્ધારિત ઘરેડમાં, નિયમો પ્રમાણે ન જીવો તો તમે સામાજિક રીતે એક બહિષ્કૃત જીવન જ જીવો. સમાજમાં કોઈ પણ પ્રકારનાં વૈવિધ્ય બાબતે સહિષ્ણુતા ન મળે. આધ્યાત્મિકતા તો લગભગ અસ્તિત્ત્વ જ નથી ધરાવતી. તો પછી જીવનનો મતલબ શું? ઉત્પાદન અને ભોગ – production and consumption. આ પેલાં અનુશાસનવાળાં સિક્કાની એ બાજુ છે જેનાં વિષે ભાગ્યે જ વાત કરવામાં આવે છે.

જાપાનનાં શહેરો ઉત્પાદન અને ભોગનાં મશીન હોય તેવું લાગે. ત્યાંનાં દરેક મોટા શહેરમાં દરેક મોટાં ટ્રેન સ્ટેશન પર અને ઠેકાણે ઠેકાણે મહાકાય શૉપિંગ-મૉલ્સનું સામ્રાજ્ય છે. દુનિયાની કોઈ એવી વસ્તુ નથી જે જાપાનમાં નહીં મળતી હોય. જીવનની દરેક સમસ્યા અને દરેક સુવિધા માટે પ્રોડક્ટ્સ છે અને સતત એ પ્રોડક્ટ્સ ખરીદનારું માર્કેટ છે. શહેર જેટલું મોટું, શૉપિંગ મૉલ્સ તેટલાં વધારે અને તેટલાં મોટાં. ટોક્યોની આંખો આંજી નાંખે તેવી નિયોન લાઇટ્સ આનું પ્રમાણ છે.

જ્યાં પણ કોઈ એક ફોર્સનો અતિરેક થાય ત્યાં તેને સંતુલિત કરતાં વિરોધી તત્ત્વવાળી કળાનો જન્મ થયા વિના રહે નહીં. જાપાનનાં અનુશાસન અને નિયંત્રણોનાં અતિરેકમાંથી જ એક આખું ઑલ્ટર્નેટ ક્લચર (alternate culture) ઊભું થઇ ગયું છે. આ સંસ્કૃતિ ત્યાંની પરંપરાગત જીવનશૈલીનાં વિરોધી અંતિમ પર બનેલી છે અને તેનું કેન્દ્ર છે ટોક્યો. આ અંતિમમાંથી જન્મ થયો છે જાપાનીઝ મૅન્ગા (manga) અને ઍનિમે (anime) કૉમિક્સનો, પ્રખ્યાત વીડિયો ગેમ્સ અને ગેમ કંપનીઝનો, ખૂબસૂરત એનિમેશન્સનો – સ્ટૂડીયો ધીબલીનો, જાપાનની એક સમય સુધી કટિંગ એજ ગણાતી ટેક્નોલૉજી અને અફલાતૂન રોબોટ્સનો, મેક-અપ લાઇન્સનો, જે-પૉપ (જાપાનીઝ પૉપ મ્યુઝિક)નો જાપાનીઝ પોર્નનો, હારૂકી મુરાકામીનો અને આ દરેક વસ્તુની આસપાસ ફરતી જીવનશૈલી અને માર્કેટ્સનો.

જાપાનની કોઈ સ્ત્રી મેક-અપ વિના કદાચ ઘરની બહાર પગ પણ નહીં મૂકતી હોય. એક આખો યુવાવર્ગ છે જેનું સામાજિક જીવન વીડિયો ગેમ્સ પૂરતું સીમિત છે. અમુક છોકરીઓ અને સ્ત્રીઓ ઢીંગલીઓ તરીકે જીવે છે – રોજ ઢીંગલીઓ જેવાં કપડાં અને મેકઅપ પહેરે છે અને તેમનાં પરિવારોએ તેમની આ જીવનશૈલી સ્વિકારી લીધી છે. કાર્ટૂન કેરેક્ટર્સ અને કૉમિક કૅરેક્ટર્સનાં ઠેકાણે ઠેકાણે સ્ટોર્સ છે – પોકેમોન, હૅલો કિટી, ડોરેમોન, મારિઓ, તોતોરો વગેરેનાં બ્રાન્ડ સ્ટોર્સ તો છે જ અને તેનાં બ્રાન્ડિંગવાળી હજારો વસ્તુઓ ઠેકઠેકાણે ઉપ્લબ્ધ છે. ટોક્યોની વચ્ચે આકીહાબારામાં જૂની, નવી ટેક્નોલોજી અને કૉમિક્સની દુકાનોની લાઇન્સ છે અને એ જ વિસ્તારમાં આવેલો છે સાત માળનો એક ઍડલ્ટ સ્ટોર!

ટોક્યોમાં ઠેકઠેકાણે pet cafes છે – તમે પાળીતા પશુ-પક્ષીઓવાળા કૅફેમાં બેસીને તમારું પસંદીદા પીણું માણી શકો છો દા.ત. કૅટ કૅફે, ડોગ કૅફે, શીબા ઇનુ (કૂતરાની એક ઇન્ટરનેટ-ફેમસ જાપાનીઝ જાત) કૅફે, આઉલ કૅફે, બન્ની રેબિટ કૅફે, બર્ડ કૅફે વગેરે. themed bars છે – સમુરાઇ થીમ્ડ, જેલ થીમ્ડ, સૂમો થીમ્ડ, રોબોટ થીમ્ડ, હોરર થીમ્ડ, સાયન્સ થીમ્ડ વગેરે. એવું નહીં કે, થીમવાળું ફક્ત ડેકોરેશન હોય, જાપાનનો પ્રખ્યાત (કે કુખ્યાત) ગુણ – attention to detail અહીં પણ જોવા મળે. તમને આપવામાં આવતાં વાસણથી માંડીને વેઈટરનાં આઉટફિટ અને કાફૅનાં આર્કિટેક્ચર અને લાઇટિંગ સહિત બધું જ થીમ પ્રમાણે ચાલે એટલે એ થીમનો એક આખો માહોલ ઊભો થઇ જાય. એ ઉપરાંત છે મેઇડ કૅફેઝ – ટીનેજર અને વીસ વર્ષ આસપાસની ઉંમરની છોકરીઓ ફ્રેન્ચ મેઇડ, પોલિસ વગેરે કૉસ્ચ્યુમ પહેરીને રેગ્યુલર કૅફેમાં મળતી ખાવા પીવાની વસ્તુઓ સર્વ કરે અને એકદમ હાયપર રીતે ઊછળી-કૂદીને અવાસ્તવિક વાત કરે. આ બધું જોઈને તમે વિચારમાં પડી જાઓ કે, ક્યા ભેજામાં આવા વિચાર આવતાં હશે!

અને આ જ શહેરમાં દેશમાં અસ્તિત્ત્વ ધરાવે છે મેઇજી જિંગૂ અને સેન્સોજી જેવાં મંદિર, જાપાનનાં મહારાજાનો મહેલ અને તેનો વિશાળ શાંત બગીચો, દુનિયાની ઉત્તમમોત્તમ ટ્રેન વ્યવસ્થા. આ જ દેશમાં આવેલાં છે દુનિયાનાં સૌથી સુંદર મંદિરો, માઉન્ટ ફૂજી અને તેની આસપાસની ખૂબસૂરતી, નારા જેવાં નાના શહેર, મોટા ભાગનાં લોકોની વિનમ્ર, શિષ્ટ જીવનશૈલી અને આખા દેશને ગુલાબી રંગમાં રંગતી સાકુરા ફૂલોની ઋતુ!

જાપાન વિરોધાભાસોનો દેશ છે. તેનાં કોઈ એક ભાગને જરૂર કરતાં વધુ મોટો બનાવીને તેનાં જ ગુણગાન ગાયે રાખવા કે પછી કોઈ બીજાં ભાગની જ વાત કરીને તેને વખોડ્યા કરવું, બંને મુર્ખામી છે. આ બધું સહઅસ્તિત્ત્વ ધરાવે છે.


* ગુજરાતી લૅક્સિકોન ડિક્શનરીમાં ફિનૉમિનનનો અર્થ – દૃશ્યમાન વસ્તુ, બીના કે ઘટના, અસાધારણ વ્યક્તિ, વસ્તુ અથવા ઘટના, આશ્ચર્ય, હરકોઈ ઇન્દ્રિયગમ્ય બાબત.

ટોક્યો – 2

જાપાન, ટોક્યો

સેમ પાંચ વાગ્યા આસપાસ હોટેલ પહોંચ્યો. નાહી – ધોઈને આરામ કરીને અમે આશુ અને શ્રીનાં ઘરે પહોંચ્યા ત્યાં સુધીમાં રાત્રે જમવાનો સમય થઇ ચૂક્યો હતો. થાકેલા, ભૂખ્યા (અને થોડા આળસુ) સેમને ધ્યાનમાં રાખીને અમે ટૅક્સી લઈને રેસ્ટ્રોંની વાટ પકડી. એક રેન્ડમ ગલીમાં શ્રીએ ટૅક્સી રોકાવી પછી સાંકડી એક-બે ગલીઓમાં ચાલીને અમે પહોંચ્યા ‘સાકુરા તેઈ’.

અમે એક નાના દરવાજામાંથી અંદર ગયા. લૉબીમાં ઘણાં બધાં ચિત્ર વિચિત્ર પેઈન્ટિંગ્સ લગાવેલાં હતાં.

ત્યાંથી અંદર ગયા તો એક પછી એક ઓરડાં આવતાં જ જતાં હતાં. દરેક ઓરડાની બધી દીવાલો આખી મ્યુરલ (ભીંતચિત્ર)થી ભરેલી! Very funky! પહેલી દસ મિનિટ તો મેં આંટા મારીને ફોટોઝ લેવામાં વિતાવી.

જમવાનું શું હતું ,શું નહીં કઈં જ ખ્યાલ નહોતો. થોડું સરપ્રાઇઝ ગિફ્ટ જેવું. છેલ્લા 5-6 દિવસથી પોતાનું મગજ ચલાવ્યા વિના, પ્રી-પ્લાન કર્યા વિના કઈં નવું ખાવાનો મોકો જ નહોતો મળ્યો એટલે મને તો મજા જ આવી રહી હતી. આશુ અને શ્રીએ વેઇટર સાથે જાપાનીઝમાં વાત કરીને આખો ઓર્ડર આપ્યો એ સાંભળીને જ અમારી આંખો પહોળી થઇ ગઈ. ત્યાર સુધી ફક્ત ખબર હતી કે, આશુ અને શ્રીને જાપાનીઝ આવડે છે પણ, ત્યારે એ સત્યનો સાક્ષાત્કાર થઇ ગયો! સેમે તો ઉપરથી પાછી ખાતરી કરી – “તો તને સરખું ઍક્સન્ટ વિનાનું બોલતા આવડે છે કે, ભાંગેલું તૂટેલું?” જાણે અમે તો જાપાનીઝનાં વિદ્વાન હોઈએ અને અમારા સર્ટિફિકેટ વિના આશુનું જીવન વ્યર્થ જવાનું હોય.

જાપાનમાં જાપાનીઝ બોલી શકે તેવા વેજિટેરિયન મિત્રોનું અસ્તિત્ત્વમાત્ર જીવનનાં સૌથી મોટા સુખનાં લિસ્ટમાં વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે અને એ સ્થાનથી ઉપરનું સ્થાન છે એવા મિત્રોનું જે તમને હોટ પ્લેટ પર શાક-ભાજી મિક્સ કરીને ઓકોનોમિયાકી બનાવી આપે. ઓકોનોમિયાકી એટલે મેયોનેઈઝ અને ભરપૂર શાકવાળા જાડાં પૂડલા સમજી લો. અમારા ટેબલ પર જ બરાબર વચ્ચે એક લાંબી સપાટ ગ્રિલ હતી. જમવાનો ઓર્ડર કર્યો એટલે એ લોકો અમને ઓકોનોમિયાકી બનાવવા માટેની કાચી સામગ્રી આપી ગયા. પહેલા તો અમે દરેક બોલની સામગ્રી સરખી રીતે મિક્સ કરી અને પછી અમારા ટેબલ પર ગ્રિલ પર જાતે જ પકાવી. જાતે એટલે સમજવું કે, મોટા ભાગે આશુએ અમારા બધા માટે પકાવી.

ત્રણ ઓકોનોમિયાકી અને નૂડલ્સનું એક બોલ પકાવીને જમ્યા પછી હેન્ગઆઉટ કરી શકાય તેવી સેમની હાલત હતી નહીં એટલે અમે પછીનાં દિવસે મળવાનું નક્કી કર્યું અને એ સાંજે અભી પણ ટોક્યો લૅન્ડ કરવાનો હતો. પછીનાં ચાર-પાંચ દિવસ મારે મગજને આરામ આપવાનો હતો અને કોઈ જ પ્લાન કરવાનાં નહોતા.

મોટા ભાગે એશિયન વસ્તુ રાત્રે આઠ વાગ્યે ખાઈ હોય તો અગિયાર વાગ્યા સુધીમાં મને અને સેમને ભૂખ લાગે લાગે ને લાગે જ! રાત્રે સાડા અગિયારે જ્યારે માંડ માંડ રેસ્ટ્રોંઝ ખુલ્લા હોય ત્યારે અમે ઊબર-ઈટ્સ પર એક રૅન્ડમ રેસ્ટ્રોંમાંથી પાલક પનીર અને નાન મંગાવ્યાં. બહુ વાર લાગી પણ જમવાનું ન આવ્યું એટલે અમને થોડી ચિંતા થઇ. અંતે એ માણસ આવ્યો ત્યારે હોટેલ રિસેપ્શન અમને જમવાનું ઉપર આપી જવા તૈયાર નહોતું. હોટેલનાં બે ટાવર્સમાં બે અલગ અલગ રિસેપ્શન હતાં. બંને એકબીજાથી લગભગ દસ મિનિટનાં અંતર પર. પેલો દૂરનાં ટાવરનાં રિસેપ્શન પર આવેલો હતો. તેને ફરીને આવવાનું કહીએ તો એ ખોવાઈ જાય તેમ હતો એટલે એ રિસ્ક અમારે લેવું નહોતું. જમવાનું લઈને ઉપર આવીને અમે જમવા પર તૂટી પડ્યા. અમે ધાર્યું હતું કે, જમવાનું એવરેજ નીકળશે. એ નીકળ્યું થોડું બિલો એવરેજ. પેટ ભરાય અને ઊંઘ આવે તેટલું જમીને અમે અંતે ઊંઘી શક્યા.

સવારે તૈયાર થઈને અમે લોકો પહોંચ્યા સેન્સોજી મંદિર. આ મંદિર એટલે આપણા તિરૂપતિ જેવું કોઈ મંદિર સમજી લો. એટલી ભીડ કે વાત જવા દો! ચારે બાજુ બજાર જ બજાર અને ખૂબ ચહેલ પહેલ. લોકલ માણસો, ટૂરિસ્ટની બસો, અમારા જેવા કેટલાયે જઈ ચડેલા.

મંદિરનાં પ્રાંગણમાં નાના નાના હાટ લાગેલાં હતાં. ત્યાં મેં જીવનમાં પહેલી વાર લ્હાવો માણ્યો ગરમાગરમ ‘રોસ્ટેડ ચેસ્ટનટ્સ’ અને ‘કિબી દાંગો’નો.

રોસ્ટેડ ચેસ્ટનટ
કિબી દાંગો

આ મંદિર મને એટલું ખાસ ન લાગ્યું પણ એ એટલે પણ હોઈ શકે કે, ત્યાં શાંતિથી કૈં જોઈ કે માણી શકવા જેટલી જગ્યા જ નહોતી. અને તોયે પાછું એટલું પણ બોરિંગ નહોતું કે, એક ફોટો પણ પાડવાનું મન ન થાય.

મંદિરની બહારનો વિસ્તાર જો કે, અંદરનાં મુખ્ય વિસ્તાર કરતા વધુ સુંદર પણ હતો અને ત્યાં બજારની મજા અલગ જ હતી!

રખડતા ભટકતા અમને નસીબજોગે વેજિટેરિયન પટેટો સ્ટિક જેવી એક વસ્તુ પણ મળી.

અંદર ગયા ત્યારે મને એક પણ વેજિટેરિયન, ભાવે તેવું સ્ટ્રીટ ફૂડ મળવાની આશા નહોતી અને બહાર નીકળતા સુધીમાં અમે 3 અલગ અલગ વસ્તુઓ ખાઈ શક્યા હતાં! એશિયા ફરી ચૂક્યા હોય તેમને આ અનુભવ થયો જ હશે – વેજિટેરિયન રેસ્ટ્રોં હજી મળીએ જાય, વેજિટેરિયન સ્ટ્રિટફૂડ ભાગ્યે જ મળે. મારા માટે તો ત્યારે જ એ દિવસ બની ગયો હતો.

ત્યાં આસપાસ માર્કેટમાં થોડા આંટા મારીને અમે નીકળ્યા બપોરનું જમવાનું શોધવા – બપોરે અઢી વાગ્યે. અડધું પેટ ભરેલું હતું એટલે આ નહીં ને પેલું નહીં કરતા રેસ્ટ્રોં-સિલેકશનની પ્રક્રિયા લાંબો સમય ચાલી. અંતે એક નક્કી કરીને ગયા તો રેસ્ટ્રોં બંધ નીકળ્યું. છેલ્લે શ્રી અને આશુનાં ઘર પાસેનાં એક બીજા ભારતીય રેસ્ટ્રોં પર પહોંચ્યા જેનાં માલિક ભાઈ પાક્કા વ્યાપારીની જેમ પોતાનું રેસ્ટ્રોં બપોરે મોડે સુધી ખુલ્લું રાખે છે. એ રેસ્ટ્રોં ખૂબ સરસ હતું. મોમો અને ચાટ – બીજું જોઈએ શું? અને બીજું જોઈએ, તો રેગ્યુલર રોટી સબ્ઝી વગેરે પણ ત્યાં આરામથી મળી રહે છે.

સવારથી બહાર હતા એટલે અમે બધા ખૂબ થાકી ગયા હતા. સાંજે વધુ ફરવાને બદલે ઊંઘવાનો કાર્યક્રમ રાખ્યો એટલે રાત્રે અભિ આવે પછી વધુ ફરી શકાય. અભિ સેમવાળી જ ફલાઇટથી સેમવાળા જ સમયે લૅન્ડ થયો. ફર્ક ફક્ત એક દિવસનો હતો. આગલા દિવસની જેમ એ દિવસે પણ અભિ બહાર જવા તૈયાર થયો ત્યાં જમવાનો સમય થઇ ગયો હતો. ફર્ક ફક્ત એટલો હતો કે, આ વખતે આશુ અને શ્રી અમારી હોટેલવાળા વિસ્તારમાં હતા એટલે તેમનાં ઘરે જવાને બદલે અમે ત્રણ તેમને હોટેલ પાસેનાં ટ્રેન સ્ટેશન પર મળ્યા અને ત્યાંથી ટૅક્સી લઈને રેસ્ટ્રોં પહોંચ્યા.રેસ્ટ્રોંનું નામ ગોનપાચી – સિનેમાપ્રેમીઓએ અહીં જવું જવું ને જવું જ!

ગોનપાચી ‘કિલ બિલ’ રેસ્ટ્રોં તરીકે પણ ઓળખાય છે. ‘કિલ બિલ વોલ્યૂમ – 1’માં ‘હાઉઝ ઓફ બ્લૂ લીવ્સ’વાળા સીનનો સેટ આ રેસ્ટ્રોંની ડિઝાઇન ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવ્યો હતો. સ્વાભાવિક રીતે જ આ રેસ્ટ્રોં ટૂરિસ્ટ્સમાં ખૂબ પ્રખ્યાત છે. જમવાનું ઍવરેજ છે પણ, તમે ત્યાંનું સૂપર્બ એમ્બિયન્સ માણવા માટે ડ્રિન્ક્સ અને સ્મૉલ બાઇટ્સનાં એજન્ડા સાથે જઈ શકો છો. મારી પોસ્ટનાં ખાટલે સૌથી મોટી ખોડ એ છે કે, ગોનપાચી ગયા ત્યારે અમે બધા નસીબજોગે એકસાથે ટોક્યોમાં હોવા બાબતે એટલા ખુશ હતા કે, રેસ્ટ્રોંનાં ફોટોઝ લેવાનું જ ભૂલી ગયા. અમારા પાંચમાંથી કોઈ પાસે ગોનપાચીનાં ફોટોઝ જ નથી! એ તમારે જાતે ગૂગલ કરવા પડશે.

ટોક્યો – 1

જાપાન, ટોક્યો

ઓસાકા કરતા મારી ટોક્યોની હોટેલ મોંઘી હતી અને ફોટોઝમાં પ્રોપર્ટી સુંદર દેખાતી હતી એટલે હું ઉત્સાહિત હતી. પણ, ચેક-ઇન કરીને હું મારા રૂમ પર ગઈ તેટલાંમાં ઉત્સાહ પર પાણી ફરી ગયું. મારો રૂમ ચોથા માળ પર અને રૂમની બારી પાર્કિંગ લોટ તરફ પડતી હતી – એ હતો મારો વ્યૂ! ઓસાકાનાં સુંદર અનુભવ પછી આ રૂમમાં તો મેળ પડે તેમ હતું જ નહીં, પાંચ દિવસ તો બિલકુલ નહીં! હું બે મિનિટ ખુરશી પર બેઠી તેટલામાં એક માણસ મારો સામાન લઈને ઉપર આવ્યો. તેણે મને તેની આદત પ્રમાણે પૂછ્યું બધું બરાબર છે કે કેમ, કૈં જોઈએ છે વગેરે. મેં તેને કહ્યું કે, બાકી બધું તો બરાબર છે પણ આ રૂમ બહુ વિચિત્ર છે અને રિસેપ્શન સ્ટાફને વ્યવસ્થિત રૂમ આપવાની વિનંતી કર્યા છતાં પણ કૈં વળ્યું નથી. તેણે ઓકે કહ્યું અને પછી ઈશારાથી રૂમનો ફોન વાપરવાની પરવાનગી માંગી. હું ડેસ્ક પાસેથી ખસી અને તેણે ફટાફટ રિસેપ્શન પર કોઈ સાથે વાત કરી. મને સામાન ન ખોલવા અને તૈયાર રહેવા કહ્યું. દસેક મિનિટ સુધી ન માણસ આવ્યો, ન કોઈનો ફોન એટલે મેં બદલાવની આશા છોડવા માંડી. ત્યાં કોઈએ દરવાજો ખખડાવ્યો.

એ માણસ દસ મિનિટ પછી પાછો આવ્યો અને મને જણાવ્યું કે, હું તેની સાથે જાઉં અને મારો નવો રૂમ જોઈ લઉં મને ગમે છે કે નહીં. બહુ ખાસ ઉપર નહીં, ફક્ત બે માળ ઉપર – છઠ્ઠા માળે આ નવો રૂમ હતો. તેનો લે-આઉટ સુંદર હતો એટલે રૂમ મોટો જણાતો હતો અને બારી બગીચા તરફ પડતી હતી. રાત પડી ગઈ હતી એટલે ખાસ કૈં દેખાતું નહોતું. થોડા બિલ્ડિંગ્સની લાઇટ્સ દેખાતી હતી અને નીચે એક પતરાની છત જેવું કૈંક હતું. મને અંદાજ આવ્યો કે, સવારે કદાચ ત્યારે દેખાતો હતો તેનાં કરતા સુંદર વ્યૂ મળશે. ઓસાકાનાં હોટેલ રૂમ કરતાં તો એ હજુ પણ ઉતરતો જ હતો પણ, ચોથા માળની પેલી ખોલી કરતાં તો ઘણો સુધારો હતો એટલે મેં તેને હા પાડી એટલે એ મારો સામાન લેવા નીચે ગયો.

મોટાં શહેર અને નાના શહેર વચ્ચે આ ફર્ક તો કદાચ દુનિયાનાં દરેક દેશમાં રહેવાનો. નાના શહેરોની સરખામણીએ મોટા શહેરોમાં વધુ પૈસા આપીને પણ જગ્યા અને સુવિધા ઓછા જ મળવાનાં.

સેટલ થઇને હું ફટાફટ શ્રી અને આશુનાં ઘર તરફ જવા નીકળી. પેલા કોલેજ અને વન વચ્ચેનાં સુમસામ રસ્તે ફરી JR સ્ટેશન ગઈ અને ત્યાંથી એક ટ્રેન બદલીને આકીહાબારા. આ ટ્રેન સ્ટેશન મહાકાય છે અને તેની બરાબર સામે ટોક્યોની ચળકતી બજારોની નિયોન લાઇટ્સ! અહીં મેં પહેલી વાર જાપાનનાં બેઘર લોકો જોયા. કઈ દિશામાં ચાલવાનું એ બાબતે હું થોડી અટવાઈ. આશુએ કહ્યું ટેક્સી લઇ લેવાનું પણ, આપણાં માટે તો આ ટ્રેઝર હન્ટ હતી એટલે મારે તો જાતે રસ્તો શોધીને જ પહોંચવું હતું. મને હતું દસ મિનિટની વધી વધીને વીસ મિનિટ થશે. તેનાંથી વધુ તો શું થશે. પણ, આશુએ તેનાં ઘરનું સરનામું પણ ખોટું માર્ક કર્યું હતું એટલે પણ વાર લાગી. અંતે શ્રી મને નીચે શોધવા આવી ત્યારે અડધી કલાકે હું તેમનાં ઘરે પહોંચી.

થોડું ખરાબ તો લાગ્યું કારણ કે, એ બંને આખા દિવસનાં થાકેલા ડિનર માટે મારી રાહ જોઈ રહ્યા હતા અને મેં મોડું કર્યું. એ લોકોએ પોતાનાં હિસાબે મગજ ચલાવીને ભારતીય રેસ્ટ્રોંમાંથી જમવાનું ઓર્ડર કરી દીધું હતું. આશુને હું છ મહિના પહેલા મળી હતી પણ, શ્રીને તો પહેલી જ વાર મળી રહી હતી. આશુ પણ મૂળભૂત રીતે સેમનો મિત્ર હતો છતાંયે તેમની સાથે વાત કરીને પાંચ મિનિટ જ મિનિટમાં એવી લાગણી થઇ આવી કે જાણે જૂનાં મિત્રોને વર્ષો પછી મળતા હોઈએ. એ લોકો પણ વેજીટેરિયન હતાં એટલે નવી નવી જમવાની જગ્યાઓની માહિતી મળવાનાં વિચારે હું ખુશ હતી. એ લોકોએ જે જમવાનું મંગાવ્યું હતું એ પણ અદ્ભુત સ્વાદિષ્ટ હતું. એ લોકોનાં ઘર પાસે ‘ખાનાપીના’ નામની જગ્યાએથી એ આવ્યું હતું.

‘ખાનાપીના’માં મસ્ત વ્યવસ્થિત રોટલીઓ મળે છે. જાપાનનાં ઇન્ડિયન રેસ્ટ્રોંઝમાં તંદૂરી રોટી/નાન અને વધુ પડતા ક્રીમવાળી સબ્જી ખાઈ ખાઈને કંટાળી ગયા હોય તેવા, મારા જેવા લોકો ટોક્યોનો આખો પ્રવાસ ખાનાપીનાનાં આશરે આરામથી કાઢી શકે છે. જો કે, એ સિવાય પણ ટોક્યોમાં ખાવા-પીવાની ઘણી બધી જગ્યાઓ છે જે અમે પછીનાં દિવસોમાં જોવાનાં હતાં.

શ્રી અને આશુ અત્યંત રસપ્રદ કેરેક્ટર્સ છે, તેમની જીવનકથા પણ. શ્રી બિહારની છે. એ ચાર બહેનો અને એક ભાઈ મોટા ભાગે બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં મોટા થયા છે. શ્રીની ટ્વિન બહેન અને શ્રી બંને બૅચલર ડિગ્રી માટે નસીબજોગે જાપાન આવી પડ્યા. જાપાનની સરકારે બનાવેલા કોઈ પ્રોગ્રામ અંતર્ગત એ લોકોને એક એવા પતિ-પત્ની મળ્યા, જેમનાં પોતાનાં બાળકો મોટા થઈને બહાર ભણવા, કામ કરવા ચાલ્યા ગયા હતા. એ પતિ-પત્નીને શ્રી પોતાનાં જાપાનીઝ માતા-પિતા તરીકે જ માને છે અને ઓળખાવે છે. બંને બહેનોનું ભણવાનું પત્યા પછી એ બંનેએ જાપાનમાં થોડો સમય કામ કર્યું. પછી શ્રીની બહેનને લગ્ન કરવા હતા અને પરિવાર વસાવવો હતો એટલે એ ભારત પાછી જતી રહી. પણ, શ્રીને જાપાનનાં જીવન સાથે પ્રેમ થઇ ગયો હતો એટલે એ ત્યાં જ રહી. અમે મળ્યા ત્યારે જાપાનમાં તેનું પંદરમું વર્ષ ચાલતું હતું. એ ત્યાંની ભાષા બોલતી, સમજતી હતી અને હૃદયથી જેટલી ભારતીય હતી, તેટલી જ જાપાનીઝ પણ.

આશુ રતલામમાં મોટો થયેલો. યુનિવર્સીટી માટે ચાર વર્ષ મુંબઈ રહ્યો પછી તેને જાપાનમાં નોકરી મળી. ત્યાંનાં જીવનથી, ખાવા-પીવાની તકલીફોથી માંડીને ભાષાની તકલીફો સુધીની તમામ બાબતોથી કંટાળીને એ ભારત પાછો ફરવાનાં આરે હતો ત્યાં એક યોગ પ્રોગ્રામ અંતર્ગત તેને શ્રી મળી. એ ત્યારે ઓસાકા કામ કરતી. એકાદ વર્ષ તેમની ટોક્યો-ઓસાકા લૉન્ગ ડિસ્ટન્સ રિલેશનશિપ ચાલી. આશુને ધીમે ધીમે જાપાન પણ ગમવા લાગ્યું કારણ કે, એ એલિયન સંસ્કૃતિ અને આશુ વચ્ચેનો બ્રિજ હતી શ્રી. એ લોકોએ લગ્ન કર્યા. અમે મળ્યા ત્યારે આશુ પણ શ્રી જેટલી જ સરળતાથી જાપાનીઝ બોલી અને સમજી શકતો હતો અને શ્રી ત્યાં અટકી ગઈ હતી પણ, આશુ તો જાપાનીઝ લખતા-વાંચતા પણ શીખી રહ્યો હતો.

શ્રી અમારા બધા કરતા થોડી મોટી હતી પણ તેની રીત-ભાત બધી અમારા જેવડી જ હતી એટલે તેની ઉંમર ક્યારેય આંખે ઊડીને વળગતી નહીં. તેની સેન્સ ઓફ હ્યુમર અતિશય સરસ હતી. ગરીબોની મલિકા દુઆ સમજી લો . એ લોકો સાથે વાતોનાં વડા કરતા એટલું મોડું થઇ ગયું કે, રાત્રે હોટેલ પાછા ફરતી વખતે મેં ટેક્સી જ પકડવાનું યોગ્ય માન્યું. પછીનાં દિવસે સવારનો સમય હું કોઈ પણ રીતે ટાઈમપાસ કરીને વિતાવવાની હતી. બપોરે સેમ લૅન્ડ થવાનો હતો અને રાત્રે અમે ચાર સાથે ડિનર કરવાનાં હતાં.

પછીનાં દિવસે સવારે નાહીને તૈયાર થઈને મેં પડદા ખોલ્યાં અને બહાર નજર નાંખી તો આ જોવા મળ્યું.

એ નજારો થોડી વાર માણતા માણતા મેં શ્રીને આસપાસ સારા ‘રામન’ (ramen) સ્પોટ્સ વિશે પૂછતો ટેક્સ્ટ કર્યો. તેણે હોટેલથી આઠેક મિનિટ ચાલીને પહોંચતા જ એક જગ્યા જણાવી જ્યાં વેજિટેરિયન રામન મળતી હતી – સોરાનોઇરો.

હું ત્યાં સુધી ચાલતા નીકળી. દિવસે જોતા જણાતું હતું કે, મારી હોટેલ એકદમ કૉર્પોરેટ વિસ્તારમાં હતી. ત્યાં લગભગ સૂટ-ટાઈ અને પ્રોફેશનલ ડ્રેસમાં તૈયાર થયેલા માણસો જ જોવા મળતા. સ્વાભાવિક રીતે જ સોરાનોઇરોમાં લન્ચ સમયે લાઈન હતી. જો કે, ત્યાં હંમેશા લાઈન રહેતી જ હશે તેમ લાગતું હતું. ત્યાં ઓર્ડર કરવાની પદ્ધતિ રસપ્રદ હતી. તમારો વારો આવે ત્યારે પહેલું કામ તમારે તમારું ટોકન લેવાનું કરવાનું. ત્યાં અંદર વેન્ડિંગ મશીન જેવું એક મશીન હતું. તેમાં બધી રામન વેરાઈટી અને ઍપેટાઈઝરનાં નામ અને ભાવ લખેલા હતાં. વેન્ડિંગ મશીનમાંથી વસ્તુની પસંદગી કરતા હો એ જ રીતે તેમાં કૅશ નાખીને તમારી પસંદગીની ખાવાની વસ્તુ સિલેક્ટ કરો એટલે તેમાંથી ટોકન નીકળે, એ લઈને વેઈટરને આપો એટલે એ તમને સીટ શોધી આપે. પંદરેક મિનિટમાં મારી રામન આવી પણ ગઈ. ખૂબ સ્વાદિષ્ટ અને શાકથી ભરપૂર!

જમ્યા પછી બે-ત્રણ કલાક મારે ટાઈમપાસ કરવાનો હતો અને તેટલામાં સેમની ફલાઇટ લૅન્ડ થવાની હતી. કોઈ ઇન્ટરનેટ ફોરમ પર વાંચ્યું હતું કે, શિન્જુકુ વિસ્તાર ધમધમતો અને મજા આવે એવો છે. એ મારી હોટેલથી પણ નજીક હતો એટલે હું ટ્રેન પકડીને ત્યાં પહોંચી. શિન્જુકુ સ્ટેશન અને એક સારો એવો મોટો મૉલ અંદરથી જ કનેક્ટેડ છે. ત્યાં મારી નજર એક ટી-શોપ પર પડી – આલ્ફ્રેડ ટી રૂમ. ત્યાં ઠંડી ‘હોજિચા’નો લાભ લેવામાં આવ્યો. એ હોજીચાનો સ્વાદ હતો એકદમ દાઢે વળગે તેવો!

જાપાનમાં ગ્રીન ટીની બે વેરાઈટી સૌથી પ્રખ્યાત છે – એક છે માચા અને બીજી હોજીચા. ત્યાં આ બે ફ્લૅવર તમને જોઈએ એ વસ્તુમાં મળે. કિટકેટ, કેક, બોબા ટી, મોચી, આઈસ ક્રીમ, દૂધવાળી ચા, દૂધ વિનાની ચા બધામાં માચા અને હોજીચા તો મળે મળે ને મળે જ! બાય ધ વે, અહીં હોજિચામાં ‘ચા’ એટલે આપણાવાળી ચા જ. કહેવાય છે કે, ચા જ્યાં જ્યાં જમીનથી પહોંચી ત્યાં ત્યાં ચા/ચાય કહેવાઈ અને જ્યાં જ્યાં સમુદ્રમાર્ગે પહોંચી ત્યાં ત્યાં ‘ટી’ – Tea if by sea, Cha if by land .

મેં થોડી વાર એ મૉલમાં આંટા માર્યા, સુંદર સ્ટોર્સ અને રેસ્ટ્રો જોયા અને થોડા કપડા ખરીદ્યા.

ચારેક વાગતાં સેમનો મૅસેજ આવ્યો કે, એરપોર્ટથી નીકળી ગયો છે અને હોટેલ પહોંચી રહ્યો છે એટલે હું પણ હોટેલ તરફ પાછી ફરી. શિંજુકુમાં ફક્ત હોજીચા માટેફરીથી આવવાનું મન હતું પણ એ મેળ પડ્યો નહીં કારણ કે, કેટલું બધું જોવાનું હતું, કેટલું બધું કરવાનું હતું!

ઓસાકા – 5

ઓસાકા, જાપાન

જાપાન ફરીને આવેલી કોઈ વ્યક્તિનાં મોં પર મેં ત્યાંનાં મંદિરોની વાત ન સાંભળી હોય એવું ક્યારેય બન્યું નથી. ઓસાકામાં 3 દિવસ વીતાવ્યા પછી પણ મેં એક હોઝેન્જી શ્રાઈન સિવાય કઈં જોયું નહોતું એટલે ઓસાકાનાં અંતિમ દિવસે મંદિર અને શ્રાઈન જોવાનો કાર્યક્રમ રાખવામાં આવ્યો. છેલ્લા દિવસે બપોર સુધી મારી પાસે ઓસાકામાં ફરવાનો સમય હતો. પછી શિન્કાનસેન (બુલેટ ટ્રેન) પકડીને ટોક્યો પહોંચવાનું હતું અને હોટેલમાં સામાન ઊતારીને રાત્રે આઠ વાગ્યા આસપાસ ટોક્યોનાં મિત્રો આશુ અને શ્રી સાથે ડિનર પ્લાન હતો એટલે દિવસ દરમિયાન જગ્યાઓ શોધવામાં સમય વ્યતીત કરવો પોસાય તેમ નહોતું એટલે જગ્યાઓ શોધીને આખો પ્લાન મેં રાત્રે જ બનાવી લીધો.

પહેલા ક્યાં ક્યાં ફરવા જવું એ નક્કી કર્યું અને પછી એ સ્થળો આસપાસ ખાવા-પીવાનાં સ્થળ શોધ્યા. સવારે ચેક-આઉટ કરીને બૅગ્સ હોટેલ પર છોડી. સાડા દસે ‘મિકાસાડેકો & કૅફે’ પહોંચી.

https://goo.gl/maps/UoxFkMemquEByWoG8

કૅફે ખૂબ વ્યસ્ત હતું અને પંદરેક મિનિટ રાહ જોયા પછી સીટ મળી. જો ગુરુવારે સવારે આ હાલત હોય તો શનિ-રવિ તો ત્યાં કેટલી રાહ જોવી પડતી હશે! ત્યાંનો બ્રેકફસ્ટ અને ઍમ્બિયન્સ જો કે, રાહ જોવાલાયક છે પણ ખરાં! મેં ઘણાં દિવસોથી ટ્રેડિશનલ પાશ્ચાત્ય બ્રેકફસ્ટ કર્યો નહોતો એટલે એ જ ઓર્ડર કરવામાં આવ્યો.

ફટાફટ બ્રેકફસ્ટ પતાવીને હું ચાલી નાંબા-યાસાકા શ્રાઈન તરફ. એ વિસ્તાર એકદમ શાંત અને ખાલી હતો અને એકદમ સામાન્ય રેસિડેન્શિયલ વિસ્તાર હતો, બાકીનાં બધાં સ્થળોની જેમ ટૂરિસ્ટી, કમર્શિયલ નહીં. મુખ્ય માર્ગથી અંદર ચાલતાં થોડી નાની સાંકડી ગલીઓ જોવા મળી અને ઘરની બહાર પાર્ક કરેલાં સ્કૂટર, સાઇકલ, ગાડીઓ.

સવારે મોટાં કામ પર અને બાળકો સ્કૂલે ગયા પછીની રેસિડેન્શિયલ વિસ્તારની શાંતિ હતી વાતાવરણમાં. નાના નાના પંખીઓનાં અવાજ સંભળાતાં હતાં અને તેવામાં આપણે ગલીનાં નાકા પર દસ-બાર ઘરોની વચ્ચે મહાદેવનું મંદિર હોય એવી જ રીતે બરાબર નાંબા-યાસાકા શ્રાઈન આવેલી છે. મોટા ખુલ્લા પરિસરમાં ત્રણ દહેરીઓ અને ખૂબ બધા વૃક્ષો!

મંદિર પણ મોટા ભાગે ખાલી જ હતું. હું ગઈ ત્યારે મારા સિવાય બીજા એકાદ બે માણસો માંડ હશે. ત્યાં એક નાનકડી છોકરી તેની મમ્મી સાથે ત્યાં આવી હતી અને પોતાનાં સાંસ્કૃતિક પહેરવેશમાં ફોટો પડાવી રહી હતી.

બધું એકદમ શાંત અને ખુશનુમા હતું. આ આખો નજારો મારી ભારતની સવારનાં સમયની મંદિરોની સ્મૃતિ સાથે એટલો મળતો આવતો હતો કે, થોડાં સમય માટે હું સ્કૂલનાં સમયમાં ચાલી ગઈ હોઉં તેવો આભાસ થયો. છેલ્લે હું સ્કૂલનાં દિવસોમાં જ કદાચ સવારનાં સમયે કોઈ મંદિરે ગઈ હોઇશ. મને ત્યાં જ બેસી રહેવાનું મન થયું પણ, મારે બીજી જગ્યાઓ પણ જોવી હતી અને સમય ઓછો હતો એટલે થોડો સમય ત્યાં બેસીને પછી હું આગળ ચાલી શીંતેન્નોજી મંદિર તરફ.

તેન્નોજી સ્ટેશન પર ઉતરીને દસેક મિનિટ જેટલું ચાલતાં એ મંદિર આવતું હતું. એ આખો વિસ્તાર એકદમ ટૂરિસ્ટી હતો. ત્યાં ઘણી બધી નાની દુકાનો, તેન્નોજી પાર્ક, ઝૂ અને એવું ઘણું બધું હતું એટલે ઘણાં લોકો દેખાતા હતા. તેન્નોજી મંદિર જતાં રસ્તામાં મને મૅપ્સ પર મને ‘હોરીકોશી શ્રાઈન’ દેખાઈ એટલે પહેલા મેં ત્યાં જવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પણ, એ શ્રાઈન મને મળી નહીં અને અંતે હું થોડું ફરીને એક શ્મશાન પર પહોંચી ગઈ.

પછી વધુ સમય બપોરે પોણા વાગ્યા જેવો થયો હતો. ત્યાંથી હું દોઢ વાગ્યે નીકળું તો પણ હોટેલ જઈને સામાન લઈને શિન્કાનસેન સ્ટેશન પહોંચતાં ત્રણ આરામથી વાગે એટલે ફટાફટ હું શીનતેન્નોજી મંદિર તરફ જ ચાલી. રસ્તામાં જૂની જાપાની શૈલીનાં ખૂબસૂરત નાના ઘર જોવા મળ્યાં. ત્યાં કોઈ શેરીમાં વિચિત્ર સૂટમાં સુસજ્જ એક જાપાની છોકરાએ મારી સાથે વાત કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તેનાં ભાંગેલાં ઇંગ્લિશમાં કઈં મેળ પડ્યો નહીં એટલે એ ચુપચાપ આગળ ચાલ્યો.

શીનતેન્નોજી મંદિર વિશાળ છે! અંદરનું ચોરસ પ્રાંગણમાં આંટો મારતા જ લગભગ વીસેક મિનિટ લાગે તેટલું મોટું. મંદિરનાં મુખ્ય દરવાજાની અંદરનાં વિશાળ ચોકમાં માર્કેટ લાગેલી હતી. લોકો નાના નાના તંબુ લગાવીને વસ્તુઓ વેંચતા હતા.

મુખ્ય મંદિરની બરાબર સામે લોકો અગરબત્તીઓ સળગાવતા હતા. અંદર મંદિરની દીવાલો પર બુદ્ધનાં જીવનનાં મહત્ત્વનાં પ્રસંગોનું ચિત્રણ કરવામાં આવ્યું હતું. અંદર ફોટોઝ લેવાની છૂટ નહોતી. એ મંદિર મને એટલું ખાસ ન લાગ્યું. થોડાં દિવસો પછી ક્યોતોમાં મેં જે જોયું તેની સરખામણીમાં તો હું એમ કહું કે, આ મંદિર કદાચ ન પણ જોવા મળે તો પણ અફસોસ કરવા જેવો નથી.

મંદિરથી દોઢ-પોણા બે આસપાસ નીકળીને પ્લાન પ્રમાણે હું ટ્રેન પકડીને ફટાફટ મારી હોટેલ પહોંચી. ત્યાં પહોંચતા અઢી તો વાગ્યા જ હશે. હોટેલની શટલથી પાછું ઓસાકા સ્ટેશન જવાનું હતું અને ત્યાંથી JR પકડીને શીન-ઓસાકા, જ્યાંથી મારે ટોક્યોની શિન્કાનસેન લેવાની હતી ત્રણ સુધીમાં. હોટેલ પહોંચીને થોડું રેસ અગેઈન્સ્ટ ટાઈમ જેવું થઇ ગયું. ફટાફટ સામાન ઉપાડીને જે શટલથી હું ઓસાકા-સ્ટેશનથી હોટેલ આવી હતી એ જ શટલમાં પાછી ઓસાકા સ્ટેશન પહોંચી. શીન ઓસાકા તરફ જતી JR ટ્રેનનો દરવાજો એકદમ શટલ-સ્ટોપ પાસે જ હતો એટલે ફટાફટ દોડીને મેં ટ્રેન પકડી.

JR પાસ સાથે તમે સૌથી ફાસ્ટ બુલેટ ટ્રેન – ‘નોઝોમી’માં મુસાફરી ન કરી શકો. ત્યાર પછીની બીજા નંબરની ફાસ્ટેસ્ટ – ‘હિકારી’ પકડવાની હતી. ટ્રેન નીકળવાની બરાબર બે મિનિટ પહેલા હું ત્યાં પહોંચી અને ઝડપથી કોઈ પણ ડબ્બામાં ચડી ગઈ. એ ટ્રેનનો રિઝર્વ્ડ વિભાગ હતો – તેમાં પણ JR પાસવાળા લોકો ન બેસી શકે એટલે નોન-રિઝર્વ્ડ વિભાગ તરફ જતાં હું એક પછી એક ડબ્બા ઓળંગવા લાગી. અંતે લગભગ દસેક ડબ્બા પછી નોન-રિઝર્વ્ડ વિભાગ આવ્યો અને હું સીટ પામી.

ટ્રેન મોટાં લાંબા ખેતરો અને ખુલ્લા મેદાનો પાસેથી પસાર થતી હતી ત્યારે તેની ગતિનો ખ્યાલ ન આવતો પણ, જ્યારે પાસેથી બીજી શિન્કાનસેન નીકળતી ત્યારે તેની ગતિ ખરેખર અનુભવાતી! બીજી ટ્રેન તમારી સાપેક્ષ એક લાંબા લીસોટાની જેમ પસાર થઇ જાય! તેની બારી, બારણા જેટલી ડિટેઇલ પણ તમે જોઈ ન શકો એટલી બંને ટ્રેનની ગતિ હતી! રસ્તામાં મને આછું પાતળું એક મેઘધનુષ્ય પણ દેખાયું.

શ્રીએ કહ્યું હતું કે, ડાબી બાજુ બેસીશ તો ટોક્યો પહોંચતા પહેલા રસ્તામાં માઉન્ટ ફૂજી જોવા મળશે. પણ, એ પહેલા તો ખૂબ ગાઢ અંધકાર ફેલાઈ ગયો હતો. સાંજે સાડા છ આસપાસ હું ટોક્યો સ્ટેશન પહોંચી. ત્યાંથી JR લઈને મારી હોટેલ પાસેનાં યોત્સુયા સ્ટેશન પર ઉતરી. યોત્સુયાથી મારી હોટેલ – ‘ન્યૂ ઓતાની’ સુધીનાં રસ્તે દસ મિનિટ ચાલવાનું હતું. યોત્સુયાથી મારી હોટેલ – ‘ન્યૂ ઓતાની’ સુધીનાં રસ્તે દસ મિનિટ ચાલવાનું હતું. મારા મગજમાં એ ચાલવાનું ચિત્ર શહેરની મોટી ગલીઓમાંથી ચાલવાનું હતું પણ, વાસ્તવમાં એ ચાલવાનું જાણે કોઈ મોટાં નેશનલ પાર્કમાં ચાલતા હો તેવું હતું. આખા રસ્તે ડાબી બાજુ કોઈ મોટી કૉલેજનું બિલ્ડિંગ અને જમણી બાજુ જંગલ જેવું કઈંક. રાતનાં અંધકારમાં બહુ ખબર નહોતી પડતી પણ, દિવસે એ રસ્તો બહુ સુંદર લાગતો હશે તેવો આભાસ થતો હતો.

ઓસાકા અને ટોક્યોમાં બેગ સાથે દોડીને થોડો થાક લાગ્યો હતો પણ, નવા સ્થળો જોવાનો ઉત્સાહ થાક ભૂલાવી દેતો હતો. રૂમમાં સામાન મૂકીને ફટાફટ આશુ અને શ્રીનાં ઘર તરફ જવાનું હતું. એ સાથે મારી સોલો ટ્રિપનો અંત આવતો હતો. આગળની મુસાફરી લોકો સાથે થવાની હતી તેની થોડી ખુશી પણ હતી અને થોડું દુઃખ પણ.