ન્યુ ઓર્લીન્સ – કેઇન ઍન્ડ ટેબલ, મ્યુઝિક અને મોનાલીસા

અમેરિકા, ન્યુ ઓર્લીન્સ

પરેડ માટે મુખ્ય માર્ગ બંધ હોવાનાં કારણે શહેરમાં પાછા જવા માટે ઊબર શોધવામાં અમને થોડી તકલીફ પડી. શહેરનાં હેપનિંગ વિસ્તાર(ફ્રેન્ચ ક્વૉર્ટર્સ અને તેની આસપાસનો વિસ્તાર) સુધી પહોંચતા લગભગ પાંચ વાગ્યા. આગલી રાત્રે આંટા મારતી વખતે અમે એક મોટું કથીડ્રલ જોયું હતું એ અંદરથી કેવું દેખાય છે તે જોવાની ઈચ્છા થઇ આવી એટલે મેં એ જોવા જવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો જે, માન્ય રાખવામાં આવ્યો.

તેનું નામ હતું ‘સેન્ટ લુઈસ કથીડ્રલ’. એ ખૂબ મોટાં વિસ્તારમાં પથરાયેલું હતું અને ટૂરિસ્ટ વિસ્તારની બરાબર વચ્ચે હતું એટલે હરતા ફરતા નજરે ચડી જ જાય. પરિસરનાં પાછળનાં ભાગમાં જાળી પર આર્ટ લટકાવેલું રહેતું. અમે આગલી રાત્રે પણ તે જોયું ‘તું અને એ સાંજે પણ એટલે ધાર્યું કે, કથીડ્રલની પાછલી જાળીનો ઉપયોગ હંમેશા આર્ટ એક્ઝિબિશન માટે થતો હોવો જોઈએ.

ત્યાંથી ફરીને કથીડ્રલનાં પ્રવેશદ્વાર પાસે પહોંચ્યા ત્યાં અમે મોટી ભીડ જોઈ. પહેલા તો ભીડને અવગણીને અમે મુખ્ય દરવાજો શોધીને અંદર જવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ, કમનસીબે એ દિવસ માટે એ બંધ થઇ ચૂક્યું હતું. એટલે પછી પાંચેક મિનિટ ત્યાં ભીડ સાથે ઊભા રહ્યા એ જોવા માટે કે, થઇ શું રહ્યું છે?!

ખાસ કૈં હતું નહીં. કોઈ કલાકાર થોડાં સામાન્ય કરતબ દેખાડી રહ્યો હતો એટલે અમે ત્યાંથી નીકળી ગયા અને આસપાસની દુકાનોમાં ફર્યા. એ દિવસે બીજો કોઈ પ્લાન નહોતો, ફક્ત ન્યુ ઓર્લીન્સની નાઈટલાઈફ માણવી હતી. પણ, હજુ અંધારું નહોતું થયું એટલે નાઇટલાઇફ માટે થોડું વહેલું હતું અને કોઈને ઘરે જવાનું મન નહોતું એટલે ત્યાં કથીડ્રલ આસપાસ જ અમે થોડા આંટા માર્યા.

નીયોન લાઇટ્સ દેખાવા માંડી ત્યારે અમે રેસ્ટ્રોં અને પબવાળાં વિસ્તાર તરફ ચાલવા માંડ્યા.

ન્યુ ઓર્લીન્સ તેનાં મ્યુઝિક માટે પ્રખ્યાત છે. અમૅરિકામાં જૅઝ, બ્લૂઝ અને આર-ઍન્ડ-બી જૉનરા સાથે જોડાયેલી ઘણી બધી ઐતિહાસિક વાતો ન્યૂ ઓર્લીન્સ સાથે જોડાયેલી છે! આગલી પોસ્ટમાં તમે વાંચ્યું હશે કે, માર્ડી ગ્રા પરેડમાં સ્કૂલનાં બાળકો પણ ખૂબ સારી રીતે મ્યુઝિક વગાડતા હતા, હું માનું છું કે, તેમાં ન્યુ ઓર્લીન્સનાં ઓવરઓલ મ્યુઝિક સીનનો ફાળો બહુ મોટો છે.

અમૅરિકામાં જન્મેલા કોઈ પણ પ્રકારનાં સંગીતનો ઉલ્લેખ આવે એટલે આ શહેરનો ઉલ્લેખ આવે, આવે, અને આવે જ! અમે એ વિષે વાત કરતા ચાલતા જતા હતા ત્યારે સૅમ પાસેથી મને જાણવા મળ્યું હતું કે, પ્રખ્યાત થયા પહેલા લુઈ આર્મસ્ટ્રોંગ ન્યુ ઓર્લીન્સની શેરીઓમાં મ્યુઝિક વગાડતા! લુઈ આર્મસ્ટ્રોંગ અમૅરિકાનાં સૌથી પ્રખ્યાત સંગીતકારોમાંનાં એક છે. જૅઝ મ્યુઝિકનાં ઇતિહાસમાં તેમનો ફાળો બહુ મોટો અને બહુ અગત્યનો ગણાય છે. એ એટલા સારા સંગીતકાર હતા કે, અમૅરિકામાં જ્યારે રંગભેદની નીતિ લાગૂ હતી અને ગોરા લોકોનાં ઑડિટોરિયમ્સમાં કાળા લોકો પ્રવેશી પણ ન શકતા, ત્યારે લુઈ આર્મસ્ટ્રોંગ ગણ્યા ગાંઠ્યા કલાકારોમાંનાં એક હતા જેમને ગોરા લોકો સામે ચાલીને પોતાનાં કૉન્સર્ટ્સ માટે બોલાવતા!

ત્યાંનાં લગભગ દરેક રેસ્ટ્રોં અને બાર કે પબમાં લાઈવ મ્યુઝિક બૅન્ડ હોય જ! અમે બાર/પબ-ક્રૉલની શરૂઆત કરીએ એ પહેલા અમારે કૈંક ખાવું હતું એટલે ગૂગલ રીવ્યુઝ અને અમારી ઍરબીએનબી હોસ્ટનાં રીવ્યુઝનાં આધારે અમે પહોંચ્યા ‘કેઇન ઍન્ડ ટેબલ’.

અંદરનું મસ્ત આમ્બિયાન્સ જોઈને તો મજા જ પડી ગઈ. તેમણે અમને જણાવ્યું કે, ત્યાં સામાન્ય રીતે રેઝર્વેશન કરવું પડતું હોય છે પણ, ત્યારે એ લોકો અમારા માટે બીજી કોઈ વ્યવસ્થા કરી દેવા માટે તૈયાર હતા. પાંચ મિનિટ રાહ જોઈને અમને એક વેઈટર આગળ દોરી ગયો. મેઈન હૉલની પાછળ તેમનો ઓપન-ઍર વરંડો હતો ત્યાં પણ બેસી શકાતું હતું પણ, એ દિવસે વરસાદની આગાહીનાં કારણે એ બંધ હતો. અમને ઉપર લઇ જવામાં આવ્યા. બે નાના રૂમ જેટલી જગ્યામાં અમે ત્રણ એકલા હતા. ત્યાં આંટો મારતા મેં બાલ્કનીમાં પણ ખુરશી-ટેબલ ગોઠવેલાં જોયા પણ, એ ભાગ પણ વરસાદનાં કારણે બંધ જ હોય એ સમજી શકાય તેવું હતું. છતાં મેં ચાન્સ લઈને તેમને પૂછ્યું, અમે ત્યાં બેસી શકીએ કે કેમ? પણ, જવાબમાં ના આવી. અમારે રાત્રે મોડેથી કૈંક વ્યવસ્થિત જમવું હતું એટલે, ત્યાં અમે મંગાવી એ બધી ઍપેટાઈઝર જ પ્લેટ્સ હતી જે, બધી જ ખૂબ સ્વાદિષ્ટ હતી અને તેમનાં કૉકટેઇલ્સ પણ.

અમે નક્કી કર્યું હતું કે, દરેક જગ્યાએ ફક્ત એક જ ડ્રિન્ક લેવું. તેનું મોટું કારણ એ કે, મોટાં ભાગનાં મ્યુઝિક વેન્યુ – જ્યાં કોઈ એન્ટ્રિ-ફી ન હોય, ત્યાં તેમની મુખ્ય કમાણી આલ્કોહૉલ હોય છે એટલે ત્યાં ‘1 ડ્રિન્ક મિનિમમ’ની પોલિસી હોય છે. અમારો વિચાર એવો હતો અમે દરેક જગ્યાએ એક ડ્રિન્કની લિમિટ રાખીએ તો જલ્દી ડ્રન્ક પણ ન થઈએ અને વધુમાં વધુ સ્થળોએ મ્યુઝિક માણી શકીએ! કેઇન ઍન્ડ ટેબલમાં અમારો ઑર્ડર તૈયાર થવાની રાહ જોતા આગળ અમે ક્યાં જઈશું તેનાં સંશોધન શરુ કર્યા. ન્યુ ઓર્લીન્સમાં અધધ મ્યુઝિક વેન્યુઝ છે એટલે ક્યાં જઈએ અને ક્યાં ન જઈએ એ મોટો સવાલ હતો. મને બી.બી. કિંગનું મ્યુઝિક ખૂબ પસંદ છે એટલે મને ‘બી.બી. કિંગ્સ બ્લૂઝ’ જવાની અતિશય ઈચ્છા હતી.

બધા રાજુ થયા એટલે નાશ્તો કરીને અમે ‘બી.બી. કિંગ્સ બ્લૂઝ’ ગયા અને બે જ મિનિટમાં બહાર! એ જગ્યાનાં નામ પરથી મને લાગ્યું હતું કે, ત્યાં બ્લૂઝ, જૅઝ વગેરે જૉનરા વાગતાં હશે પણ, ત્યાં કોઈ બૅન્ડનાં નવાં, ઑરિજિનલ મ્યુઝિકનાં બદલે કોઈ વિચિત્ર પૉપ-સૉન્ગનું ચીલાચાલુ કવર ગાવાઈ રહ્યું હતું. હું થોડી નિરાશ થઈ અને અમે આગળ વધ્યા. પછીનો મુકામ હતો ‘ધ સ્પૉટેડ કૅટ’.

અમે પહોંચ્યા ત્યારે ત્યાં થોડી ભીડ હતી અને ત્રણ લોકોનું એક બૅન્ડ પોતાનું ઓરિજિનલ મ્યુઝિક વગાડી રહ્યું હતું. એ બહાર પણ થોડું થોડું સંભળાતું હતું એટલે બહારથી જ અમને લાગ્યું હતું કે, અહીં મજા આવવી જોઈએ. એ જગ્યા બહુ નાની હતી અને ત્યાં દીવાલની ધારે થોડી થોડી જ બેઠકો હતી જે, બધી લેવાઈ ચૂકી હતી. નેવું ટકા લોકો ઊભા રહીને જ સંગીતની મજા માણી રહ્યા હતા. અમે મોટા ભાગની ભીડ કરતા વહેલા પહોંચી ગયા હતા એટલે બૅન્ડનાં સ્ટેજ પાસે આગળ ઊભા રહી શક્યા. ત્યાં અમે લગભગ દોઢથી બે કલાક ગાળી. તેમનું મ્યુઝિક ખૂબ સારું હતું અને તેમાંયે ખાસ તેમની વોકલિસ્ટે જમાવટ કરી હતી. તેનું ગાયન તો અદ્ભુત હતું જ, એ ગીત લખ્યા પણ તેણે પોતે જ હતાં અને એક ‘સ્ટાર’માં હોવો જોઈએ તેટલો કૅરીઝ્મા (charisma) પણ તેનામાં હતો એટલે એ આરામથી કલાકો સુધી ઑડિયન્સને જકડી રાખવા સક્ષમ હતી. તેનાં અકંપનીઇસ્ટ પણ, ખૂબ સારા હતા જેમાં, એક હતો ગિટારિસ્ટ અને એક સાક્સોફોન પ્લેયર. સાક્સોફોન પ્લેયરે બે-ત્રણ વખત વચ્ચે સોલો વગાડ્યું ત્યારે એ પણ છવાઈ ગયો હતો. અમે નસીબદાર હતા કે, બરાબર એવાં સમયે પહોંચ્યા હતા જયારે અમને ત્યાં આગળ ઊભા રહેવા મળ્યું. અમે ત્યાંથી નીકળ્યા ત્યારે ત્યાં ઊભા પણ રહેવાની જગ્યા નહોતી રહી એટલી ભીડ ત્યાં એકઠી થઈ ગઈ હતી.

સ્પૉટેડ કૅટનું મ્યુઝિક સારું હતું તો પણ ત્યાંનાં હાઈ વોલ્યુમથી હું થોડી કંટાળી હતી એટલે મારી ઈચ્છા હતી અકૂઝ્ટિક જૅઝ સાંભળવાની. ત્યાં પાસે જ અમને એક રેસ્ટ્રોં દેખાયું, બહારથી જ મને દેખાઈ ગયું કે, ત્યાં ‘ચેલો’ વાગી રહ્યો હતો અને કોઈ ઇલેક્ટ્રોનિક મ્યુઝિક ઈકવિપમેન્ટ નહોતા દેખાતા એટલે લાગ્યું કે, ત્યાં અકૂઝટિક મ્યુઝિક જ વાગતું હોવું જોઈએ. મેં ત્યાં જવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી અને બાકીનાં બેને પણ બહારથી એ જગ્યા ગમી એટલે અમે અંદર ગયા.

અંદર ખરેખર ધાર્યું તે જ પ્રકારનું વાતાવરણ નીકળ્યું. ઘણા લોકો ત્યાં ડિનર કરી રહ્યા હતા અને બૅકગ્રાઉન્ડમાં ધીમે ધીમે મ્યુઝિક વાગી રહ્યું હતું. અમારા જેવા કેટલાક જે, ફક્ત સંગીત માણવા માટે આવ્યા હતા એ બધા ત્યાંનાં બાર-કાઉન્ટર પર અને પાછળનાં ભાગમાં હાઈ-ચેર્સ પર બેઠા હતા.

મારાં કૉકટેઇલનો ગ્લાસ ખૂબ મોટો હતો અને તે સ્ટ્રોંગ પણ હતું એટલે અમે આરામથી અડધી પોણી કલાક સુધી સંગીત માણતા, ધીમે ધીમે એ પીતા રહ્યા. અહીંથી નીકળીને આગળ કોઈ નવાં મ્યુઝિક હૉલમાં જવાની ખાસ ઈચ્છા નહોતી રહી અને કોઈક સારી જગ્યાએ પેટ ભરાય તેવું જમવું હતું એટલે અમે નવ વાગ્યા આસપાસ ત્યાંથી નીકળી ગયા. મારું કૉકટેઈલ ઘણું બચ્યું હતું એટલે હું એ છોડીને બહાર નીકળવાની વાત કરી રહી હતી ત્યાં તો બારટેન્ડરે મને પૂછ્યું ‘Do you want a to-go cup?’

અચાનક મને યાદ આવ્યું કે, ન્યુ ઓર્લીન્સ એક એવું શહેર છે જ્યાં શરાબ પ્લાસ્ટિકનાં ટુ-ગો કપમાં ભરીને, રસ્તા પર ચાલતા ચાલતા, કૉફીની જેમ પી શકાય છે! એ અનુભવ મેં કોઈનોર્મલ શહેરમાં કર્યો નહોતો (લાસ વેગસને હું ‘નૉર્મલ’ નથી ગણતી) એટલે મેં બહુ ઉત્સાહપૂર્વક ટુ-ગો કપમાં મારું બાકીનું કૉકટેઇલ ભર્યું અને રેસ્ટ્રોં સુધી ચાલતા ચાલતા આરામથી પીધું.

એ રાત્રે અમે ‘મોનાલીસા’ નામનાં એક રેસ્ટ્રોંમાં જમવાનું નક્કી કર્યું હતું કારણ કે, ઇટાલિયન ફૂડમાં લગભગ વૅજિટેરીયન વૅરાયટી મળી જ રહે.

મારું ડ્રિંક હજુ પણ પૂરું નહોતું થયું એટલે મેં વિચાર્યું હતું કે, રેસ્ટ્રોંમાં અંદર જતા પહેલા કદાચ ત્યાં બાજુમાં કોઈ ડસ્ટ-બિનમાં એ ગ્લાસ ફેંકવો પડશે. પણ, ત્યાંનાં મૅનૅજરે અંદર મારો કપ લાવવાની પરવાનગી આપી! હું એટલી ખુશ હતી કે, ન પૂછો વાત! એ મૅનૅજર બહુ વાતોડિયો હતો એટલે તેણે અમને પૂછ્યું પણ ખરું કે, આ ટુ-ગો કપ માટે આટલી ખુશ છે ને?! અમે હા પાડી અને તેની સાથે થોડી વાત કરી. એ લગભગ પચાસથી વધારે ઉંમરનો હોવો જોઈએ એવું મેં ધાર્યું. તેણે અમને પૂછ્યું અમે ક્યાંથી આવ્યા હતા અને પોતાનાં વિષે અમને જણાવતા કહ્યું કે, એ સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં પંદરેક વર્ષ રહી ચૂક્યો હતો અને પછી ત્યાં રહેવાનું ન પોસાવાને કારણે ત્યાંથી જતો રહ્યો હતો. અમને લાગ્યું બે-પાંચ વર્ષ પહેલા છોડ્યું હશે. તેણે 1990માં છોડ્યું હતું! તેનાં પરથી મને સમજાયું કે, તેની ઉંમર પચાસ નહીં, પાંસઠથી પણ વધુ હોવી જોઈએ!બીજું એ કે, સાન ફ્રાન્સિસ્કોનું બાકીનાં અમૅરિકા કરતા ઊંચું કૉસ્ટ-ઑફ-લિવિંગ કૈં નવી વાત નથી અને પેઢીઓથી લોકો ત્યાંની મોંઘવારીનાં કારણે શહેર છોડતા રહ્યા છે.

મોનાલીસાનું ડેકોર ખૂબ રમૂજી અને કલાત્મક હતું. આખા રેસ્ટ્રોંમાં બધી જ દીવાલો પર દા વિન્ચીનાં પ્રખ્યાત – ‘મોનાલીસા’ પેઇન્ટિંગનાં અનેક વેરિયેશન લગાવવામાં આવ્યા હતા. નીચે જુઓ તેમાંની બે દીવાલોનો ફોટો.

પેઇન્ટિંગનાં એક વેરિયેશનમાં મોનાલીસાનાં ધડ પર પેલા મૅનૅજરનું મોં લગાવવામાં આવ્યું હતું એટલે અમે જાણ્યું કે, એ કદાચ આ રેસ્ટ્રોંનો મૅનૅજર નહીં પણ, માલિક હતો. એ ઉપરાંત, ઉપરનાં ફોટોમાં જે વૃદ્ધ ગોરો માણસ દેખાય છે એ પણ મજાનો હતો. એ અને બીજો એક ગોરો અમૅરિકન અમારી બરાબર બાજુનાં ટેબલ પર બેઠા હતા. માલિક અમારી સાથે વાત કરીને ગયો પછી એ બંને અમારી સાથે વાતો કરવા લાગ્યા હતા.

એ બંને વૃદ્ધો અમૅરિકાનાં અલગ અલગ શહેરોમાંથી હતા અને બંને રિટાયર્ડ હતા. એકે આર્કિટેક્ટ તરીકે કામ કર્યું હતું અને બીજાએ સામાન્ય ઑફિસ જૉબ. ન્યુ ઓર્લીન્સ ખૂબ સુંદર અને પ્રમાણમાં સસ્તું હોવાનાં કારણે તેમણે પોતાની પાછલી જિંદગી જીવવા માટે આ શહેર પર પોતાની પસંદગી ઊતારી હતી. તેમણે સ્પષ્ટપણે કહ્યું નહોતું પણ, તેમની વાત પરથી લાગતું હતું કે, એ બંને પાર્ટનર્સ હતાં. અમે તેમની સાથે ન્યુ ઓર્લીન્સનાં અમારા અનુભવ, અમારી પસંદ-નાપસંદ વગેરે વિષે અઢળક વાતો કરી હતી.

તેમાંની ફક્ત બે વાતો મને હવે યાદ છે. એક એ કે, મેં તેમને નૅટફ્લિક્સ પર ‘ક્રાઉન’ જોવાની ભલામણ કરી હતી અને બીજી એક કે, તેમણે અમને ન્યૂ ઓર્લીન્સનાં આર્કિટેક્ચર વિષે અદ્ભુત માહિતી આપી હતી. તેમણે જ અમને કહ્યું હતું કે, ન્યુ ઓર્લીન્સનું આર્કિટેક્ચર ફક્ત ફ્રેન્ચ નહીં પણ, ફ્રેન્ચ અને સ્પૅનિશ મિક્સ છે. તેમણે અમને કહ્યું હતું કે, એ શહેરમાં અમને ઠેર-ઠેર શૉટગન હાઉઝિઝ જોવા મળશે. અમે તો ‘શૉટગન હાઉઝ’ શબ્દ પણ પહેલી વખત સાંભળ્યો હતો એટલે તેમણે અમને સમજાવ્યું હતું કે, ‘શૉટગન હાઉઝ’ એટલે એવું ઘર જ્યાં, તમે પ્રવેશદ્વાર પર ઊભા રહીને પિસ્તોલની એક ગોળી છોડો તો એ ક્યાંય પણ, કોઈ પણ દીવાલ સાથે અથડાયા વિના પાછળનાં ભાગે સીધી ઘરની બહાર નીકળી જાય. આ ઘરોમાં એક રુમની પાછળ બીજો રુમ એ રીતનું બાંધકામ હોય છે અને બાજુ-બાજુમાં એક પણ રુમ હોતા નથી. તેનું કારણ તેમણે અમને એવું કહ્યું હતું કે, એક સમયમાં ન્યુ ઓર્લીન્સમાં જેટલા રુમ રસ્તા પર પડતા હોય તેટલો હાઉઝિંગ ટૅક્સ ભરવો પડતો એટલે વધુ ટૅક્સ ન ભરવો પડે એ માટે લોકો એવાં ઘર બાંધતા જેમાં, શેરીને અડીને ફક્ત એક જ રૂમ હોય અને બાકીનાં રુમ પાછળની તરફ હોય. આમ, લોકોનાં ઘર પહોળાં ઓછાં અને લાંબાં વધુ બનતાં અને આવી શૈલીનાં ઘર ન્યુ ઓર્લીન્સમાં આજની તારીખે પણ અસંખ્ય છે!

અમને એકબીજાની સાથે વાત કરવાની એટલી મજા આવી હતી કે, અમારું જમવાનું આવી ગયા પછી પણ અમે તેમની વાત કરતા રહ્યા હતા. એ લોકોનું જમવાનું લગભગ પતી ગયું હતું એટલે તેમણે અમને અમારું જમવાનું શરુ કરવાની ભલામણ કરી અને અમારું જમવાનું ઠંડું પડી ગયું હશે એ માટે ‘સૉરી’ પણ કહ્યું, જે કહેવાની તેમને બિલકુલ જરૂર નહોતી કારણ કે, અમને તો તેમની સાથે વાત કરીને મજા જ આવી હતી! અમે તેમને એ કહ્યું પણ ખરું. અમે જમતા હતા ત્યારે એ લોકો ઊઠીને ચાલ્યા ગયા અને અમે પતાવ્યું ત્યારે રેસ્ટ્રોંમાં અમારા સિવાય ફક્ત વેઇટર્સ બચ્યા હતા, બાકી આખું રેસ્ટ્રોં ખાલી. અમે તેમને બિલ મંગાવ્યું ત્યારે તેમણે અમને જણાવ્યું કે, અમારું બિલ ચૂકવાઈ ગયું હતું. પેલા બે વૃદ્ધો પોતાનું જમવાનું પતાવીને ગયા ત્યારે તેમણે રેસ્ટ્રોંનાં માલિક સાથે વાત કરીને અમારું બિલ પણ સૅટલ કરી દીધું હતું!

અમે માની જ ન શક્યા! આવું કોઈ કેમ કરે! અમે તો તેમનાં માટે બિલકુલ અજાણ્યા હતા! પછી દુઃખ પણ થયું કે, અમે તેમને મળીને તેમને ‘થૅન્ક યુ’ પણ નહીં શકીએ. રેસ્ટ્રોંથી ઘર સુધી ચાલતા, આખા રસ્તે અમે તર્ક લડાવતા રહ્યા, તેમણે કેમ અમારા માટે આવું કર્યું હશે?

ન્યુ ઓર્લીન્સ – 2

અમેરિકા, ન્યુ ઓર્લીન્સ

એ રાત્રે મને બરાબર ઊંઘ ન આવી. સવારે અમે ઊઠ્યા ત્યારે બહાર વરસાદ ચાલુ હતો. મારો બાલ્કની રૂમ વરસાદમાં એટલો સુંદર લાગતો હતો કે, ક્યાંય જવાનું મન જ ન થાય! ત્યાં થોડી વાર આંટા મારીને મને રાત્રે આંખમાં પડતી ઝબૂક ઝબૂક થતી લીલી લાઈટનો ભેદ સમજાયો. અમારી શેરીનાં અંતે એક ટ્રાફિક સિગ્નલ હતું. અમારાં ઘર અને એ સિગ્નલ વચ્ચે ફક્ત એક ખાલી પ્લૉટ હતો એટલે એ સિગ્નલ બાલ્કની રુમની બારીમાંથી બરાબર સામે જ દેખાતું અને તેનું પ્લેસમેન્ટ કૈંક એવું હતું કે, એ લીલું થાય ત્યારે બારીમાંથી તેનો પ્રકાશ આખાં રુમમાં ફેલાઈ જાય અને લાલ કે પીળું થાય તો ખબર પણ ન પડે. આમ, લીલી લાઈટ લબુક-ઝબુક થતી હોય તેવું લાગ્યા કરે! રહસ્ય ઊકેલીને થોડીક વાર હું શર્લોક હોમ્સ જેવું મહેસૂસ કરવા લાગી.

તૈયાર થઈને ફરવા નીકળતા પહેલા અમારે કૈંક ખાવું હતું. સૅમે પહેલેથી કૅફે અને રેસ્ટ્રોંનું લાબું લિસ્ટ બનાવી લીધેલું હતું એટલે તેમાંથી જ એક જગ્યા પસંદ કરવામાં આવી. અમારા ઍરબીએનબીથી ચાલીને દસેક મિનિટનાં અંતરે એક કૅફે હતું ત્યાં સુધી અમે ચાલી ગયા અને પહોંચ્યા ન્યુ ઓર્લીન્સનાં પ્રખ્યાત ‘મૅરિની’ વિસ્તારમાં. એ કૅફૅ સૅમે શોધ્યું હતું એટલે પોતાનું મગજ ચલાવ્યા વગર એ જ્યાં જાય એ તરફ હું અને પાર્થ ફક્ત તેને ફોલો કરી રહ્યા હતા. એ ચક્કરમાં એ કૅફેનું નામ પણ હવે મને યાદ નથી અને તેનાં લોકેશનની ગૂગલ પર પિન પણ નથી. એ વિસ્તારની સુંદરતા હતી અપરંપાર! ત્યાં એટલાં સુંદર જૂની ઢબનાં રંગબેરંગી ઘર હતા કે, ન પૂછો વાત! થોડી વાર તો એમ જ લાગે કે, જાણે હું પિક્સાર સ્ટૂડિયોઝનાં સેટ પર આવી ગઈ હોઉં. અમે પહોંચ્યા ત્યારે એ ધમધમતું હતું અને લોકો લાંબી લાઇન લગાવીને ઊભા હતા. પણ, હવે ત્યાં પહોંચી જ ગયા હતા અને લાઇન ઝડપથી આગળ વધતી દેખાઈ એટલે ત્યાં રાહ જ જોઈ લેવાનું નક્કી કર્યું. ત્યાં રાહ જોવાય તેટલાં સમયમાં મેં તેની સુંદરતા કૅમૅરામાં કેદ કરવાનું કામ કર્યું.

અમારો વારો આવ્યો અને અંદર બોલાવવામાં આવ્યા ત્યારે જોયું કે, લાઈન તો અંદર પણ કાઉન્ટર સુધી લંબાતી હતી. વારો આવ્યો હતો એ ટેબલ પર બેસવાનો નહોતો, અંદરની લાઈનમાં ઊભા રહેવાનો હતો! તેમની એક સિસ્ટમ હતી. કાઉન્ટર પર પહોંચો ત્યાં સુધીમાં તમારો ઑર્ડર નક્કી કરી રાખો, કાઉન્ટર પર પહોંચીને તરત ઑર્ડર આપો, રોકડાં પૈસા આપો (એ લોકો ત્યાં ફક્ત કૅશ લેતા હતા), ફરી સાઇડમાં ઊભા રહીને રાહ જુઓ, તમારી પાર્ટીનાં કદનું ટેબલ ખાલી થાય ત્યારે તમને એ ટેબલ આપવામાં આવે અને તમે ખુરશી પર બેસો તેની પાંચમી મિનિટે જમવાનું આવી ગયું હોય. કેટલું કાર્યક્ષમ તંત્ર! કાઉન્ટરનાં ‘કૅશ ઓન્લી’ અનુભવ પરથી અમને ખબર પડી કે, ન્યુ ઓર્લીન્સમાં આજની તારીખે પણ કાર્ડ કરતા કૅશનું ચલણ વધારે છે. ત્યાં અમે મોટી બધી બનાના-બ્રેડ જેવું કૈંક જોયું. તેનાં પર એકદમ ઘેરા જાંબલી, લીલા અને પીળાં રંગનું આઈસિંગ હતું. મને કુતુહલ તો થયું પણ, એ ખાવાનું તો મન નહોતું જ. આટલાં ઘેરાં રંગવાળી, દેખીતી રીતે જ સિન્થેટિક ફૂડ કલર નાંખીને બનાવેલી વસ્તુઓ જોઈને જ મારી ભૂખ મરી જાતી હોય છે. તેમાંયે મોટાં ભાગની અમૅરિકન બેકરી આઇટમ્સ એટલે ખાંડની દુકાન. તેમાં ભારોભાર ખાંડ સિવાય કૈં સ્વાદ જ ન આવે! અમને સમજાયું કે, આ કેકને માર્ડી ગ્રા સાથે કૈંક સંબંધ હોવો જોઈએ પણ, શું એ સમજાયું નહીં.

બ્રેકફસ્ટ પતાવીને સૌથી પહેલા તો અમારે માર્ડી ગ્રા પરેડ જોવા જવું હતું. આ પરેડમાં શું હશે, શું નહીં એ કૈં જ ખબર નહોતી. પહેલા તો અમને લાગ્યું હતું કે, આ કોઈ લોકલ ઉત્સવ હશે અને તેનાં સંબંધિત કોઈ પાર્ટી. પણ, ગૂગલ કરીને જોયું ત્યારે સમજાયું કે, માર્ડી ગ્રા એક ક્રિશ્ચિયન ધાર્મિક ઉત્સવ છે. ક્રીશ્ચિયાનિટીમાં ‘ઈસ્ટર’ એક મહત્ત્વનો દિવસ છે. ઈસ્ટરનાં દિવસે જીઝઝ પુનર્જીવિત થયા હોવાનું માનવામાં આવે છે. વિવિધ ક્રિશ્ચિયન સંપ્રદાયોમાં ઈસ્ટર પહેલા 40 થી 45 દિવસનો એક એવો સમય હોય છે જ્યારે, ક્રિશ્ચિયન લોકો પોતાની મન-પસંદ ખાવા કે પીવાની કોઈ વસ્તુનો ત્યાગ કરે છે, જેને ‘લેન્ટ’ કહેવાય છે. લેન્ટ શરુ થાય એ પહેલા ખાવા-પીવાની ઊજાણી અને કાર્નિવલ થાય છે જે, દુનિયાનાં ઘણાં ભાગોમાં માર્ડી ગ્રા (Mardi Gras) તરીકે ઓળખાય છે અને ન્યુ ઓર્લીન્સનો માર્ડી ગ્રા કાર્નિવલ દુનિયાનાં સૌથી પ્રખ્યાત માર્ડી ગ્રા સેલિબ્રેશન્સમાંનો એક છે. મને ઈસ્ટર વિષે ખબર હતી અને લેન્ટ વિષે પણ. પણ, આ ‘માર્ડી ગ્રા’નો તો કન્સેપ્ટ જ એ દિવસે પહેલી વાર જાણ્યો હતો! ન્યુ ઓર્લીન્સમાં માર્ડી ગ્રા એટલે આખું શહેર પાર્ટી-મય! અમારા જેવા પ્રવાસીઓ ઠેક-ઠેકાણેથી આ ઉત્સવ માટેન્યુ ઓર્લીન્સની મુલાકાત લે છે.

અમારો ઊબર ડ્રાઈવર ભલો માણસ હતો. તેણે અમને માર્ડી ગ્રા વિષે અને ન્યુ ઓર્લીન્સ વિષે ઘણી બધી માહિતિ આપી. અમે તો પરેડ એ સમયે જ્યાં થવાની હતી એ જગ્યાનું લોકેશન નાંખ્યું હતું. પણ, ડ્રાઈવરે અમને એક અન્ય સ્થળે મૂકી જવાનું સૂચન કર્યું. તેણે કહ્યું કે, અમારે જ્યાં જવું હતું ત્યાં પગ મૂકવાની પણ જગ્યા ન મળે તેટલી ભીડ એકઠી થઇ ગઈ હશે પણ એ અમને એક એવાં સ્થળે ઉતારશે જ્યાંથી પાંચ મિનિટ ચાલીને પરેડનાં સ્થળે જઈ શકાય અને ભીડ ઓછી હોય એટલે અમે આરામથી પરેડ જોઈ શકીએ. અમને તેનું સૂચન ગમ્યું. ડ્રાઈવરે અમને ઊતર્યા એ જગ્યાએ તો કોઈ ઉત્સવ જેવું કૈં લાગતું નહોતું પણ, તેણે કહ્યું હતું તેમ, પાંચેક મિનિટ ચાલતા જ લોકો દેખાવાનાં શરુ થઇ ગયા હતા. મુખ્ય માર્ગ આખો ખાલી હતો અને રસ્તાની બંને બાજુ ફૂટપાથ પર લોકો પરેડની રાહ જોતા હતા. ઘણા બધા ખુરશીઓ લઈને આવ્યા હતા અને પોતાની સાથે ખાવા-પીવાનો સામાન પણ લાવ્યા હતા જે તેમણે ફોલ્ડિંગ ટેબલ્સ પર બિછાવેલો હતો. દરેક ઉંમરનાં લોકો હતા અને જેમ અમે આગળ વધતા જઈએ તેમ રસ્તો ભરાતો જતો હતો. ત્રણેક મિનિટ ચાલ્યા પછી અમે એક પુલની નીચેથી પસાર થયા અને ત્યાર પછી અમે જે જોયું એ એક અલગ જ અમૅરિકા હતું. આટલા બધા આફ્રિકન-અમૅરિકન લોકો એકસાથે અમે પહેલા ક્યારેય નહોતા જોયેલા. ત્યાં બેઠેલા ગોરા લોકો પણ સાન ફ્રાન્સિસકોમાં આમે જોવા ટેવાયેલા હતા તેનાંથી બિલકુલ અલગ પ્રકારનાં હતા! એ લોકો દેખીતી રીતે જ ગરીબ લાગતા હતા. કદાચ ગરીબ ન હોય તો પણ તેમણે પહેરેલાં કપડાં, તેમનાં હાથમાંની વસ્તુઓ, બધું જ નબળી કક્ષાનું જણાઈ આવતું હતું. સૅમે પણ આ નોંધ્યું.

અમે પહોંચ્યા તેની પંદરેક મિનિટમાં પરેડ શરુ થઇ. એ પણ એક અલગ જ અનુભવ હતો! સ્કુલનાં નાના નાના બાળકો અને ટીનેજર્સ પોતાનાં હાથમાં સમાય તેનાં કરતા પણ મોટાં વાજિંત્રો લઈને પરેડ કરી રહ્યા હતા અને તેમની સાથે ચિયર-લીડર ડાન્સ. સતત એક પછી એક જૂદી જૂદી સ્કૂલનાં વિદ્યાર્થીઓ આવતા જતા અને નવી ટયૂન વગાડતા જતા હતા. તેમની આગળ, પાછળ મોટાં મોટાં, અલગ અલગ થીમનાં ટ્રક જેવાં, વિવિધ આકાર અને કદનાં વાહનો પસાર થયા કરતાં અને તેમાં ઓછામાં ઓછા સોથી દોઢસો લોકો અલગ અલગ કોસ્ચ્યૂમમાં પ્રવાસ કરતા.

View this post on Instagram

How amazingly talented are these school kids! They played in the #mardigras2020 parade and we were so lucky we got to watch them play! 📯🎷👨🏾‍🎤 . After getting back I found out about the amazing music programs in the New Orleans schools. This made me think hard about our schools. While I haven't experienced a lot of what goes on at the country level, I do know that at the state level there are very few schools that focus on the subjects beyond Maths, Science and English. Besides, most parents around here don't seem to even expect the schools to focus on anything other than those three subjects. One certainly can't expect it from the self-financed schools and the worsening condition of yesteryear's excellent government schools is another topic altogether. . આ બાળકો હજુ તો સ્કૂલમાં ભણે છે. પણ, તેમની તૈયારી જુઓ! ન્યુ ઓર્લિન્સ થી પાછા ફર્યા પછી મને જાણવા મળ્યું હતું કે, ત્યાંની સ્કૂલોમાં સંગીતનો અભ્યાસક્રમ બહુ સારો હોય છે અને સંગીત પર બહુ ધ્યાન આપવામાં આવે છે જે, આ શહેરની સંગીતમય ઓળખાણ સાથે એકદમ બંધબેસતું છે. એ સાથે જ મને વિચાર આવે છે કે, આપણાં રાજ્યમાં વિજ્ઞાન, ગણિત અને ઇંગ્લિશ સિવાયનાં વિષયો પર ધ્યાન આપતી સ્કૂલો કેટલી? એ સિવાયનાં વિષયો શીખવા પર જોર આપતા મા બાપ કેટલા? સેલ્ફ ફાઇનાન્સ સ્કૂલ પાસેથી તો આ બાબતે કંઇ અપેક્ષા જ નથી રાખી શકાતી અને એક જમાનાની બહુ સારી ગણાતી સરકારી સ્કૂલો ની કથળતી જતી હાલતનો મુદ્દો પણ વિચારવા જેવો છે.

A post shared by રખડતા ભટકતા (@rakhadta_bhatakta) on

દરેક વાહનમાં અલગ અલગ સંગીત વાગતું રહેતું અને તેમાંથી ઘણી બધી વસ્તુઓની ફેંકીને પરેડ જોવા આવેલા લોકોને લ્હાણી કરવામાં આવતી – આપણે ત્યાં જૈન દીક્ષા મહોત્સવમાં થતી હોય છે તેવી રીતે. ફક્ત એટલો ફર્ક કે, આ કોઈ કિંમતી વસ્તુઓ નહોતી. સૌથી વધુ જે ફેંકવામાં આવતાં એ હતો પ્લાસ્ટિકનાં ચળકતાં બીડ્સનાં હાર. એટલાં બધાં હાર કે, આ ઉત્સવનું એ એક ચિહ્નન બની ગયું છે!

શરૂઆતમાં અમને આવી રીતે ફેંકેલી વસ્તુઓ લેવામાં છોછ થયો. પણ, પંદર વીસ મિનિટમાં જ અમે પણ એ પરંપરાનો ભાગ બની ગયા અને બીડ્સની ત્રણ ચાર માળાઓ, નાનકડી ઊછળતી દડી, નાના બાળકો જેનાં વડે ટિક-ટિક અવાજ કરી શકે તેવું રમકડું અને એવી ચાર-પાંચ ચિત્ર-વિચિત્ર વસ્તુઓનાં કૅચ પકડ્યાં. કહેવાની જરૂર ખરી કે, ત્યાં બાળકોને સૌથી વધુ મજા આવતી હતી? બાળકોને નવી વસ્તુ મળે એટલે એ લોકોને કૂદવા લાગતા! કેટલા બધા પોતાનાં ગાળામાં બીડ્સનાં હારનો જથ્થો એકઠો કરી રહ્યા હતા. ઠેક-ઠેકાણે પીળાં, જાંબલી અને લીલા રંગનાં કપડાં, પોસ્ટર, કોસ્ચ્યૂમ જોવા મળે એ તો અલગ. કેટલાંયે લોકો શેરીઓમાં પણ માસ્ક અને કોશ્ચ્યૂમ પહેરીને આંટા મારતા હતા. ઠેર ઠેર ખાવા-પીવાનાં સ્ટૉલ હતાં અને મુખ્ય માર્ગ પર આવેલાં કૅફે, બાર અને રેસ્ટ્રોંમાં તો ભીડનો પાર નહીં. આનંદ જ આનંદ હતો!

જેમ જેમ પરેડ માટે એક પછી એક જૂથ આવતા ગયા તેમ તેમ અમે બીજું ઘણું બધું નોંધવા લાગ્યા. પરેડનાં ગ્રૂપ કાળા અને ગોરા લોકોમાં વહેંચાયેલા હતા. કાળા લોકોનાં ગ્રૂપમાં ભાગ્યે બે-ત્રણ ટકા ગોરા જોવા મળતા અને ગોરા લોકોનાં ગ્રૂપમાં ભાગ્યે જ કાળા. આ વસ્તુ સ્કુલનાં બાળકો માટે પણ સત્ય હતી. રંગભેદ(racial segretation)ની નીતિ ભલે અમૅરિકામાં સિત્તેરનાં દશકમાં જ ખારિજ કરવામાં આવી હોય પણ, તેનાં પડછાયા 2020માં પણ ચોખ્ખાં દેખાતાં હતાં. એ બાળકોને જોઈને લાગતું હતું કે, હજુ ઓછામાં ઓછાં વીસ વર્ષ સુધી આ ભેદ મળશે. બીજું જોવાનું એ હતું કે, ત્યાં એશિયન લોકો તો લગભગ દેખાતા જ નહોતા. પરેડ પર્ફોર્મર્સમાં મેં માંડ ત્રણ કે ચાર ભારતીય જોયા હશે અને એ પણ ભારતીય હતા કે મૅક્સિકન એ ખાતરીપૂર્વક કહી ન શકાય. અમે એ પણ નોંધ્યું હતું કે, આફ્રિકન અમૅરિકન લોકો પોતાનાં ટ્રકમાંથી જાત જાતનાં રમકડાં ફેંકી રહ્યા હતા. પણ, ગોરા લોકો ફક્ત બીડ્સ.

અને છતાં પરેડનાં લોકો સાથે જ્યારે પ્રેક્ષકો ભળતા ત્યારે કોઈ ભેદભાવ ન રહ્યા હોય તેવું જ લાગતું.

અમારા પહોંચ્યાનાં દોઢ-બે કલાક પછી ત્યાં ચાલવાની જગ્યા પણ માંડ મળે તેટલી ભીડ થઇ ગઈ હતી અને અમને કકડીને ભૂખ લાગી હતી. સારું એવું મોડું પણ થઇ ગયું હતું એટલે અમે એક કૅફૅમાં ઘુસ્યા અને ફટાફટ જે મળ્યું તે ખાઈને ફરી બહાર. એ દિવસે અમે પરેડ જોતા જોતા ઓછામાં ઓછું બે માઈલ ચાલ્યા હોઈશું. આટલું ચાલીને અમને હતું કે, અમે પરેડની શરૂઆત સુધી પહોંચી જઈશું પણ, અમને ખબર નહોતી આ પરેડ કેટલી લાંબી હોય છે! ફક્ત એટલું થયું કે, અચાનક અમે અમીરોનાં વિસ્તારમાં આવી ગયા હતા. પરેડનાં સૌથી પહેલા બે ફોટોઝની સરખામણીએ નીચેનાં ફોટોઝ જુઓ. દેખાઈ આવે છે ને?

ત્યાં આખી બપોર પસાર કરીને સ્વાભાવિક રીતે જ અમે થાકી ગયા હતા અને પાછા ફરવા વિષે વિચારવા લાગ્યા. એ થાક અમે પરેડ જોવા આવેલા બાળકોની આંખમાં પણ જોયો. ટ્રકમાંથી વસ્તુઓ ફેંકાતી બંધ થઇ ગઈ હતી. પરેડની શરૂઆતમાં ભેગાં કરેલાં બીડ્સનાં હાર હવે એ લોકો પરેડનાં ટ્રકમાં પાછા ફેંકી રહ્યા હતા! એ સિવાય વૃક્ષો પર, ઉપરનાં ફોટોમાં છે તેમ ઘરની રેલિંગ પર, એ આખા રસ્તામાં ઠેર-ઠેર બીડ્સનાં હાર લટકતાં જોવા મળતાં હતાં!

હજુ તો અમારો પહેલો દિવસ પણ પૂરો નહોતો થયો અને અમે હજુ આગળ શું-શું જોવાનાં અને જાણવાનાં હતા તેની અમને ખબર પણ નહોતી!

ન્યુ ઓર્લીન્સ – 1

અમેરિકા, ન્યુ ઓર્લીન્સ

એક વખત એવું થયું કે, સૅમનો ભાઈ – પાર્થ કામ માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આવવાનો હતો. એ સાન ફ્રાન્સિસ્કો તો એક વખત આવી ચૂક્યો હતો અને અઠવાડિયા કરતા પણ વધુ સમય રહી ચૂક્યો હતો એટલે એ બંનેએ નક્કી કર્યું કોઈ નવી જગ્યાએ મળવાનું. મને અને અભિને સાથે જવા માટે અને કોઈ જગ્યા પસંદ કરવા માટે પૂછવામાં આવ્યું. અભિ થોડાં જ સમય પહેલા ફરીને આવ્યો હતો અને થોડા સમય પછી ફરી કોઈ નવાં સ્થળે જવાનો હતો એટલે તે એ સમયે ક્યાંય ફરી શકે તેમ નહોતો. છેલ્લે બચી હું! મારાં મગજમાં સ્વાભાવિક રીતે જ ફરવાનાં સ્થળોનું એક લાંબું લિસ્ટ છે એટલે મેં તેમને તેમનાં સિલેક્શન ક્રાયટીરિયા પૂછ્યા. પાર્થ ઈસ્ટ કોસ્ટ પર આવવાનો હતો અને અમે વેસ્ટ કોસ્ટ પર હતા એટલે તેમને કોઈ વચ્ચેની જગ્યાએ મળવું હતું, જ્યાં પહોંચતા અમને બધાને લગભગ સમાન સમય લાગે. મારું સૌથી પહેલું સૂચન હતું મેક્સિકો પણ, એટલી લાંબી ફલાઇટમાં બેસવાની ના પાડી દેવામાં આવી. હવાઈ પાર્થને દૂર પડે તેમ હતું અને એ અમારા માટે પણ લાંબી ફલાઇટ જ હતી, ઑસ્ટિન હું જઈ આવી હતી, શિયાળો હતો એટલે મારે કોઈ એવી જગ્યાએ જવું હતું જ્યાં ગરમીને કારણે ઉનાળામાં ન જઈ શકાતું હોય. આ બધાં ક્રાયટીરિયામાં ફિટ બેસે અને અમે બધા પહેલા ક્યારેય ન ગયા હોઈએ તેવી એક જ જગ્યા હતી – ન્યુ ઓર્લીન્સ!

ન્યુ ઓર્લીન્સ વિષે મેં વારે-તહેવારે ઘણાં લોકો પાસેથી ઘણું સાંભળ્યું હતું. તેમાંય બે બાબતો તો ખાસ – તેમનાં ફ્રેન્ચ કવાર્ટર્સ અને પાર્ટી ટાઉન તરીકેની તેમની છબી. મને નવી જગ્યાઓ જેટલી તેની વાતો સાંભળીને યાદ રહે છે તેટલી ફોટોઝ કે વિડિયોઝ દ્વારા નથી રહેતી એટલે ન્યુ ઓર્લીન્સનાં ફોટોઝ ક્યાંય ભૂલથી કદાચ જોયા પણ હોય તોયે મને એ વિષે ઉપરોક્ત બે બાબતો બાબત કૈં જ ખબર નહોતી. સૅમે પણ મારી જેમ એ શહેર ‘બહુ સરસ છે’ એ સિવાય ખાસ કૈં સાંભળ્યું નહોતું અને છતાં એ એક વાક્ય એટલા બધા લોકો પાસેથી સાંભળેલું હતું કે, એ પણ ત્યાં જઈને જોવા અને જાણવા માટે તૈયાર થઇ ગયો. ટિકિટ્સ લીધા પછી અમે એ શહેર વિષે જાણવાનું શરુ કર્યું અને ધીરે ધીરે અમને મિત્રો કૈંક ને કૈંક નવી માહિતી આપતા ગયા જેમાંની સૌથી જરૂરી માહિતી એ હતી કે, અમે ‘માર્ડિ ગ્રા’ વીકેન્ડ પર ત્યાં હોવાનાં હતા. એ દિવસ પહેલા મેં કે સૅમે ક્યારેય માર્ડિ ગ્રા વિષે સાંભળ્યું પણ નહોતું અને લગભગ જેની સાથે વાત કરીએ એ દરેક પાસે ‘માર્ડિ ગ્રા’ શબ્દ સાંભળવા મળતો તેટલું એ પ્રખ્યાત હતું! આમ, એ શહેર વિષે અમારી જિજ્ઞાસા વધતી જતી હતી!

પ્લાન એવો હતો કે, પાર્થ અમારી પહેલા ત્યાં પહોંચવાનો હતો અને લૅન્ડ થઈને એક-દોઢ કલાક ઍરપોર્ટ પર બેસીને અમારી રાહ જોવાનો હતો. પણ, એ દિવસે ખરાબ હવામાનનાં કારણે તેની ફલાઇટ કૅન્સલ થઇ હતી અને તેને ત્યાર પછીની કોઈ ફલાઇટમાં સીટ આપવામાં આવી હતી. તેને જેમાં સીટ મળી હતી એ ફલાઇટનો લૅન્ડિંગ ટાઈમ લગભગ અમારી સાથે જ હતો પણ, ખાટલે મોટી ખોડ એ હતી કે, તેને એવું પણ કહેવામાં આવ્યું હતું કે, તેનો સામાન એ જે ફલાઇટમાં બેઠો હતો તેમાં જ તેની સાથે આવે કે એ લૅન્ડ થાય તેનાં બે-ત્રણ કલાક પછી આવી રહેલી ફ્લાઇટમાં આવે એ નક્કી નહોતું. આ બધા ગોટાળા વચ્ચે અમે અમારી ફલાઇટ પકડીને ન્યુ ઓર્લીન્સ તરફ રવાના થયા. ફલાઇટમાં અમે વિચારતા રહ્યા કે, જો પાર્થનો સામાન મોડો આવવાનો હોય તો અમે બધા પહેલા એકસાથે અમારા એરબીએનબી જતા રહીશું. ત્યાં મારો અને સૅમનો સામાન મૂકીને જમશું, પછી એક ગાડી ભાડા પર લઈને પાર્થનો સામાન લેવા ઍરપોર્ટ જઈશું. એ જ ગાડીથી પછીનાં દિવસે થોડી દૂરની જગ્યાઓ ફરીશું.

અમે લૅન્ડ થતાવેંત જોયું કે, પાર્થની નવી ફલાઇટ બરાબર સમયસર લૅન્ડ થઇ ગઈ હતી અને તેની સાથે તેનો સામાન પણ આવી જ ગયો હતો! એ પોતાનો સામાન લઈને બહાર આવ્યો તેની પાંચ-દસ મિનિટમાં જ અમે લૅન્ડ થઇ ગયા હતા એટલે તેને બહુ રાહ પણ ન જોવી પડી. ત્યાંથી ટૅક્સી પકડીને અમે પહોંચ્યા ફ્રેન્ચ કવાર્ટર જ્યાં અમારું એરબીએનબી આવેલું હતું. ઍરપોર્ટથી નીકળીને પહેલી વીસેક મિનિટનો રસ્તો તો બિલકુલ સામાન્ય, અન્ય શહેરો જેવો જ હતો. પણ, અમારાં એરબીએનબી નજીક પહોંચતા છેલ્લી પાંચ મિનિટ અમે આંખો ફાડીને કારમાંથી જોતા રહ્યા. રાત પડી ગઈ હતી અને ઓછી રોશની હતી છતાં ત્યાંનાં ઘર તથા દુકાનો એવાં દેખાતાં હતાં કે, જાણે અમે કોઈ અલગ જ સમયમાં પહોંચી ગયા હોઈએ! બાર અને રેસ્ટ્રોંમાં અંદર તથા બહાર યુવાન લોકોની ભીડ પણ સારી એવી દેખાતી હતી. એ માણતા અમે પહોંચ્યા અમારાં એરબીએનબી.

એ ઘર બહારથી તો સુંદર દેખાતું જ હતું પણ, એ અંદરથી પણ એટલું સુંદર હતું કે, ન પૂછો વાત! ત્યાંની દરેક વસ્તુ એંટીક અને/અથવા વિન્ટેજ હતી! પાર્થ અને સૅમ મુખ્ય રૂમમાં ઊંઘવાનાં હતા અને અને મારો હતો બાલ્કની રૂમ. થોડા રિલેક્સ થઈને અમે જમવાની જગ્યા શોધવા લાગ્યા. મોડું થઇ ગયું હતું એટલે બહુ રેસ્ટ્રોં ખુલ્લા નહોતાં. અમને એક જાપાનીઝ રેસ્ટ્રોં મળ્યું જે અમારી હોટેલથી બે મિનિટનાં વૉકિંગ ડિસ્ટન્સ પર હતું અને ત્યાં વેજિટેરિયન આઇટમ્સ પણ ઘણી બધી મળતી હતી એટલે અમે ત્યાં જ જામી લેવાનું નક્કી કર્યું. એ જગ્યાનું નામ હતું ‘રૉયલ સુશી’

જમવામાં અમુક વસ્તુઓ ખૂબ સારી હતી અને અમુક ઠીક હતી. પાર્થ અને હું લગભગ બે વર્ષ પછી ફરી મળી રહ્યા હતા એટલે એ ડિનર દરમિયાન અમે એ જ બધાં ટિપિકલ, કામ-ધંધો, પરિવાર, અને દુનિયાનાં સમાચાર જેવાં વિષયો પર વાત કરી અને એ ડિનરે અમારી વચ્ચે આઈસ-બ્રેકરનું કામ કર્યું.

અમે બહુ થાક્યા નહોતા એટલે જમીને અમે રોશની અને લોકો જે દિશામાં દેખાતા હતા એ તરફ ચાલીને થોડું એક્સપ્લોર કરવાનું નક્કી કર્યું. પહેલી શેરીમાં શરૂઆતમાં જ અમને મળી બે-ત્રણ નાનકડી પણ, સુંદર ઓપન એર આર્ટ માર્કેટ્સ!

ત્યાં અમુક મળતાવડા કલાકારો સાથે અમે થોડી વાત કરી અને તેમને પૂછ્યું કે, શું આ શહેરમાં આર્ટ માર્કેટ જેવાં સ્થળો આટલા મોડે સુધી ખુલ્લા રહે છે? તેમણે અમને જાણવા મળ્યું કે, હંમેશા તેવું નથી હોતું પણ, માર્ડિ ગ્રા સમયે વીકેન્ડ્સ પર લગભગ બધું જ મોડે સુધી ખુલ્લું હોય છે.

ફરી માર્ડિ ગ્રા! શું છે આ માર્ડિ ગ્રા! માર્ડિ ગ્રાની કલર-સ્કીમ પણ હતી – લીલો, પીળો અને જાંબલી! પણ, ત્યારે વિકિપીડિયા પેઈજ ખોલીને માર્ડિ ગ્રા વિષે જાણવાનો સમય નહોતો એટલે અમે આગળ ચાલતા રહ્યા. અમે લગભગ એકાદ કલાક જેવું ચાલ્યા અને દરેક જગ્યાએ કળા-કારીગરીનો વિસ્ફોટ જોયો!

બધું બંધ થવા લાગ્યું ત્યારે થાકીને અમે પણ અમારાં મુકામે પાછા ફર્યા અને પછીનાં દિવસે શું કરીશું તેનાં પર થોડી વાર વિચાર-વિમર્શ ચાલ્યા અને પછી બધા એક એક કરતા ઊંઘવા લાગ્યા. મારા માટે ત્યાં ઊંઘવું બહુ મુશ્કેલ થઇ પડ્યું. મારો રૂમ બાલ્કની-રૂમ હોવાનાં કારણે મને મોડે સુધી આસપાસની પાર્ટી-જનતાનાં અવાજ સંભળાયા કર્યાં. તેટલું જ નહીં, એ રૂમમાં ત્રણ તરફ બારીઓ હતી અને બારીઓનાં પડદાં પાતળાં હતાં એ કારણે પ્રકાશ પૂરો ઢંકાતો નહીં અને વારે વારે મારાં મોં પર એક પ્રકારની લીલી લાઈટ અચાનક તીવ્રતાથી આવી પડતી અને અડધી મિનિટમાં ચાલી જતી. જાણે ચાલુ-બંધ થતો રહેતો લીલો બલ્બ હોય! આ લાંબુ ચાલ્યું હોત પણ, નસીબજોગે ત્યાં વરસાદ ચાલુ થઇ ગયો એટલે લોકો ઘરે જવા લાગ્યા અને પાર્ટીનાં અવાજ ઓછાં થવા લાગ્યા. પણ, પેલી લીલી લાઈટ તો ઝબુક-ઝબુક થતી જ રહી. ક્યાંથી આવતી હશે એ?! વિચારતા વિચારતા હું માર્ડિ ગ્રા વિષે વાંચવા અને સમજવા લાગી. અંતે ક્યારે ઊંઘ આવી ગઈ એ ખબર જ ન પડી.

ક્યાંથી આવી રહી હતી પેલી લીલી લાઈટ? શું છે આ માર્ડિ ગ્રા? જાણવા માટે વાંચતા રહો રખડતા ભટકતા!

एक शाम की मुलाक़ात

अनुवाद, चन्द्रकान्त बक्षी

दिसम्बर के तीसरे हफ्ते में हमने घर बदल लिया और नये फ़्लैट में रहने आ गए। फ़्लैट सबसे नीचे के तल्ले पर था। उसमें तीन कमरे और रसोई-बाथरूम थे।

बाहर छोटा प्रांगण था और उसके आसपास लगभग दस फुट ऊंची ईंट की दीवार थी, जिस पर ताज़ी पुताई की हुई थी। दीवार के पीछे से बिखरे हुए पेड़, नाटे मकानों के काले पड़ चुके छप्पर और बदलता आसमान – यह सब दिखाई देता था। खिड़किओं से प्रांगण दिखता था और उसमें तरह तरह के फूल उगाए जाते थे।

हमारे ऊपर हमारा बंगाली मकान-मालिक अक्षय बाबू, उसकी पत्नी और तीन बच्चों के साथ रहता था। वह किसी गवर्न्मेंट ऑफ़िस में क्लर्क था। उसकी पत्नी – शोभा – काली थी और बहुत खुले दिल से हंसती थी, और रात के अंधेरे में प्रांगण के फूलों के आसपास घूमती थी। तीनों बच्चे बालीगंज की ओर किसी हाईस्कूल में पढ़ते थे।

जब मैं मकान की खोज में एक दलाल के साथ आया था तब मेरी पहली मुलाक़ात शोभा के साथे हुई थी। मकान पुराना था और हमारा फ़्लैट पुता हुआ था। दलाल ने मुझे बाहर खड़ा कर अंदर जाकर ख़ुद बात की और फिर मुझे बुलाया था। बाँस के बंधे हुए मकान पर बैठकर रंगकर्मी डिस्टेम्पर के कूंचे घुमा रहे थे। कमरा खाली होने की वजह से बड़ा लग रहा था और दीवारों में से गीले रंग, चूने और मिट्टी की मिश्रित बू आ रही थी।

‘आप यह मकान लेना चाहेंगे?’ नमस्कारों की लेन-देन होने के बाद उसने पूछा था।

‘हाँ।’

‘आप दो लोग हैं?’

‘हाँ।’ दलाल ने बीच में कहा, ‘मियाँ-बीवी दो ही लोग हैं। और कोई नहीं। आपको किसी भी बात की परेशानी नहीं होगी और बहुत अच्छे लोग हैं।’

मैं ख़ामोश रहा और बाहर के प्रांगण की ओर देखता रहा। शोभा मुझे बराबर से देख रही थी वह मैं समझ गया।

जगह हमें पसंद थी। शुरूआती विधियाँ निपटा कर हमने दो दिन बाद लॉरी से सामान पहुंचा दिया। हफ़्ते बाद अच्छा दिन देख कर हमने वहाँ रहना शुरू किया।

मैं रोज़ सुबह आठ बजे नहा कर, गरम नाश्ता करके जाता। दोपहर एक बजे आता और खाना खा कर एक घंटा आराम करके फिर चला जाता। रात को वापस लौटते लगभग साढ़े नौ हो जाते, फिर खा कर, मेरी बीवी सरला के साथ थोड़ा झगड़ कर मैं सो जाता!

मेरी और शोभा की मुलाक़ात बहुत काम होती, पर वह मेरे आने-जाने के वक़्त का बराबर ख़याल रखती। एक रविवार मैं सुबह बिस्तर पर लेटे हुए एक क़िताब पढ़ रहा था तब उसने खिड़की की जाली के पीछे आकर कहा, ‘मिस्टर मेहता, आपको फूलों का शौक़ है क्या?’

मैं हक्का बक्का रह गया। मैंने क़िताब बाजू पर रखी और एकदम से बैठ गया। रसोई में से स्टव पर पानी के उबलने की आवाज़ आ रही थी। सरला रसोई में थी। मैंने कहा, ‘कुछ ख़ास नहीं।’

वह हंस दी, ‘आपकी बीवी को बहुत शौक़ है। रोज़ शाम मेरे से दो-चार फूल लेकर जातीं हैं।’ मैं देखता रह गया।

इतने में रसोई से सरला की आवाज़ आई। शोभा खिड़की से दूर चली गई और मैं खड़ा हो गया। सब कुछ एक स्विच दबने जितनी तेज़ी से हो गया।

मेरी और शोभा की मुलाक़ात बहुत कम होती। मैं रविवार के अलावा पूरा दिन अपनी दूकान पर रहता। दोपहर के थोड़े आराम के अलावा मैं सुबह आठ से रात के साढ़े नौ तक घर से बाहर ही होता। सुबह शोभा नीचे आती और मेरे जाने के बाद सरला के साथ बातें करती। रात को सरला मुझे रोज़ की बातों की रिपॉर्ट देती और मैं बिना ध्यान दिये सुनता।

थोड़े दिन इस तरह बिताने के बाद मुझे लगा कि मुझमें शोभा के लिए थोड़ा कुछ आकर्षण जन्म ले रहा था। यह स्वाभाविक नहीं था।

पर इसका स्पष्ट रूप से स्वीकार करने के लिए मैं राज़ी नहीं था। शोभा काली थी, वयस्क थी, तीन बच्चों की माँ थी। मैं अनायास विचारों में चला जाता। पर उसमें सचमुच कुछ आकर्षण था। उसके बदन में तीन बच्चे होने के बाद भी सरला की अपेक्षा विशेष सुरेखता थी। वह हंस देती, मज़ाक करती, देखती – सब कुछ, जिससे घबराहट हो उतनी निर्दोषता से। उसकी ऊंची, भरी भरी छाती से मैं कोशिश करके तुरंत नज़र हटा लेता और मुझ पर किसी गुनाहगार सा असर होता।

कभी कभी मुझे यह ख़याल भी आता था कि किसी दिन सरला घर पर नहीं होगी और वह अचानक मेरे कमरे में आ जाएगी, और खिड़कियाँ बंद कर देगी, और शाम होगी, – और मैं बड़ी कोशिशों के बाद ख़यालों को रोक पाता। मैंने सरला को इस बारे में कभी कुछ कहा नहीं था और जब वह बातों ही बातों में शोभा के बारे में बात करती तब मैं लापरवाह अनुत्तेजना का ढोंग करके भी एकदम ध्यान से उसकी बात सुन लेता।

सरला और मैं हर शनिवार रात या रविवार दोपहर को फिल्म देखने के लिए जाते और प्रायः हमेशा ही हम बाहर जाने निकलते तब वह खिड़की में बैठी होती। सरला से वह मेरी तारीफ़ करती और सरला मुझे सब बताती। एक दिन हम फिल्म देखने जा रहे थे तब रास्ते में सरला ने कहा, ‘शोभा बड़ी हुशियार औरत है। वह ऊपर रहती है इसलिए मुझे इस जगह पर बिलकुल डर नहीं लगता।’

‘सही बात है; है तो शेरनी जैसी। वह है तो कोई परेशानी नहीं।’

‘कौन कितने बजे आया, कब गया – सबका ख़याल रखती है। तुम किस बस-रुट से जाते हो और पिछले रविवार तुमने क्या पहना था वह भी उसे पता है।’

‘अच्छा? तुमको बताती होगी।’

‘हाँ। मुझे कहती है कि, सरला, तुमने लड़का अच्छा चुना है।’

मैंने सरला की ओर देखा। मुझसे आँख मिलते ही वह हंस पड़ी।

‘उसकी बात सही है।’ मैंने कहा। ‘तुमने लड़का सचमुच अच्छा चुना है।’

‘चलो जाओ; शादी करने की जल्दी तो तुम्हे थी। मैंने तो पहले ही मना किया था … ‘

‘… फिर सोचा, अब ज़्यादा खींचेंगे तो हाथ से निकल जाएगा इसलिए हाँ कर दी!’ मैंने कहा।

सामने से आती हुई खाली टैक्सी को रोक कर हम दोनों बैठ गए।

दिन गुज़रते गए। कभी कभी मैं दुकान जाने के लिए बाहर निकलता और शोभा प्रांगण में खड़ी खड़ी मुझे देखती रहती। सरला की उपस्थिति में भी वह मेरे साथ हंसकर बात करती। तब हम बंगाली में बातें करते और सरला बंगाली समझ नहीं पाती। अक्षय बाबू के साथे मेरी कुछ ख़ास बात होती नहीं। वह आदमी ऑफिस के आलावा पूरा वक़्त घर पे ही बैठा रहता। कभी कभी ऊपर से रविन्द्र संगीत गाने की आवाज़ आती या सुबह बाज़ार से सब्ज़ियाँ लेने निकलता तब दिखाई देता।

सरला ने एक बार मुझे पूछा था, ‘इसका बाबू कुछ काम नहीं करता लगता। विधवा की तरह पूरा दिन घर पे बैठा रहता है।’

‘कहीं नौकरी करता है और हमारा किराया मिलता है – उसका काम चलता है। पर, आदमी बेचारा बहुत शांत है।’

‘पर इन दोनों की जोड़ी कैसे बन गई? शोभा का बाप तो पैसेवाला है। गहनों की दुकान है और वह बचपन में कॉन्वेंट में पढ़ी है।’

‘कॉन्वेंट से बेचारी ज़नानख़ाने में आ फंसी …’ मैंने कहा।

‘ज़नानख़ाने में कोई नहीं फंसी।’ सरला ने कहा, ‘अपने पति को फंसा दिया।’ और हम दोनों हंसे।

‘तुम्हे पता है? अपने फ्लैट का रंग- रिपेरिंग सब उसने खुद से करवाया है। पक्की बिज़नेसवुमन है! बंगालियों में ऐसी स्त्री तो कभी ही देखने मिलती है!’ सरला ने जवाब नहीं दिया। किसी ख़याल में हो ऐसा भी कुछ नहीं लगा।

दिन गुज़रते गए वैसे शोभा मेरे ख़यालों पर कड़ी पकड़ जमाने लगी। मुझे दिन-रात उसी के ख़याल आते। वह भी मेरे साथ बात करने के बहाने खोजती फिरती थी यह मैं समझ गया था, पर वह बेवकूफ़ी करनेवाली स्त्री नहीं थी। बागीचे से फूल लेने वह निचे आती और मैं छुट्टी के दिन बिस्तर पर पड़ा हूँ या शेविंग कर रहा हूँ तब उसकी आँखों में मैं मुझे मिलने आने की, एकांत की इच्छा देख पाता। सरला पूरा दिन घर ही रहती, शोभा को अपने बच्चों से फुर्सत न मिलती और मैं अधिकांश दुकान पर रहता। एक दिन सुबह उसने मुझे कहा, ‘आप बहुत मज़दूरी करते हैं, मिस्टर मेहता!’

‘क्या करें?’ मैंने कहा, ‘तक़दीर में जो लिखी है …’

‘आप जैसी तक़दीर तो …’ वह रहस्यमय हंसी। ‘बहुत कम लोगों की होती है।’ मैं भी हंसा।

‘मुझे एक बार आपकी दुकान पर आना है।’ उसने कहा।

मैं बहुत घबराया। दुकान की दुनिया में मैं शोभा को घुसने देना नहीं चाहता था। मैंने तुरंत कहा ‘आपको कुछ चाहिए तो मुझे बताइएगा, मैं ले आऊंगा। दिन में चार बार तो आता-जाता रहता हूँ। इतनी दूर आने की आप क्यों तकलीफ़ लेंगी? मैं शायद बाहर गया हूँ, मिलूँ या ना भी मिलूँ …’ शोभा मेरी ओर देखती ही रही।

सरला की उपस्थिति में मैंने शोभा के साथ बातें करना कम कर दिया था। वह भी समझ कर सरला की उपस्थिति में मुझसे बात न करती। सरला के साथ उसका अच्छा नाता था। मेरी अनुपस्थिति में दोनों बहु बातें करतीं। कभी मैं आ जाता तब वह हंसकर कहती, ‘चलो, मैं चलती हूँ; अब आप दोनों बातें कीजिए -‘ और तुरंत चली जाती।

बहुत दिन हो गए थे। शोभा एकदम नज़दीक थी और फिर भी कितनी दूर थी। मुझे उसके साथ दिल खोल कर बात करने का मौका नहीं मिलता था। वह हमेशा कोशिश में रहती – मेरे पास आने की पर, घर में एकांत न मिलता। सरला हमेशा घर पर ही रहती। ऐसा कभी ही होता कि सरला बाहर गई हो और मैं घर में अकेला हूँ।

मैं सिर्फ उस दिन की कल्पना करके ही बेचैन हो जाता। शोभा के ख़याल से ही मैं एकदम गर्म हो जाता और अंत में निराश होकर सोचता कि शायद ऐसा प्रसंग कभी नहीं आएगा जब फ़्लैट के एकांत में मिल पाएंगे। और जैसे जैसे निराशा निराशा होती जाती वैसे वैसे मेरी इच्छा और भी सतेज बनती। शोभा गर्म औरत थी, उसकी आँखों में जवानी का तूफ़ान बिलकुल कम नहीं हुआ था और वज़नदार शरीर में अभी भी ज्वार था। मैं उसके लिए मानो छटपटा रहा था।

मुझे टेढ़े-मेढ़े बहुत ख़याल आते। रोज़ शाम ढलती और रास्तों पर हलकी गैसलाइटें जल उठतीं तब मैं उदास हो जाता और मेरा आधा सर दर्द करने लगता। कभी कभी मुझे घर चले आने का मन करता और मैं दुकान से बाहर निकलकर किसी एर-कंडिशंड होटल में जाकर बैठ जाता और कॉफ़ी पीता। एक दिन मुझे बेचैनी लगने लगी और शाम को ही मैं घर आ गया। सरला सब्ज़ी लेने गई थी। मैं दरवाज़ा बंद कर, कपड़े बदल कर बिस्तर पर जा गिरा और बाहर डोरबेल बजा – सरला आ गई थी।

मैंने उठ कर दरवाज़ा खोला – सामने शोभा खड़ी थी!

‘आप आज बड़ी जल्दी आ गए?’ उसने पूछा।

‘हाँ, ज़रा तबियत ठीक नहीं लग रही थी।’ मैंने कहा और मेरी तबियत को मैं एकदम भूल रहा था!

‘सरला हाल ही सब्ज़ी लेने गई है। उसे आने में अभी आधा घंटा लगेगा। आपको मैंने आते देखा इसलिए सोचा कि मिल लूँ … मुझे भी लगा की तबियत ठीक नहीं होगी!’

‘अंदर आइए।’ मैंने कहा। मेरे कान गर्म हो गए। वह अंदर आई और दरवाज़ा बंद किया। हम दोनों एकदूजे को समझ गए थे। जाने मुझे यह मौका अनायास ही हाथ लग गया था।

हम दोनों बीच के बड़े कमरे में आए। मेरा दिल धड़कने लगा। शोभा सामने थी और सरला को आने में अभी आधे घंटे की देर थी, और –

‘मुझे आपसे एक प्राइवेट बात करनी है।’ उसने कहा, ‘अंदर चलिए।’ मैं बोल पाया। हम दोनों कोनेवाले कमरे में आ गए। शाम थी। अंधेरा था। मैंने बत्ती नहीं जलाई।

‘यहाँ कोई नहीं?’ उसने दबी सी आवाज़ में पूछा।

‘नहीं। फ़्लैट में हम दोनों ही हैं।’

उसने ज़रा खिसक कर बीच का दरवाज़ा बंद करते हुए कहा, ‘सामने के मकानवाले हमें देखें यह मुझे पसंद नहीं।’

पूरे कमरे में शून्यता छा गई।

उसने मुझे अपने पास आने का इशारा किया। मैं खिंचा चला गया। मुझे लगा मैं कांप उठूंगा।

मेरी आँखों में आँखें डालकर वह कहने लगी, ‘मैं आई हूँ कुछ कहने … सुनिए, लगभग रोज़ शाम छः बजे एक आदमी आपकी बीवी को मिलने आता है! आपको पता है?’

मैं कांप उठा।

મજૂર

નિબંધ

क्‍या आपने कभी शहतूत देखा है,
जहाँ गिरता है, उतनी ज़मीन पर
उसके लाल रस का धब्‍बा पड़ जाता है।

गिरने से ज़्यादा
पीड़ादायी कुछ नहीं।

मैंने कितने मज़दूरों को देखा है
इमारतों से गिरते हुए,
गिरकर
शहतूत बन जाते हुए।

~ सबीर हका (ईरान के मज़दूर कवि)
अनुवादक: गीत चतुर्वेदी


કોરોના આવ્યું છે ત્યારથી નીરવની ભાષામાં કહીએ તો રખડવાવાળા રઝડી પડ્યા છે. એપ્રિલ-મેમાં આપણે રોજ છાપામાં વાંચતા, ટીવીમાં જોતા દેશનાં મજૂરોની હાલત. કોઈ દીકરી પોતાનાં પિતાને સાઇકલ પર છેક દિલ્હીથી બિહાર લઇ જતી, કોઈ માતા રેલવે સ્ટેશન પર ભૂખની મારી ગુજરી ગઈ અને આ તો બે મોટી, એક્સ્ટ્રીમ ઘટનાઓ છે એટલે છાપે ચડી છે, લોકોનાં મોઢે ચડી છે. બાકીનાંની રોજેરોજની નાની-મોટી મુશ્કેલીઓ અને તાણ તો જૂદાં. પાછાં નજર સામે રોજેરોજ એ જ સવાલો – હવે શું થશે? ક્યાં જશું? શું ખાશું?

કહે છે કે, કર્મભૂમિ બિલકુલ અલગ હોવા છતાં મજૂરો પોતાનાં ગામ, જમીન, સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલા રહે છે. એવું જ માનસિક મજૂરોનું પણ છે. માનસિક મજૂરો કોણ? વિદેશી મજૂરો. ભારતનો એ મધ્યમવર્ગ જે, સારું’ જીવન જીવવા માટે, પરિવારને એવું જીવન આપી શકવા માટે અને બીજાં અનેક કારણોસર દેશની બહાર કામ કરે છે અને રહે છે. આપણાં મહાનગરોની જેમ, અન્ય દેશોને પણ જરૂર છે કૌશલ્યની, કસબની. કર્મભૂમિઓમાં ફક્ત કસબ માટે જ સ્થાન હોય છે, કસબીનાં ઘરડા માતા-પિતા માટે નહીં. વર્ષમાં બેથી ત્રણ અઠવાડિયા મળે પરિવાર પાસે જવાનાં અને સક્ષમ હોય એ મા-બાપને અમુક મહિના બોલાવી શકતા હોય તો ભલે બોલાવે. મા-બાપ સિવાયનાં વ્હાલા સંબંધીઓ ગુજરે અને રજા ન મળે તો કામ છૂટી જવાની અને આવક બંધ થઇ જવાની બીકે કાણમાં પણ જઈ શકાતું નથી હોતું. નિમ્ન અને મધ્યમ વર્ગનાં જે યુવાનીમાં ગયા હોય એ આધેડ વય સુધી ઘર બનાવી શકે, સંબંધીઓને પોતાની સાથે રાખી શકે તેટલા સક્ષમ થઈ પણ નથી શકતા. એ અસક્ષમતા સાથે જોડાયેલી હીનભાવના પણ છોડતી નથી કારણ કે, સોમાંથી બે, જે કર્મબળે, નસીબજોગે સક્ષમ થઇ જાય છે, એમની સતત સામે આવતી દંતકથાઓનાં ભાર નીચે જીવન રોજ દબાતું રહે છે.

તેવામાં આવી મહામારી આવે, કે પછી આંગળીનાં વેઢે ગણાય તેટલા લોકોનાં લોભને કારણે લાખો લોકોએ ભોગવવા પડતી ઇકોનોમિક તબાહી આવે, ત્યારે તો મજૂરો માટે એક સાંધો ત્યાં તેર તૂટતા હોય છે. 2008માં અમેરિકા અને ઇંગ્લૅન્ડ તથા તેમની સાથે રાજકીય રીતે જોડાયેલાં દેશોની હાલત કફોડી થઇ હતી. ત્યાંનાં સામાન્ય કક્ષાનાં, મારા, તમારા જેવા લાખો લોકોએ પરસેવો પાડીને બચાવેલાં, પૅન્શન ફંડ્સમાં રોકેલાં, પૈસા અચાનક હવામાં ગાયબ થઇ ગયેલાં. ધંધાદારીઓએ કર્મચારીઓને જતા કરવા કરવા પડી ગયેલા, જીવનજરૂરી ચીજો સિવાયનું માર્કેટ ઠપ્પ થઇ ગયેલું અને આવા સમયે પણ નવા નવા વિદેશી મજૂરો આ દેશોમાં જઈને નોકરીઓ શોધતા હતા. રોજ, મહિનાઓ સુધી, અહીં પ્રયત્ન, ત્યાં ઍપ્લિકેશન. અઠવાડિયું ઘરમાં લોટ અને બ્રેડનાં અડધાં પૅક સિવાય ખાવાનો કૈં સામાન ન હોય અને ક્યારે બધું ભેગું થઇ રહેશે એ ખબર ન હોય તો પણ માનસિક મજૂરો ઘરે પાછા ન ફરી શકે. મિડલ કલાસ મા-બાપે રિટાયરમેન્ટ ફંડ તોડીને, જીવનભર ભેગી કરેલી મૂડી પર બૅન્કની લોન લઈને જેમ તેમ બે-પાંચ હજાર ડૉલર ભેગા કરીને મોકલ્યા હોય, એ મજૂરો પાસે વિદેશમાં પડ્યા રહીને, ગમે તેમ કરીને જીવનનિર્વાહ કરવા અને ઓછામાં ઓછું મા-બાપને કર્જમાંથી મુક્ત કરવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નથી હોતો.

અને કર્જમાંથી મુક્ત થઇ ગયા પછીયે શું? પછી પણ સાવ મુક્તિ મળી ગઈ તેવું તો હોતું નથી. તેટલાં સમયમાં દેશ સાથેનો નાતો ધીમે ધીમે તૂટવા લાગ્યો હોય છે. ભાષા સાથેનો સંબંધ પણ એકાદ દશકામાં તો તૂટવા લાગે છે. પોતાની ભાષા ભૂલાતી જાય છે અને કર્મભૂમિની ભાષા યાદ રહે તો પણ પોતાની નથી થતી. સામાજિક ઘડામાં તિરાડ પડવા લાગી હોય છે. વતન પાછા ફરવું પણ હોય તોયે પછી તિરાડવાળા ઘડામાં જીવન, નિર્વાહ બધું કેમ સામાડવાં તેની સુધ રહેતી નથી. કર્મભૂમિમાં મળેલ જીવનસાથી, બાળકો સાથે વતન પાછા ફરવું શક્ય નથી હોતું અને તનતોડ પ્રયત્ન કરવો પડતો હોય છે કર્મભૂમિમાં જીવનભર રહી શકવા માટે.

જ્યાં પરસેવો પાડીને યુવાનીનો અમૂલ્ય સમય વિતાવ્યો ત્યાં આયખું નીકળી શકશે તેની કોઈ ગૅરેંટી હોતી નથી.ક્યારેક ફક્ત એટલાં સમય માટે જ ત્યાં રહી શકાય છે, જેટલો સમય તમે કામ કરીને એ દેશને અને એ દેશનાં ધંધાર્થીઓને સમૃદ્ધ બનાવી શકો. ત્યાં દશકાઓ સુધી કામ કર્યા પછી પણ અર્થવ્યવસ્થા ગબડે ‘ને કામ મળવાનું બંધ થઇ જાય તો પણ બે-ત્રણ મહિના પગ વાળીને શાંતિથી બેસવા મળતું નથી. પાંચ પૈસા ખર્ચીને એ ગામમાં રહેવા માટે વધુ સમય ખરીદી શકતા હોય તો ઠીક, બાકી નસીબ. આવામાં દેશનાં મજૂર જઈ શકે તો ભલે પગપાળા પાછા ચાલ્યા જાય પોતાની માતૃભૂમિ, પોતાનાં પરિવાર પાસે અને વિદેશનાંને તેમની જન્મભૂમિ પાછા લે તો ભલે લે, બાકી એ જાણે.

દેશનો મજૂર જો પૈસા અને સમય ભેગા કરીને પોતાનો સ્વતંત્ર ધંધો શરુ કરવા ઈચ્છે તો એ કરી શકતો હોય છે, જન્મભૂમિમાં પણ અને કર્મભૂમિમાં પણ. વિદેશી મજૂર જો ફક્ત ‘વર્ક વીઝા’ પર હોય તો એ પણ શક્ય નથી હોતું. પછી મજૂરી ફરજીયાત બની જાય છે અને જીવન નીકળી જાય છે મજૂરમાંથી મોટો મજૂર અને મજૂરોનાં મૅનેજર બનવામાં. પોતાનીબુદ્ધિથી, અથાગ પ્રયત્ને જો કોઈ મજૂર માલિક બની પણ જાય પછીયે નથી એ રહેતો મજૂરવર્ગનો કે, નથી તેનો માલિકવર્ગમાં સમાવેશ થતો. માલિકી એ જ કરી શકે છે જે માલિક જન્મ્યો હોય. માલિક બન્યા હોય એ તો જીવનભર મજૂર જ રહેતા હોય છે.

આટ-આટલી ગધામજૂરી કરીને હંમેશા વિદેશમાં કે પર-પ્રાંતમાં કામ સાથે હંમેશા માટે રહેવાની સુવિધા કદાચ થઇ પણ જાય તો પણ છેલ્લે બાળકોને માતૃભૂમિનાં નામે મહેણાં સાંભળવા પડે – પાકી, ચિનકી, બિહારી, ભૈયા!

દેશનાં મજૂરો ગરીબાઈ અને ભૂખમારીમાં મરે છે અને વિદેશનાં મજૂરો રંગભેદથી, હિજરાઈને મરે છે.


The children in my dreams speak in Gujarati
turn their trusting faces to the sun
say to me
care for us nurture us

in my dreams I shudder and I run.

I am six
in a playground of white children
Darkie, sing us an Indian song!

Eight
in a roomful of elders
all mock my broken Gujarati
English girl!

Twelve, I tunnel into books
forge an armor of English words.

Eighteen, shaved head
combat boots –
shamed by masis
in white saris
neon judgments
singe my western head.

Mother tongue
Matrubhasha
Tongue of the mother
I murder in myself

~ Shailaja Patel
An excerpt from ‘Migritude’