ટોક્યો – 5

જાપાન, ટોક્યો

ટોક્યો અંડરગ્રાઉન્ડની રોમાંચક મુલાકાત પછી અમને આશુ અને શ્રી ઇમ્પીરિયલ પૅલેસ ગાર્ડન્સ તરફ લઇ ગયા. આશુનાં પગમાં થોડાં જ સમય પહેલા ખૂબ ખરાબ રીતે વાગ્યું હતું અને એ ઘા પૂરો રૂઝાયો નહોતો એટલે એ લાંબો સમય ચાલી ન શકતો. એ લોકો અમારી સાથે પૅલેસ ગાર્ડનનાં દરવાજા સુધી ચાલ્યા પણ, અંદર ન આવ્યા અને કોઈ સ્થળ શોધીને બેસી ગયા. અંદર મેં અને સૅમે એકલા આંટો માર્યો.

પૅલેસ તરફ ચાલતા હતા ત્યારે સૅમે શ્રીને સવાલ પૂછ્યો હતો કે, જાપાનમાં રાજાનું સ્થાન શું છે? દેશનાં વહીવટમાં રાજાનો ફાળો ખરો કે, ઇંગ્લૅન્ડની રાણીની જેમ માત્ર નામનાં વડા છે? તેનાં જવાબમાં મને સરસ નવી જાણકારી મળી. જાપાનમાં આજે પણ રાજાનું સાંસ્કૃતિક મહત્ત્વ છે. જાપાનનાં વહીવટી વડા તો ત્યાંનાં મુખ્યમંત્રી જ છે. પણ, ત્યાંનાં રાજાને તેમની સમકક્ષ ત્યાંનાં આધ્યાત્મિક વડાનો દરજ્જો આપવામાં આવે છે. આપણાં રાજ-વંશજો અને ઇંગ્લૅન્ડની રાણીની જેમ જાપાનનાં રાજા પણ પોતાનાં મહેલમાં રહે છે. તેમનાં મહેલનો બગીચો સામાન્ય લોકો માટે ખોલવામાં આવ્યો છે પણ, એ બગીચાનાં ઘણાં બધાં ભાગ અને મહેલ ખાનગી મિલકત ગણાય છે.

અમે જેટલો જોયો તેટલો બગીચો વિશાળ, શાંત, સુંદર હતો અને ત્યાં ઘાસ પર લાંબા પડીને ઊંઘી શકાય તેવો હતો. પણ, અમને આશુ અને શ્રી વિના થોડી ઓછી મજા આવતી હતી એટલે અમે ફટાફટ પાછા ફર્યા. એ બગીચામાં અમને આછાં પાતળાં પાનખરનાં રંગો જોવા મળ્યા પણ, મહેલથી થોડે દૂર જ્યાં એ બંને અમારી રાહ જોતા બેઠા હતા એ વૃક્ષો પર તો અદ્ભુત ઘેરાં રંગ જોવા મળ્યાં.

હું અને સૅમ એ જોઈને એટલા અભિભૂત થઇ ગયા હતા કે વખાણ કરતા થાકતા નહોતા. ત્યારે આશુએ અમને કહ્યું કે, તમને જો આ સુંદર લાગ્યું હોય તો તમે ક્યોતો જઈને ગાંડા થઇ જશો. મારા મગજમાં ક્યોતો વિષે કોઈ વિચાર કે ક્યોતોનું કોઈ મનઃચિત્ર નહોતું. એટલે આશુની વાતમાં મેં હાએ હા કરી પણ, મને મારી નજર સામે જે દેખાતું હતું એ જ માણવામાં મશગુલ રહી. ત્યાં થોડાં આંટા મારીને અમને અમારા વ્હાલા ટૂર ગાઇડ્સ લઇ ગયા હારાજુકુ.

હારાજુકુ સુંદર, વિચિત્ર, રંગીન વિસ્તાર છે. અહીં તમને અસાધારણ વસ્તુઓનો ભંડાર જોવા મળે! ટીનએજર્સનાં ઇન્ટરેસ્ટિંગ કપડાં, પંદર-વીસ અલગ અલગ સ્ટાઇલનાં ફોટો બૂથથી ભરેલી દૂકાનો, ઇન્ટરેસ્ટિંગ કૅન્ડી શૉપ્સ, અલગ અલગ કયૂટ પ્રિન્ટ્સવાળાં મોજાંની દુકાન, હાસ્યસ્પદ પ્રિન્ટ્સવાળા ટી-શર્ટ્સ, ઠેર ઠેર આઈસક્રીમ, વૉફલ અને પૅનકેઇકની દુકાનો વગેરેથી ખીચોખીચ ભરેલી નીયોન લાઇટ્સનાં સ્ટોર બૅનર્સવાળી શેરી – હારાજુકુ!

ત્યાંની મુખ્ય શેરી – ‘તાકેશીતા સ્ટ્રીટ’માં અંદર જતા જ આશુ અને શ્રી અમને ફોટો બૂથ્સવાળા એક સ્ટોર પર લઇ ગયા. અહીં ફોટો બૂથ્સનાં સ્ટોર એટલે સમજો કે, ઇન્સ્ટન્ટ પાસપોર્ટ ફોટો બૂથ અને સ્નૅપચૅટ ફિલ્ટરનો સમન્વય. તમે એકલા કે મિત્રો સાથે તમારી પસંદગીની સ્ટાઇલવાળાં બૂથમાં જઈને તમારી પસંદગીનાં ફોટોઝ પાડી શકો, તેમાંથી મનપસંદ ચાર ફોટોઝ સિલેક્ટ કરીને તેનાં પર તમારી પસંદગીનાં ફિલ્ટર, સ્ટૅમ્પ, સ્ટિકર વગેરે લગાવીને ત્યારે ને ત્યારે તમારાં ફોટોઝની પ્રિન્ટ લઇ શકો, તેને સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરી શકો વગેરે વગેરે. કોન્સેપ્ટ સાંભળીને તમને લાગશે કે આમાં શું? આ તો બહુ સાધારણ વસ્તુ લાગે છે. પણ, તમે એ દરેક બૂથ પર ટીનએજર્સની લાંબી લાંબી લાઈન જુઓ અને એ બૂથની મગજ વિનાની – મેઇનસ્ટ્રીમ બૉલિવુડ પિક્ચર જેવી મજા માણો ત્યારે એ વિષે તમારો મત બદલાઈ જાય. સાથે સાથે તમને એ પણ સમજાય કે, જાપાનનાં ટીનએજર્સ અને યુવાનો ક્યૂટ દેખાવા માટે કેટલો અને કેવો ખર્ચો કરી શકે છે!

શ્રીએ અમને જણાવ્યું કે, અહીં ‘કવાઇ’ (kawaii) વસ્તુઓ, દેખાવ વગેરેનું ખૂબ મહત્ત્વ છે. કવાઈ એટલે ક્યૂટ (cute) . ત્યાં cutenessનું આખું એક કલ્ચર છે અને એ એટલું મોટું અને એટલું જાણીતું છે કે, તેનાં પર એક આખો વિકિપીડિયાનો લેખ છે. કવાઈ કલ્ચરમાં વસ્તુઓ, વ્યક્તિઓ (ખાસ સ્ત્રીઓ અને છોકરીઓ)નો દેખાવ, સંગીત, ઍનિમેશન વગેરે બધું જ આવી જાય. બાળકોનું, બાળકો જેવું, અબોધ, નિર્દોષ દેખાતું /સંભળાતું/વંચાતું બધું જ આ કૅટેગરીમાં આવી જાય. ભૂતકાળમાં તમારા પરિચયમાં આવેલા જાપાન-મુલાકાતીઓ કે જાપાન-મુલાકાતીઓનાં જીગરીઓ વિષે એક વખત વિચારી જુઓ. ઇલેક્ટ્રોનિક સાધનો સિવાયની જાપાનથી લઇ જવામાં આવતી કે મંગાવવામાં આવતી તમામ વસ્તુઓમાં તમને કોઈ થીમ જોવા મળે છે? ક્યૂટ વસ્તુઓ, કયૂટ પૅકેજિંગમાં મળતી વસ્તુઓ અને/અથવા મેકઅપ.

એ શેરીમાં અમને ઢીંગલી જેવાં વસ્ત્રોમાં સજ્જ ઘણી છોકરીઓ દેખાઈ. શ્રીએ જણાવ્યું ત્યાં ઘણી છોકરીઓ ઢીંગલીની જેમ જ જીવે છે. એ લોકો ઢીંગલી જેવાં કપડાં પહેરે, ઘણાં તો પોતાનાં રૂમને પણ રમકડાંનાં ઘરની જેમ સજાવે અને તેમનાં પરિવારોએ તેમની આ જીવનશૈલી સ્વીકારી પણ લીધેલી છે! ત્યાં કૅન્ડી સ્ટોર અને આઈસક્રીમ શોપ્સનાં સ્ટાફમાં પણ અમે રંગબેરંગી ક્યૂટ કોસ્ચ્યૂમ જેવાં કપડાંમાં ઘણી છોકરીઓ ફરતી દેખાઈ. એ શેરીમાંથી અમે ક્યૂટ પ્રાણીઓની પ્રિન્ટવાળાં મોજા અને એક રમૂજી ટી-શર્ટ લીધું. અડધી પોણી કલાકમાં તો ત્યાંનાં કલર-કલર અને લાઇટ્સથી મગજ અને આંખો થાકી ગયા અને અમે આગળ ચાલ્યા.

એ દિવસે અભિ તેને કામ ન હોય ત્યારે અમારી સાથે વચ્ચે વચ્ચે જોડાતો રહ્યો. હારાજુકુ ફરીને અમને ખૂબ ભૂખ લાગી હતી અને તેણે પણ ડિનર નહોતું કર્યું એટલે એ ડિનર માટે અમારી સાથે જોડાઈ ગયો. એ દિવસનું ડિનર ઇન્ટરેસ્ટિંગ હતું. ઑસ્ટ્રેલિયામાં ‘ગઝમન વાય ગૉમેઝ’ નામની એક મૅક્સિકન ફાસ્ટ ફૂડ ચેઇન છે. કોણે વિચાર્યું હોય કે, જાપાનમાં તમને ઑસ્ટ્રેલિયાની મૅક્સિકન ફાસ્ટ ફૂડ ચેઇન જોવા મળશે? અમૅરિકન બ્રાન્ડ્સ હજી સમજી શકાય. પણ, ઑસ્ટ્રેલિયન?! એ પણ આ?! હશે ભઈ. તુંડે તુંડે ભિન્ન મતિ!

એ દિવસ દેખીતી રીતે જ કૂતુહલથી ભરેલો હતો! મારાં મગજનાં ભુક્કા બોલી જશે તેવું લાગતું ‘તું પણ એ ભુક્કા બોલાવનારો ઝટકો તો હજુ બાકી હતો. અમે મહિનાઓ પહેલા અભિ સાથે ટોક્યો વિષે વાત કરતા હતા ત્યારથી ટોક્યોની અમુક વિચિત્ર, ઇન્ટરેસ્ટિંગ જગ્યાઓ વિષે સાંભળતા આવ્યા હતા જેમાંની એક અતિ વિચિત્ર હતી – ‘મેઇડ કાફૅ’. હવે આટલી વિચિત્રતા જોયા પછી પછી અમને થયું, why not? આ પણ જોઈ જ લઈએ. અમે હરાજુકુથી પહોંચ્યા સીધા આકિહાબારા. અહીં તમને જોઈએ તેવાં અને જોઈએ તેટલાં મેઇડ કાફૅ મળી રહે. મેઇડ કાફૅ એટલે શું? એવાં કાફૅ જ્યાં વેઈટ્રેસિસ ફ્રેન્ચ મેઇડ, પ્રખ્યાત ઍનિમેનાં ક્યૂટ કોસ્ચ્યૂમ વગેરે કોઈ ને કોઈ થીમવાળાં કપડાં પહેરીને ફરતી જોવા મળે. આગળ વર્ણવેલી બાબતો ધ્યાનમાં રાખતાં આ વર્ણન એટલું બધું પણ વિચિત્ર નથી લાગતું ને? અમને પણ નહોતું લાગ્યું. પણ, ત્યાં જઈને અમે જે જોયું અને અનુભવ્યું …

આવી જગ્યાઓ વિષે જાણકારી અને રેકમેન્ડેશન આશુ-શ્રી પાસે તો ન જ હોય! શ્રી માટે પણ એ મેઇડ કાફૅનો પહેલો અનુભવ હતો અને આશુ પણ એ પહેલા ફક્ત એક જ વાર ગયો હતો, એ પણ અભિ સાથે જ અને એ જગ્યા એ બંનેને કૈં ખાસ નહોતી લાગી. એ દિવસે અમારે ઇન્ટરનેટ પર શોધીને એક જગ્યા નક્કી કરવાની હતી અને તેમાંયે આગળ કહ્યું એ પ્રમાણે જાપાનનું 75% ઇન્ટરનેટ અંગ્રેજીમાં નથી એટલે ત્યાં હરતા ફરતા સામે ભલે 10 કૅફે દેખાતાં હોય પણ અમારી પાસે માહિતી તો ફક્ત તેમાંથી 2-3ની જ હોય અને એ 2-3માંથી કૈંક સારું શોધવાનું હોય. અરેન્જ્ડ મૅરેજમાં એક પાત્રને જોવા માટે આખો પરિવાર જતો હોય અને બધાની હા આવે તો જ વાત નક્કી થવાની હોય તેવો માહોલ હતો. રેટિંગ સારું હોય અને બેને ગમે તો ત્રણને ફોટોઝ વ્યવસ્થિત ન લાગે, કોઈ કહે ચાર સ્ટાર નીચે તો જુઓ જ નહીં, તો કોઈનો પ્રત્યુત્તર આવે કે, ચાર સ્ટારથી ઉપરવાળાં બે જ છે, ને એ બંનેમાં પચાસથી પણ ઓછાં રિવ્યૂ છે એટલે વળી સિલેક્શન ક્રાયટેરિયા બદલાય. આમ, એક વ્યવસ્થિત રેઈટિંગવાળું અને સાવ વિચિત્ર ન હોય એવું કાફૅ, જેમાં સર્વસહમતિ મળી, તેનાં પર પસંદગીનો કળશ ઢોળાયો. મને, શ્રી અને સૅમને ખૂબ જિજ્ઞાસા હતી કે, અંદર એવું તે શું છે! અંદર પગ મૂકતા જ જાણે એક અલગ તારામંડળમાં પહોંચી ગયા. આવતો ફકરો આશ્ચર્યચિહ્નથી ભરેલો છે.

વેઇટ્રેસિસનાં કોસ્ચ્યૂમ તો ધાર્યા પ્રમાણે હતો પણ, જે નહોતું ધાર્યું એ તેનાં સિવાયનું બધું! વેઈટ્રેસિસનું કામ બધા માટે ખાવા પીવાનું લાવવાનું તો હતું જ. પણ, સાથે તેમનો રોલ અભિનેત્રી અને મનોરંજકનો પણ હતો. અંદર બેઠેલા દરેક લોકો સાથે એ નાનાં બાળકોની જેમ, નાનાં બાળકો જેવાં અવાજમાં, કાલીઘેલી ઢબે વાત કરતી હતી અને ઘણાં બધા લોકો એમને એ જ રીતે પ્રત્યુત્તર પણ દેતા હતા! એ લોકો થોડી થોડી વારે દરેક ટેબલ પર જાય અને ત્યાં બેઠેલા લોકો સાથે કોઈ મગજ વિનાની વાત કરે, હાથનાં અંગૂઠાં અને આંગળીઓ જોડીને દિલ બનાવે, તમારી પાસે પણ બનાવડાવે અને પછી રોતાં બાળકને છાનું રાખવા માટે આપણે જેટલી ઉત્તેજના અને ખુશીથી વાત કરતા હોઈએ એટલી ઉત્તેજનાથી બોલે અને બોલાવડાવે ‘મોએ મોએ ક્યૂન્ન્ન’! અમે બધા એકબીજા સામે જોયા કરીએ અને હાસ્યા કરીએ. બીજું અમે બધાએ એ નોંધ્યું કે, ત્યાં બેઠેલા લોકો કોઈ ટીનેજર કે ટવેન્ટીઝમાં નહોતા લાગતા. લગભગ બધા જ 35થી તો ઉપર જ હશે! શ્રી અને આશુએ એ વિષે જે કહ્યું એ જ અનુમાન મારું પોતાનું પણ હતું. જાપાનીઝ સંસ્કૃતિમાં તમે કામ પર હો કે ઘરે, લાગણીઓને દબાવી રાખીને હંમેશા નિયમો પ્રમાણે જ વર્તવાની જે વૃત્તિ છે તેની આ આડ અસરો છે. લોકોને થોડું નિયમ વિનાનું જીવવા માટે, જીવનમાં બાળપણને જીવતું રાખવા માટે આવી જગ્યાઓની જરૂર પડે છે. આપણે બધાએ જોયેલી અને અનુભવેલી આ વાત છે – એક અંતિમ હોય ત્યાં તેને બૅલેન્સ કરવા માટે તેની આસપાસ સહઅસ્તિત્ત્વ ધરાવતો બીજો અંતિમ હશે હશે અને હશે જ! એવાં એક અંતિમ પર અમે ત્યારે બેઠા હતા.

કાફૅનાં મેન્યુમાં ખાવા પીવાનું ઓર્ડર કરવા માટે અલગ અલગ પેકૅજ હતાં. એ પૅકેજમાં તમને શું ખવડાવવા કે પીવડાવવામાં આવશે એ સિવાય એ લોકો તમારો ઓર્ડર કઈ રીતે લાવશે, તમારી સાથે કે તમારા માટે કઈ કઈ આનંદી પ્રવૃત્તિઓ કરશે એ બધું જ આવી જાય! એક ચોક્કસ પૅકેજ ખરીદ્યા સિવાય તમે એ લોકોનાં કે કાફૅની અંદરની કોઈ પણ વસ્તુનાં ફોટો ન લઇ શકો. અમારી આસપાસનાં ટેબલ પર બેઠેલા લોકોમાંથી કોઈએ લીધેલાં એક પૅકેજને કારણે એ સમયે ત્યાં બેઠેલા અમને બધાને વેટ્રેસિસનો એક ડાન્સ પણ જોવા મળ્યો. એ ડાન્સ એટલો બધો એનર્જીવાળો કે જેની કોઈ હદ જ નથી અને છતાંયે તેમાં તમને કોઈ વધુ કળાનો ઉપયોગ થયો હોય તેવું ન લાગે, યંત્રવત લાગે. એટલું જ નહીં, ત્યાં બેઠેલા લોકોમાં વારંવાર આવનારા કોઈ જણને પેલી છોકરીનાં ડાન્સની આખી કોરિયોગ્રાફી યાદ હતી. એ સ્ટેજ પર જે કરી રહી હતી એ દરેક ડાન્સ મૂવ આ ભાઈ જમીન પર કરી રહ્યા હતા. અમે લોકો હસીને હસીને ગાંડા થઇ ગયા. થોડી વારે અમારું ખાવા-પીવાનું આવ્યું. ખાવા-પીવામાં ત્યાં નાશ્તા, મિલ્કશેક્સ વગેરે જંક ફૂડ સિવાય ખાસ કૈં હતું નહીં અને એ પણ કૈં એટલું સારું નહીં. અમે સૅમને ચીડવવા માટે તેમને જણાવ્યું કે, અઠવાડિયા પહેલા તેનો બર્થ ડે હતો. એટલે અમારી ઑલરેડી અતિ ઉત્સાહિત વેઇટ્રેસ ઓર જોમમાં આવી ગઈ અને તેનાં માટે એક થાળીમાં ચૉકલેટ સૉસથી હૅપી બર્થ ડે લખીને તેનાં પર મિણબત્તી અને ફુલઝર મૂકીને લાવી.

અમે ત્યાંથી બહાર નીકળ્યા પછી પણ પાંચ-દસ મિનિટ શોકમાં હતા કે, આ ક્યાં જઈ આવ્યા! અમારા માટે આ અનુભવ હતો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ! ત્યાંથી આગળ કોઈ નવી જગ્યાએ જવાની ન તો કોઈને ઈચ્છા હતી, ન હતો સમય. પછીનાં દિવસ માટે અમારે થોડી તૈયારી કરવાની હતી અને સવારે વહેલા નીકળવાનું હતું. આશુ અને શ્રી અમારી સાથે અમારી હૉટેલ આવ્યા અને રસ્તામાં વાતનો એક જ વિષય હતો – મેઈડ કૅફેની સંસ્કૃતિ અને સિસ્ટમ. સૌથી પહેલા તો અમે બધાં એ તારણ પર આવ્યા કે, મેઇડ કાફૅ ભલે દેખીતી રીતે સેક્શુઅલ નથી. પણ, ત્યાં તમને તેનો એક અન્ડરટોન જરૂર લાગે. મેઇડ કાફૅ એ પાતળી લાઈન પર છે, જ્યાં બૉલીવુડનાં આઈટમ સૉન્ગ્સ આવેલાં છે.

આશુએ એ વાત પર પોતાની સહમતિ સાથે આગળ અમને વધુ માહિતી આપી. ઘણાં બધાં મેઇડ કાફૅનાં માલિક યાકુઝા (જાપાનનાં ગૅન્ગસ્ટર) હોય છે અને કદાચ ઘણાં બધાં મેઇડ કાફૅ અંદરખાને દેહવ્યાપાર સાથે સંકળાયેલા પણ હશે. સીધી રીતે સંકળાયેલા ન પણ હોય તોયે ત્યાં કામ કરતી ઘણી છોકરીઓ થોડાં સમય પછી દેહવ્યાપારમાં જતી હોવાનું સાંભળવા મળ્યું છે. સામાન્ય રીતે એ લોકો કાફેમાં ક્યારેય પોતાનું સાચું નામ નથી વાપરતી જેથી અમુક સમય પછી તેમને સામાન્ય સમાજમાં ભળીને સામાન્ય જીવન ગાળવું હોય તો એ ગાળી શકે. એ લોકો ઘરથી કાફૅ કે કાફૅથી ઘર ક્યારેય એકલી ન જાય. તેમને ત્યાંનાં બાઉન્સર કે સિક્યોરિટી ગાર્ડ એક ગુપ્ત રસ્તેથી લઇ આવે અને લઇ જાય અને એ પણ કાળાં કાચવાળી ગાડીમાં જેથી, કોઈ વિચિત્ર માણસો એમનો પીછો ન કરે અને એમને હેરાન ન કરે.

એ બધું જાણ્યા પછી હું અને સૅમ થોડો સમય અમારી એ મુલાકાત, એ પ્રવૃત્તિ સાથે જોડાયેલી ઈકોનોમીમાં અમારો ફાળો અને એ સાથે જોડાયેલી નૈતિકતા વિષે વિચારતા રહ્યા. એક વાત તો પાક્કી હતી કે, અમે કોઈ ત્યાં ફરીથી તો ક્યારેય જવાનાં નહોતાં જ. એ લોકોએ અમને તેમનાં ગ્રુપ ફોટોવાળું એક ફોલ્ડર કે તેવું કૈંક પણ આપેલું જે અમે ડસ્ટ બિનમાં પધરાવી દીધું હતું.

હોટેલ પહોંચ્યા પછી અમે થોડાં નોર્મલ થયાં અને પછીનાં દિવસનાં પ્લાનિંગ પર આવ્યા. સૌથી પહેલા તો અમે થોડું હૉટ ચૉકલેટ, ચા વગેરે મંગાવ્યું. અમારા ઑર્ડર વિષે કંઈક પૂછવા માટે રિસેપ્શ્ન પરથી ફોન આવ્યો એ શ્રીએ ઊપડ્યો. ફોન મૂકીને તરત તેણે પોતાની આગવી શૈલીમાં પેલીની મિમિક્રી કરી અને હસી હસીને અમારી આંખમાં પાણી આવી ગયાં. રિસેપ્શ્નવાળી બહેનને અંગ્રેજી નહોતું આવડું તોયે બિચારી અંગ્રેજીમાં વાત કરવાનો પ્રયત્ન કરતી હતી એટલે ધીરે ધીરે એક-એક શબ્દ વિચારીને તેણે એક વાક્ય બનાવ્યું. શ્રીને જાપાનીઝ આવડતું હતું એટલે તેણે પેલીનાં પહેલા વાક્ય પછી બુદ્ધિ વાપરીને તેની સાથે જાપાનીઝમાં ફટાફટ વાત કરી અને પછી કરી પેલીનાં ભાંગેલા અંગ્રેજીની મિમિક્રી! અમારો ઓર્ડર આવ્યો ત્યારે પણ જોવા જેવી થઇ. અમને હતું કે, ચા ને હૉટ ચૉકલેટ ને એ બધું એક સામાન્ય કપમાં આવશે. પણ, ના, એ બધું આવ્યું સુંદર સફેદ કાપડ બિછાવેલી એક મોટી રોલિંગ ટેબલ ટ્રે પર, 2-3 મોટાં જગમાં! વેઈટર ચાલ્યો ગયો પછી એ પ્રેઝન્ટેશન અને એક એક વસ્તુની ક્વૉન્ટિટી જોઈને પણ અમે એટલું હસ્યા કે, ન પૂછો વાત! હોટ ચૉકલેટનાં એક ઓર્ડરમાં અમે ચારે ધરાઈ જઈએ તેટલી ફક્ત હૉટ ચૉક્લેટ હતી અને બીજું બધું તો અલગ!

ગપાટાં મારતાં અમે પછીનાં દિવસ માટે એક ગાડી બુક કરી અને મારી અને સૅમની ક્યોતોમાં રહેવાની જગ્યા પણ. એ શનિવારની રાત હતી, રવિવારે અમે કાર લઈને ટોક્યોની નજીકનાં ગામ ‘હાકોને’ જવાનાં હતાં અને સોમવારે સવારે ક્યોતો જવા નીકળી જવાનાં હતાં. જોત જોતામાં ટોક્યોમાં મારા દિવસો પૂરાં થવા આવ્યાં હતાં અને એ ટ્રિપનાં પણ.


ટોક્યો – 4

જાપાન, ટોક્યો

શિંજુકુની રાત પછી અમારા માટે સવારે વહેલું ઊઠવું મુશ્કેલ હતું. નાહીને સૅમ અને અભિને સારી કૉફીની જરૂર હતી.એ માટે અભિએ આશુ પાસેથી કોઈ જગ્યા વિષે જાણ્યું હતું જે અમારી હોટેલથી ખૂબ નજીક હતી એટલે અમે ચાલીને ત્યાં પહોંચ્યા.

રસ્તામાં અમારી હોટેલનાં બગીચામાં આ સુંદર ફોટો પાડ્યો

રસ્તામાં અભિ એ કૉફી વિષે અને ખાસ એ જગ્યા વિષે ખૂબ ઉત્સાહિત હતો. અભિ એટલો જાપાનપ્રેમી છે કે, તેને એક પાણકો દેખાડો અને કહો કે, આ જાપાનનો પથ્થર છે તો એ તેની ન હોય એવી ખૂબીઓ તમને જણાવે અને તેનાં વખાણ કરે. મને લાગ્યું કે, આ કૅફે વિશેનો ઉત્સાહ પણ કદાચ જાપાનની નાનામાં નાની વસ્તુ પ્રત્યેનાં તેનાં ઉત્સાહનો જ એક ભાગ હશે અને એ જગ્યા તો કદાચ અબવ ઍવરેજથી વધુ કૈં નહીં હોય.

પણ, ત્યાં પહોંચીને તો મારી આંખ પણ પહોળી થઇ ગઈ. અમારી હોટેલવાળો આખો વિસ્તાર એકદમ કોર્પોરેટ વિસ્તાર હતો. બહુમાળી મોડર્ન બિલ્ડિંગ્સ, ચળકતી કાચની બારીઓનું એક ગગનચુંબી જંગલ હતું. તેની વચ્ચે અચાનક અમે વીતેલી દુનિયાની યાદ જેવી એક સુંદર હવેલી પર આવી પહોંચ્યા.

એ બિલ્ડિંગનું નામ છે કિતાશીરાકાવા પૅલેસ (Kitashirakawa Palace). 1930માં બંધાયેલો આ નાનો મહેલ કોરિયાનાં એ સમયનાં રાજકુમારનું ઘર હતો. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી પાયમાલ થયેલા રાજકુમારે નાણાંભીડને કારણે એ ઘર એક હોટેલ ચેઇન કંપનીને વેંચી નાખ્યું હતું. એ મહેલ અને તેની બાજુમાં બંધાયેલી એક બહુમાળી ઇમારત સાથે મળીને ‘આકાસાકા પ્રિન્સ હોટેલ’/’ધ ગ્રાન્ડ પ્રિન્સ હોટેલ’ તરીકે 2011 સુધી ચાલ્યાં. પછી હોટેલ બંધ થઇ ગઈ અને તેની બહુમાળી ઇમારત બંધ કરી દેવામાં આવી. 2016માં હવેલી ફરીથી ખુલી. ત્યારથી એ ‘આકાસાકા પ્રિન્સ ક્લાસિક હાઉઝ’ તરીકે ઓળખાય છે અને પ્રસંગો માટે બેન્કવેટ હૉલ તરીકે વપરાય છે.

પહેલી નજરે તો માની ન શકાય કે, આ જગ્યામાં એક કૅફે પણ છે અને અમે ત્યાં કૉફી પીવાના છીએ. અંદર ખરેખર એક કૅફે હતું અને કૅફે ખાલી પણ હતું. ઑર્ડર આપ્યા પછીની પહેલી પંદર મિનિટ તો મેં ફક્ત ત્યાં ડાફોળિયા મારવામાં અને ફોટોઝ લેવામાં કાઢી. જો આશુ અમને જલ્દી નીકળવા માટે મૅસેજિસ ન કરતો હોત તો કદાચ હું કલાક ત્યાં જ કાઢી નાંખત.

ત્યાંથી ટ્રેન પકડીને હું અને સૅમ ટોક્યો સ્ટેશન પર આશુ અને શ્રીને મળવાનાં હતાં અને અભિ તેનાં કામ માટે નીકળવાનો હતો. ટ્રેન સ્ટેશન સુધી તો અમે ત્રણે સાથે ચાલવા લાગ્યા. મને ખાતરી હતી કે, આકાસાકા સ્ટેશન સુધીનો સહેલો રસ્તો મને ખબર છે એટલે એ લોકો મારી સાથે ચાલવા લાગ્યા. દસ મિનિટ થાયે પણ સ્ટેશન ન આવ્યું અને એક ખોટો રસ્તો પણ પકડાઈ ગયો. અંતે અમે એક સ્ટેશન પર પહોંચ્યા પણ એ આકાસાકા નહીં પણ, નાગાતાચો સ્ટેશન હતું. અમારે જે ટ્રેન પકડવાની હતી એ નાગાતાચો પરથી જ મળતી હતી. એ સ્ટેશન પર આકાસાકાની દિશા દર્શાવતાં તીરની સાઈન મારેલી હતી. અમને લાગ્યું એકાદ બે મિનિટમાં તો આકાસાકા પહોંચી જશું. લગભગ દસ મિનિટે પહોંચી રહ્યા.

ટોક્યો સેન્ટ્રલ સ્ટેશન પહોંચતા સુધીમાં તો કકડીને ભૂખ લાગી ગઈ ‘તી. આશુ અને શ્રીએ અમને એક રેસ્ટ્રોં પર મળવાનું કહ્યું હતું – ‘ટીઝ ટાનટાન (T’s TanTan)’. આશુએ જયારે અમને જગ્યાનું નામ કહ્યું ત્યારે કહ્યું હતું કે, સ્ટેશન પર ઊતરીને મને કૉલ કરજો. પણ, ગૂગલ મૅપ્સનાં ભોમિયાઓને કૉલની શું જરૂર, બરાબર ને? ટ્રેન સ્ટેશનથી ઊતરીને અમે રેસ્ટ્રોં તરફ ચાલવા લાગ્યા. મૅપ્સ પ્રમાણે પાંચ મિનિટ ચાલવાનું હતું. રેસ્ટ્રોંની પિન બે ગલીઓનાં વચ્ચેનાં ફાંટામાં હતી. અમને જે મોટી વ્યસ્ત શેરી દેખાઈ એ જ શેરીમાંથી રેસ્ટ્રોં સુધી પહોંચાતું હશે તેવું ધારીને અમે એ તરફ ચાલવા લાગ્યા. રેસ્ટ્રોં નહોતું. બીજી શેરી તરફ ચાલ્યા ત્યાં પણ નહોતું. અંતે હારીને સૅમે આશુને કૉલ કર્યો. મને ખાતરી છે કે, એ પહેલા તો બે-ત્રણ મિનિટ હસ્યો હશે અમારા પર. અંતે અમને સમજાયું કે, મારી સાથે જે ઓસાકામાં થયું હતું તેવું ફરીથી અહીં થયું હતું. રેસ્ટ્રોં રસ્તાનાં લેવલથી એક લેવલ નીચે હતું. ઓસાકામાં અંડરગ્રાઉન્ડ સ્ટેશન જવાનો દરવાજો બરાબર નજર સામે હતો એટલે એ વિચાર તરત આવી ગયો કે, કદાચ રેસ્ટ્રોં ત્યાં નીચે હશે. પણ, અહીં તો સ્ટેશનનો દરવાજો દેખાય એ માટે પણ ફરીને પાંચેક મિનિટ ચાલવું પડ્યું એટલે અમે તરત અંડરગ્રાઉન્ડવાળું અનુમાન ન લગાવી શક્યા.

ગલીમાંથી ફરીને ટોક્યો ટ્રેન સ્ટેશનનાં મુખ્ય દરવાજા તરફ ચાલતા જ્યાં ગલી પૂરી થઇ અને મુખ્ય માર્ગ આવ્યો ત્યાં સામે એક ભવ્ય લાલ અને સફેદ રંગની ઇમારત દેખાઈ. એ સ્ટેશન મેં જોયેલા દુનિયાનાં સૌથી સુંદર ટ્રેન સ્ટેશન્સમાંનું એક છે. અફસોસ ત્યારે અમે એટલા થાકેલા અને ભૂખ્યા હતા કે, અમે એ ઈમારતનો એક પણ ફોટો ન લઇ શક્યા. જો કે, કદાચ લેવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ હોત તોયે તેની ખૂબસૂરતી કૅમેરામાં કેદ કરી શક્યા હોત કે કેમ એ મોટો સવાલ છે. ત્યાંથી અમને આશુએ નીચે સુધી પહોંચવાનો રસ્તો સમજાવી દીધો. એ સ્ટેશનનાં ટ્રેનનાં લેવલથી એક લેવલ નીચે ખાવા પીવા માટે એક આખો વિસ્તાર છે અને જેમ જમીન પર ગલીઓનાં નેટવર્ક હોય તેમ ત્યાં ગલીઓનું આખું નેટવર્ક છે. જાણે જમીન નીચે એક આખી નાની દુનિયા!

ભૂખ અને ઊતાવળનાં માર્યા અમે ટીઝ ટાનટાનનાં પણ ફોટો ન લીધાં. ત્યાંનાં રામન નૂડલ્સ ખરેખર ખૂબ સ્વાદિષ્ટ હતાં અને આખું રેસ્ટ્રોં વેગન હતું એટલે અમારી પાસે પસંદગીનો મોટો અવકાશ હતો. ત્યાંથી આગળ ક્યાં જવાનું એ અમારે વિચારવાનું નહોતું. ફક્ત આશુની પાછળ ચાલ્યા કરવાનું હતું. થોડા સમય પછી મારા આશ્ચર્યનો પર ન રહ્યો કારણ કે, અમે ટાનટાનનાં લેવલ કરતા પણ એક લેવલ નીચે ગયા અને એ લેવલ પણ એટલું જ વિશાળ હતું! અને આ લેવલ પણ એક અલગ જ દુનિયા હતી!

અહીં એક મોટી ‘કૅરેક્ટર સ્ટ્રીટ’ આવેલી છે. કૅરેક્ટર એટલે વળી કયા? એનિમે કૅરેક્ટર! ત્યાં પોકેમોન, ડોરેમોન, ઘીબિલી એનિમેશન સ્ટુડિઓઝની ફિલ્મો, લેગો, હેલો કિટી વગેરે બ્રાન્ડ્સનાં અને એ ઉપરાંત પણ જાપાનીઝ પૉપ ક્લચરનાં લગભગ ત્રીસથી પણ વધુ અલગ અલગ સ્ટોર આવેલા છે જ્યાં ઘર સજાવટથી માંડીને, સ્ટેશનરી, ચશ્માનાં બોક્સ વગેરે નાની-મોટી લાખો વસ્તુઓ મળે છે અને એ બધી તમારી પસંદીદા એનિમે કેરેક્ટર્સનાં બ્રાન્ડિંગ સાથે અને એકદમ કયૂટ!

એ સ્ટોર્સ તરફ લઇ જતાં રસ્તાઓ પર પણ સુંદર નાની નાની લાઇટ્સ લગાવીને છત સજાવેલી છે. બાળકોને તો અહીં મજા આવે જ. પણ, મોટાંઓને તો ઘણી બધી લાગણીઓ અનુભવાય – કૂતુહલ, આનંદ, વિચિત્રતા વગેરે વગેરે.

અહીં અમે એક ગાચપોન મશીનની પણ મજા માણી. ગાચપોન એટલે નાની નાની ઢીંગલીઓ અને ઢીંગલીઓની ઍક્સેસરીઝથી ભરેલાં ઘણાં બધાં પ્લાસ્ટિકનાં દડા/કૅપ્સ્યૂલ. આવાં દડાથી ભરેલાં અલગ અલગ બ્રાન્ડનાં અલગ અલગ કોઇન મશીન હોય. જેમ કે, લેગોની ચીજોથી ભરેલાં દડાનું એક મશીન, બીજું હેલો કિટીનું, ત્રીજું પોકેમોનનું વગેરે વગેરે. તેમાં તમે સાતસો-આઠસો યેનનાં સિક્કા નાંખો એટલે તેમાંથી પ્લાસ્ટિકનો એક દડો પડે. દરેક દડામાં અલગ અલગ વસ્તુઓ હોય. કોઈ દડામાંથી નાના નાના પાર્ટ નીકળે જે જોડીને એક આખી ઢીંગલી બની જાય અને ઘણી વખત ફક્ત ઢીંગલીની કોઈ બૅગ કે ઢીંગલીનાં શૂઝ કે એવી કોઈ રૅન્ડમ વસ્તુ નીકળે. જેવાં જેનાં નસીબ! રસ્તા ભૂલી ભૂલીને લાંબુ ચાલી ચાલીને મારાં અને સૅમનાં નસીબ એ દિવસે ઘસાઈને ચળકી ઊઠ્યાં હતાં એટલે અમને બંનેને ગાચપોનમાંથી આખી ઢીંગલીઓ મળી. અમે એક ગાચાપોનથી જ સંતોષ માણ્યો પણ એ વસ્તુ એટલી મજેદાર અને જુગાર જેવી જુગુપ્સાપ્રેરક છે કે, લોકો ઓછામાં ઓછું બે-ત્રણ વખત તો તેની મજા લે જ.

એ ઉપરાંત મેં ત્યાં એક શોપમાંથી પારંપારિક પોષાકમાં સજ્જ જાપાનીઝ સ્ત્રીની પ્રિન્ટવાળું એક લંબચોરસ ફૅબ્રિક લીધું જે પાતળાં નાના પડદા તરીકે કે ટેબલ ક્લૉથ કે લાંબા નૅપકિન તરીકે અથવા મઢાવીને સજાવટની ફ્રેમ તરીકે ઉપયોગમાં આવી શકે અને હેલો કિટી સ્ટોરમાંથી વાળું ચશ્મા રાખવાનું એક બોક્સ.

આ દિવસે અમે આશુ અને શ્રી સાથે એટલી બધી રસપ્રદ જગ્યાઓ ફર્યા કે, એક પોસ્ટમાં એ આખો દિવસ સમાઈ શકે તેમ નથી એટલે અનુસંધાન આવતી પોસ્ટમાં. અમારી પોસ્ટ્સ વાંચવા માટે અને આવતી પોસ્ટ્સની રાહ જોવા માટે આરિગાતો ગોઝાયમાસ (જાપાનીઝમાં થૅન્ક યુ)!

ટોક્યો – 3

જાપાન, ટોક્યો

ગોનપાચી પછી શું એ વિષે કોઈએ કૈં ખાસ વિચાર્યું નહોતું. અભિ કલાકો પહેલા જ લૅન્ડ થયો હતો એટલે અમે ધાર્યું હતું કે એ કદાચ થાકેલો હશે. પણ, તેને જેટલેગ જેવું ખાસ કૈં લાગતું નહોતું. એટલે અમે નક્કી કર્યું શિનજુકુ જવાનું. ‘બાવા બન્યા હૈ તો હિન્દી બોલના પડતા હૈ’ની જેમ ટોક્યો ગ્યા હૈ તો શિંજુકુ જાના પડતા હૈ. ક્લબ્સ, એન્ટરટેઇન્મેન્ટ, વિચિત્રતા અને શૉપિંગ – ત્યાં બધું જ છે. ટોક્યોમાં તમારી પાસે ગાળવા માટે એક સાંજ જ હોય તો તમને લોકો અહીં જવાનું સૂચવે તેટલો પ્રખ્યાત અને રસપ્રદ છે આ વિસ્તાર.

શિનજુકુમાં પગ મૂકતાં જ આંખે ઊડીને વળગે ચોતરફ પથરાયેલી નિયોન લાઇટ્સ. ત્યાંનાં મુખ્ય ક્રૉસિંગ પર હાથ વાળીને ઊભા રહો તો બંને બાજુ કોઈક સાથે હાથ ભટકાય તેટલી ભીડ. દિવાળી પર આપણાં મોટાં શહેરોની બજારોમાં થતી હોય તેનાંથી પણ કદાચ બમણી રોશની ત્યાં રોજ થતી હશે. જેમ અંદર જતાં જાઓ તેમ વિવિધ પ્રકારનાં બાર, ક્લબ્સ, રેસ્ટ્રોં એકબીજાને અડીને, ઉપર, નીચે બધે દેખાતાં જ રહે અને લગભગ દરેક જગ્યા કોઈ ને કોઈ થીમવાળી.

ત્યાં ચાલતા મારું ધ્યાન એક જેલ થીમ્ડ બાર તરફ ગયું. બારનું નામ જ હતું – ‘ધ લોકઅપ’. મને અને સૅમને ડરામણી જગ્યાઓ, વસ્તુઓ કે ફિલ્મો જોવાનું બિલકુલ પસંદ નથી એટલે અંદર જતાં પહેલાં મેં શ્રી અને આશુને પૂછ્યું કે, આમાં કૈં બિભત્સ કે ડરામણું તો નહીં હોય ને? શ્રી પાસેથી ત્યારે મને કલચરલ લેસન મળ્યો. જાપાનનાં લોકો એટલા નમ્ર છે કે, તમે ‘હૉન્ટેડ હાઉઝ’માં જાઓ તો પણ એ લોકો ડરાવતાં પહેલાં તમને દસ વખત પૂછશે અને તમારી પરવાનગી લેશે. અમે એ બારમાં અંદર ઘૂસ્યા એ સાથે જ શ્રીએ કહેલી વાત મેં પ્રત્યક્ષ જોઈ. બારમાં સીટ આપતાં પહેલાં અમને ત્યાંની હોસ્ટ પૂછવા આવી કે, તમારામાંથી કોને અમે હાથકડી પહેરાવી શકીએ? એકે હા પાડી પછી હાથકડી લઈને આવી ત્યારે પણ તેણે હસીને પરવાનગી માંગી. Super funny and bizarre!

એ બારનું ઈન્ટીરિયર એકદમ ફિલ્મોમાં જોતાં હોઈએ તેવી જેલ જેવું હતું. (જેલ જેવું જ હતું તેમ તો કહી ન શકાય કારણ કે, મેં જેલ અંદરથી જોઈ નથી. :) ) દરેક ટેબલ એક નાની કોટડીમાં રાખેલું હતું અને કોટડીનાં દરવાજા જેલનાં સળિયા જેવાં હતાં. બધાં જ બારટેન્ડર્સે પોલિસનાં કોશ્ચ્યુમ પહેર્યાં હતાં અને થોડાં થોડાં સમયાંતરે લાઇટ્સ, સાઉન્ડ અને તેમનાં સ્ટાફ દ્વારા ત્યાં એક કોટડીમાંથી કોઈ કેદી ભાગી છૂટ્યો છે તેવો સીન રચવામાં આવતો. અમે કૉકટેઈલ્સ અને આચર-કુચર માટે થોડી ‘સ્મૉલ પ્લેટ્સ’ ઓર્ડર કરી. મેન્યુમાં તળેલી અને ચીઝ/બટરવાળી વાનગીઓ સિવાય ખાસ કૈં હતું નહીં એટલે મને બહુ મજા ન આવી. ડ્રિંક્સ પણ પેલાં સસ્તા કલર અને એસન્સથી બનેલાં બ્રાઇટ રંગનાં શરબત જેવાં હતાં. પણ, તેની સજાવટ રસપ્રદ હતી. અમુક ડ્રિન્ક્સ ટેસ્ટયૂબમાં આપવામાં આવ્યાં હતાં અને એવી લગભગ 5-6 ટેસ્ટયૂબની એક ટ્રે હતી. અમુક ડ્રિન્ક્સ ફ્લાસ્કમાં હતાં અને એક ડ્રિન્કમાં શરબત જેવું પ્રવાહી હતું અને તેમાં બે અલગ અલગ આલ્કોહોલ ભરેલી બે ઇન્જેક્શનની સિરિંજ રાખેલી હતી. એ સિરિંજ પુશ કરીને આલ્કોહૉલ શરબતમાં ભેળવવાની વ્યવસ્થા હતી. એ પ્રેઝન્ટેશન હતું તો મસ્ત પણ, જેલની થીમ સાથે લૅબોરેટરીનાં સાધનોને શું લાગે વળગે તેની ખબર અમને આજ સુધી નથી પડી.

સરવાળે, જો તમે આવાં કોઈ થીમ્ડ બારમાં જાઓ તો અમારી જેમ દરેક વ્યક્તિ માટે જમવાનું અને ડ્રિન્ક્સ ઓર્ડર કરવાને બદલે ફક્ત એક કે બે વસ્તુઓ ઓર્ડર કરી શકો જેથી ઘણું બધું ખાવા-પીવાનું વેડફવું ન પડે અને છતાં ત્યાંનું ઍમ્બિયન્સ માણી શકો.

અહીંથી નીકળ્યા પછી આશુ અને અભિએ નક્કી કર્યું અમારું next stop – ગોલ્ડન ગાઈ.

ઘણી બધી આંખો અંજાઈ જાય તેવી નિયોન લાઇટ્સવાળાં વિસ્તારનાં એક છેડે આ પ્રમાણમાં ઓછી લાઇટ્સવાળો ઢીંડુકડા મકાનોની બસ્તી જેવો એક વિસ્તાર આવેલો છે. છ પાતળી શેરીઓમાં પથરાયેલાં આ વિસ્તારમાં લગભગ બસો જેટલાં ટચુકડાં બાર આવેલાં છે. એક બારમાં છથી આઠ માણસો જ સાથે બેસી શકે તેટલાં નાનાં બાર. આ બાર્સનું ડેકોર પણ એક જુઓ ને એક ભૂલો તેટલું મસ્ત.

લગભગ બધાં જ બાર્સનું ડેકોર થીમ્ડ છે – જાઝ, ફ્લમેન્કો, રૉક, ડેથ મેટલ, હોસ્પિટલ, એડવર્ડિયન ગોથિક વગેરે વગેરે અને થીમ્ડ ન હોય તો પણ સુંદર તો છે જ. ઘણાં બધાં બાર્સ પર ‘નો ફોરેનર્સ’, ‘નો ટૂરિસ્ટ્સ’, ‘રેગ્યુલર્સ ઓન્લી’ જેવાં બોર્ડ લગાડેલાં છે પણ, ઘણાં બધાં બાર મારા-તમારા જેવા ટૂરિસ્ટ્સ માટે ખુલ્લા છે.

અમે ઓછામાં ઓછાં વીસેક બારમાં અંદર જઈને જોયું હશે પણ, માંડ છથી આઠ જણ સમાતાં હોય ત્યાં પાંચ જણનું ગ્રૂપ તો કઈ રીતે સમાય! અને અમારાંમાં બાર ખાલી થાય તેટલી રાહ જોવા જેટલી ધીરજ નહોતી.

અભિએ એ સ્થળ વિષે તેનાં મિત્રો પાસેથી ઘણું સાંભળ્યું હતું એટલે અમુક જોવા જેવાં બાર્સ વિષે એ જાણતો હતો જ્યારે, બીજાં અમુક અમે પોતાની રીતે ચાલતા ચાલતા એક્સપ્લોર કરતા જતા હતા. ચાલતા ચાલતા આશુએ અમને જણાવ્યું કે, ગોલ્ડન ગાઇમાં આવેલાં મોટાં ભાગનાં બાર એક સમયે વેશ્યાગૃહ હતાં. જાપાનમાં દેહવ્યાપાર ગેરકાનૂની બન્યા પછી એ ધીમે ધીમે બારમાં પરિવર્તિત થયાં હતાં.

ત્યાં અમે ક્યાંયે અંદર બેસી ન શક્યા. પણ, ફરી જ્યારે ટોક્યોની મુલાકાત લેવામાં આવે ત્યારે એ બાર્સમાંથી કોઈમાં જઈને ખરેખર ડ્રિન્ક્સ માટે બેસવું એ મારાં બકેટ લિસ્ટમાં છે.

ત્યાંથી બહાર નીકળ્યા પછી શું કરવું એ વિચારતા અમે આસપાસનાં વિસ્તારમાં ફરતા હતા ત્યાં અમારું ધ્યાન પડ્યું ‘લવ હોટેલ્સ’ પર. લગભગ દરેક હોટેલની બહાર તેનાં કલાક પ્રમાણેનાં રેન્ટલ રેટ્સ લગાવવામાં આવેલાં હતાં. શિંજુકુનાં બાર્સની જેમ આ હોટેલ્સ પણ થીમ્ડ છે. તમારી કલ્પના જ્યાં સુધી પહોંચી શકે તેનાંથી પણ વધુ થીમ્સ કદાચ શિંજુકુનાં બાર, રેસ્ટ્રોં અને લવ હોટેલ્સ વચ્ચે કવર થઇ જતી હશે.

આટલું ફર્યા પછી અંતે સાડા બાર આસપાસ અભિની બૅટરી ડાઉન થવા લાગી. મારા માટે પણ હવે એ વાતાવરણનો અતિરેક થઇ ગયો હતો અને આશુ, શ્રી અને સૅમ પણ થાક્યા હતા એટલે પછીનાં દિવસનો થોડો આછો પાતળો પ્લાન બનાવીને અમે ત્રણ અમારી હોટૅલ તરફ અને આશુ-શ્રી પોતાનાં ઘર તરફ રવાના થયા.

ટોક્યો – એક ફિનૉમિનન

જાપાન, ટોક્યો, નિબંધ

આપણે ટોક્યો-યાત્રામાં, જાપાન-યાત્રામાં એક માઇલસ્ટોન પર પહોંચી ગયા છીએ એટલે અહીં મારે એક નિબંધ-વિરામ લેવો પડશે કારણ કે, ટોક્યો ફક્ત એક શહેર નથી, એક ફિનૉમિનન* છે. હું માનું છું કે, જાપાન અને ખાસ ટોક્યોનો જાદૂ શબ્દોમાં ઢાળી શકવા માટે જાપાનની સંસ્કૃતિ, સમાજ અને ઇતિહાસ વિશે વાત કરવી ખૂબ જરૂરી છે. જો એ સમજ્યા વિના કે યાદ રાખ્યા વિના ટોક્યો જોવામાં આવે કે તેનાં વિષે વાત કરવામાં આવે તો એ શહેર અને એ દેશ ‘વિચિત્ર’ શબ્દની મર્યાદિત વ્યાખ્યામાં સીમિત રહી જાય. હું જાપાન, સામાજિક વિજ્ઞાન કે ઇતિહાસનાં વિષયમાં નિષ્ણાત તો બિલકુલ નથી પણ, ઐતિહાસિક તથ્યો, મારા નિરીક્ષણ, કલ્પનાશક્તિ અને દુનિયાની મારી મર્યાદિત સમજણ પરથી અમુક તારણ કાઢી શકી છું. એ લેન્સથી ટોક્યો અને જાપાનને જોઉં છું તો એ મને અદ્ભુત લાગે છે!

જાપાન પ્રાચીન અને અર્વાચીનનાં અંતિમોમાં બંટાયેલો દેશ છે. આજની તારીખે જોવામાં આવે તો તેનાં ઇતિહાસને બે મુખ્ય ભાગમાં વહેંચી શકાય – વર્લ્ડ વૉર 2 પહેલાનું જાપાન અને વર્લ્ડ વૉર 2 પછીનું જાપાન. વર્લ્ડ વૉર અને ખાસ તો પેલા બે ન્યુક્લીયર બૉમ્બ જાપાન માટે ભયંકર વિનાશક ઘટના હતી. આ જ સમયગાળામાં ભારતને પણ આઝાદી મળી હતી. 1945 પછી 6 વર્ષ સુધી જાપાનમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને એલાઇડ ફોર્સીસનો કબ્જો અને વર્ચસ્વ રહ્યું હતું. આ સમયગાળામાં જાપાનને લોકશાહી બનાવવામાં આવી, જાપાનીઝ સ્ત્રીઓને પશ્ચિમની સ્ત્રીઓ જેટલાં અધિકાર આપવામાં આવ્યા, જાપાનની યુદ્ધ-શક્તિ ખતમ કરવામાં આવી વગેરે ઘણું બધું થયું. 1951 પછી અમુક બાબતોમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનાં ચંચૂપાતને બાદ કરીને મોટે ભાગે જાપાનને તેની નિયતિ પર છોડવામાં આવ્યું.

એક અભ્યાસ પ્રમાણે 1958થી 1968 સુધીનાં વર્ષોમાં અમેરિકા સાથેનાં જાપાનનાં સંબંધોને કારણે જાપાનની ઇકૉનોમીને ઘણો ફાયદો થયો. પણ, એ ફાયદો ત્યારે થયો જ્યારે એક આખી પેઢીએ દેશનાં નવનિર્માણમાં પોતાનું જીવન ખર્ચી નાંખ્યું. શ્રી વર્ષો પહેલા એક ફૅક્ટરીમાં કામ કરતી હતી જ્યાં તેની મુલાકાત બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન કે તેનાં થોડા જ સમય પછી જન્મેલા વૃદ્ધો સાથે થઇ હતી. એ કહે છે કે, જમવા અને ઊંઘવા સિવાયનો લગભગ આખો સમય એ લોકો ફૅક્ટરીઓમાં કામ કરતા. ફૅક્ટરીમાં કામ કરતી મહિલાઓએ એક દિવસ નક્કી કર્યો અને એ દિવસે ફેક્ટરીનાં પુરુષ કર્મચારીઓએ સ્ત્રી કર્મચારીઓ સાથે લગ્ન કરી નાંખ્યાં. કારણ કે, ફૅક્ટરી બહાર એ લોકોનું સામાજિક જીવન લગભગ અસ્તિત્ત્વ જ નહોતું ધરાવતું. એ સાંભળતા લાગે કે, પ્રેમ, રોમૅન્સ વગેરે – જેને આપણી એક આખી પેઢી અનિવાર્ય માને છે – તે જીવનનાં એ લટકણિયાં છે, જેનાં વિષે એ જ વિચારી શકે છે જેને પેટ માટે મજૂરી ન કરવાની હોય.

અનુશાસન જાપાનની પ્રજાનાં લોહીમાં છે, આ હકીકત આપણે અનેક લોકો પાસેથી અને કિતાબોમાંથી હજારો વખત સાંભળેલી છે. આ ગુણનાં વખાણ સાંભળેલાં છે. અનુશાસનનો એક મતલબ એ છે કે, ત્યાંની વર્કફોર્સ એટલી વ્યવસ્થિત અને મેથડિકલ છે કે, સમય અને સાધનોનો વ્યય નહિવત છે, ઉત્પાદન ખૂબ છે અને અર્થવ્યવસ્થા મજબૂત છે – એ બધું જે આપણે વર્ષોથી સાંભળતા આવ્યા છીએ. અનુશાસનનો બીજો મતલબ એ છે કે, ત્યાંનું જીવન એટલું બધું પૂર્વનિશ્ચિત છે કે, તમે જન્મો ત્યારથી તમે મરો ત્યાં સુધી તમારે કયા પ્રકારનું જીવન જીવવાનું છે, શું કરવાનું છે, શું નથી કરવાનું એ બધું જ તમારા માટે નક્કી થઇ ગયેલું છે. તેનું એક ઉદાહરણ છે રોજીંદા જીવનમાં ચપ્પલ કઈ રીતે ગોઠવવાં તેનાં નિયમો, જે કોઈ પણ બાળક સામજણું થાય ત્યારથી જ અનુસરવા લાગશે. સ્ત્રીઓ દશકોથી વર્કફોર્સમાં હોવા છતાં આજે પણ કોઈ પણ કામ માટે સ્ત્રીઓને પુરુષો કરતાં ઓછો પગાર આપવામાં આવે છે. લગ્ન કર્યા પછી પોતાનાં કામ અને ઘરની અને બાળકોની તમામ જવાબદારીઓ ફક્ત સ્ત્રીઓનાં માથે આવે છે. નોકરીઓમાં બ્યુરોક્રસી અને હાયરરકીનાં કારણે તણાવનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું છે અને ઇનોવેશન ઘટતું ચાલ્યું છે. આ અને આવાં અનેક કારણોસર જાપાનમાં લગ્નનું પ્રમાણ ઘટી ગયું છે અને સાલ 2011થી આબાદી દિવસે ને દિવસે ઘટતી જાય છે.

જાપાનનાં સમાજ માટે ‘વિવિધતા’ અને ‘વિચિત્રતા’માં કોઈ ફર્ક જ નથી. જો પૂર્વનિર્ધારિત ઘરેડમાં, નિયમો પ્રમાણે ન જીવો તો તમે સામાજિક રીતે એક બહિષ્કૃત જીવન જ જીવો. સમાજમાં કોઈ પણ પ્રકારનાં વૈવિધ્ય બાબતે સહિષ્ણુતા ન મળે. આધ્યાત્મિકતા તો લગભગ અસ્તિત્ત્વ જ નથી ધરાવતી. તો પછી જીવનનો મતલબ શું? ઉત્પાદન અને ભોગ – production and consumption. આ પેલાં અનુશાસનવાળાં સિક્કાની એ બાજુ છે જેનાં વિષે ભાગ્યે જ વાત કરવામાં આવે છે.

જાપાનનાં શહેરો ઉત્પાદન અને ભોગનાં મશીન હોય તેવું લાગે. ત્યાંનાં દરેક મોટા શહેરમાં દરેક મોટાં ટ્રેન સ્ટેશન પર અને ઠેકાણે ઠેકાણે મહાકાય શૉપિંગ-મૉલ્સનું સામ્રાજ્ય છે. દુનિયાની કોઈ એવી વસ્તુ નથી જે જાપાનમાં નહીં મળતી હોય. જીવનની દરેક સમસ્યા અને દરેક સુવિધા માટે પ્રોડક્ટ્સ છે અને સતત એ પ્રોડક્ટ્સ ખરીદનારું માર્કેટ છે. શહેર જેટલું મોટું, શૉપિંગ મૉલ્સ તેટલાં વધારે અને તેટલાં મોટાં. ટોક્યોની આંખો આંજી નાંખે તેવી નિયોન લાઇટ્સ આનું પ્રમાણ છે.

જ્યાં પણ કોઈ એક ફોર્સનો અતિરેક થાય ત્યાં તેને સંતુલિત કરતાં વિરોધી તત્ત્વવાળી કળાનો જન્મ થયા વિના રહે નહીં. જાપાનનાં અનુશાસન અને નિયંત્રણોનાં અતિરેકમાંથી જ એક આખું ઑલ્ટર્નેટ ક્લચર (alternate culture) ઊભું થઇ ગયું છે. આ સંસ્કૃતિ ત્યાંની પરંપરાગત જીવનશૈલીનાં વિરોધી અંતિમ પર બનેલી છે અને તેનું કેન્દ્ર છે ટોક્યો. આ અંતિમમાંથી જન્મ થયો છે જાપાનીઝ મૅન્ગા (manga) અને ઍનિમે (anime) કૉમિક્સનો, પ્રખ્યાત વીડિયો ગેમ્સ અને ગેમ કંપનીઝનો, ખૂબસૂરત એનિમેશન્સનો – સ્ટૂડીયો ધીબલીનો, જાપાનની એક સમય સુધી કટિંગ એજ ગણાતી ટેક્નોલૉજી અને અફલાતૂન રોબોટ્સનો, મેક-અપ લાઇન્સનો, જે-પૉપ (જાપાનીઝ પૉપ મ્યુઝિક)નો જાપાનીઝ પોર્નનો, હારૂકી મુરાકામીનો અને આ દરેક વસ્તુની આસપાસ ફરતી જીવનશૈલી અને માર્કેટ્સનો.

જાપાનની કોઈ સ્ત્રી મેક-અપ વિના કદાચ ઘરની બહાર પગ પણ નહીં મૂકતી હોય. એક આખો યુવાવર્ગ છે જેનું સામાજિક જીવન વીડિયો ગેમ્સ પૂરતું સીમિત છે. અમુક છોકરીઓ અને સ્ત્રીઓ ઢીંગલીઓ તરીકે જીવે છે – રોજ ઢીંગલીઓ જેવાં કપડાં અને મેકઅપ પહેરે છે અને તેમનાં પરિવારોએ તેમની આ જીવનશૈલી સ્વિકારી લીધી છે. કાર્ટૂન કેરેક્ટર્સ અને કૉમિક કૅરેક્ટર્સનાં ઠેકાણે ઠેકાણે સ્ટોર્સ છે – પોકેમોન, હૅલો કિટી, ડોરેમોન, મારિઓ, તોતોરો વગેરેનાં બ્રાન્ડ સ્ટોર્સ તો છે જ અને તેનાં બ્રાન્ડિંગવાળી હજારો વસ્તુઓ ઠેકઠેકાણે ઉપ્લબ્ધ છે. ટોક્યોની વચ્ચે આકીહાબારામાં જૂની, નવી ટેક્નોલોજી અને કૉમિક્સની દુકાનોની લાઇન્સ છે અને એ જ વિસ્તારમાં આવેલો છે સાત માળનો એક ઍડલ્ટ સ્ટોર!

ટોક્યોમાં ઠેકઠેકાણે pet cafes છે – તમે પાળીતા પશુ-પક્ષીઓવાળા કૅફેમાં બેસીને તમારું પસંદીદા પીણું માણી શકો છો દા.ત. કૅટ કૅફે, ડોગ કૅફે, શીબા ઇનુ (કૂતરાની એક ઇન્ટરનેટ-ફેમસ જાપાનીઝ જાત) કૅફે, આઉલ કૅફે, બન્ની રેબિટ કૅફે, બર્ડ કૅફે વગેરે. themed bars છે – સમુરાઇ થીમ્ડ, જેલ થીમ્ડ, સૂમો થીમ્ડ, રોબોટ થીમ્ડ, હોરર થીમ્ડ, સાયન્સ થીમ્ડ વગેરે. એવું નહીં કે, થીમવાળું ફક્ત ડેકોરેશન હોય, જાપાનનો પ્રખ્યાત (કે કુખ્યાત) ગુણ – attention to detail અહીં પણ જોવા મળે. તમને આપવામાં આવતાં વાસણથી માંડીને વેઈટરનાં આઉટફિટ અને કાફૅનાં આર્કિટેક્ચર અને લાઇટિંગ સહિત બધું જ થીમ પ્રમાણે ચાલે એટલે એ થીમનો એક આખો માહોલ ઊભો થઇ જાય. એ ઉપરાંત છે મેઇડ કૅફેઝ – ટીનેજર અને વીસ વર્ષ આસપાસની ઉંમરની છોકરીઓ ફ્રેન્ચ મેઇડ, પોલિસ વગેરે કૉસ્ચ્યુમ પહેરીને રેગ્યુલર કૅફેમાં મળતી ખાવા પીવાની વસ્તુઓ સર્વ કરે અને એકદમ હાયપર રીતે ઊછળી-કૂદીને અવાસ્તવિક વાત કરે. આ બધું જોઈને તમે વિચારમાં પડી જાઓ કે, ક્યા ભેજામાં આવા વિચાર આવતાં હશે!

અને આ જ શહેરમાં દેશમાં અસ્તિત્ત્વ ધરાવે છે મેઇજી જિંગૂ અને સેન્સોજી જેવાં મંદિર, જાપાનનાં મહારાજાનો મહેલ અને તેનો વિશાળ શાંત બગીચો, દુનિયાની ઉત્તમમોત્તમ ટ્રેન વ્યવસ્થા. આ જ દેશમાં આવેલાં છે દુનિયાનાં સૌથી સુંદર મંદિરો, માઉન્ટ ફૂજી અને તેની આસપાસની ખૂબસૂરતી, નારા જેવાં નાના શહેર, મોટા ભાગનાં લોકોની વિનમ્ર, શિષ્ટ જીવનશૈલી અને આખા દેશને ગુલાબી રંગમાં રંગતી સાકુરા ફૂલોની ઋતુ!

જાપાન વિરોધાભાસોનો દેશ છે. તેનાં કોઈ એક ભાગને જરૂર કરતાં વધુ મોટો બનાવીને તેનાં જ ગુણગાન ગાયે રાખવા કે પછી કોઈ બીજાં ભાગની જ વાત કરીને તેને વખોડ્યા કરવું, બંને મુર્ખામી છે. આ બધું સહઅસ્તિત્ત્વ ધરાવે છે.


* ગુજરાતી લૅક્સિકોન ડિક્શનરીમાં ફિનૉમિનનનો અર્થ – દૃશ્યમાન વસ્તુ, બીના કે ઘટના, અસાધારણ વ્યક્તિ, વસ્તુ અથવા ઘટના, આશ્ચર્ય, હરકોઈ ઇન્દ્રિયગમ્ય બાબત.

ટોક્યો – 2

જાપાન, ટોક્યો

સેમ પાંચ વાગ્યા આસપાસ હોટેલ પહોંચ્યો. નાહી – ધોઈને આરામ કરીને અમે આશુ અને શ્રીનાં ઘરે પહોંચ્યા ત્યાં સુધીમાં રાત્રે જમવાનો સમય થઇ ચૂક્યો હતો. થાકેલા, ભૂખ્યા (અને થોડા આળસુ) સેમને ધ્યાનમાં રાખીને અમે ટૅક્સી લઈને રેસ્ટ્રોંની વાટ પકડી. એક રેન્ડમ ગલીમાં શ્રીએ ટૅક્સી રોકાવી પછી સાંકડી એક-બે ગલીઓમાં ચાલીને અમે પહોંચ્યા ‘સાકુરા તેઈ’.

અમે એક નાના દરવાજામાંથી અંદર ગયા. લૉબીમાં ઘણાં બધાં ચિત્ર વિચિત્ર પેઈન્ટિંગ્સ લગાવેલાં હતાં.

ત્યાંથી અંદર ગયા તો એક પછી એક ઓરડાં આવતાં જ જતાં હતાં. દરેક ઓરડાની બધી દીવાલો આખી મ્યુરલ (ભીંતચિત્ર)થી ભરેલી! Very funky! પહેલી દસ મિનિટ તો મેં આંટા મારીને ફોટોઝ લેવામાં વિતાવી.

જમવાનું શું હતું ,શું નહીં કઈં જ ખ્યાલ નહોતો. થોડું સરપ્રાઇઝ ગિફ્ટ જેવું. છેલ્લા 5-6 દિવસથી પોતાનું મગજ ચલાવ્યા વિના, પ્રી-પ્લાન કર્યા વિના કઈં નવું ખાવાનો મોકો જ નહોતો મળ્યો એટલે મને તો મજા જ આવી રહી હતી. આશુ અને શ્રીએ વેઇટર સાથે જાપાનીઝમાં વાત કરીને આખો ઓર્ડર આપ્યો એ સાંભળીને જ અમારી આંખો પહોળી થઇ ગઈ. ત્યાર સુધી ફક્ત ખબર હતી કે, આશુ અને શ્રીને જાપાનીઝ આવડે છે પણ, ત્યારે એ સત્યનો સાક્ષાત્કાર થઇ ગયો! સેમે તો ઉપરથી પાછી ખાતરી કરી – “તો તને સરખું ઍક્સન્ટ વિનાનું બોલતા આવડે છે કે, ભાંગેલું તૂટેલું?” જાણે અમે તો જાપાનીઝનાં વિદ્વાન હોઈએ અને અમારા સર્ટિફિકેટ વિના આશુનું જીવન વ્યર્થ જવાનું હોય.

જાપાનમાં જાપાનીઝ બોલી શકે તેવા વેજિટેરિયન મિત્રોનું અસ્તિત્ત્વમાત્ર જીવનનાં સૌથી મોટા સુખનાં લિસ્ટમાં વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે અને એ સ્થાનથી ઉપરનું સ્થાન છે એવા મિત્રોનું જે તમને હોટ પ્લેટ પર શાક-ભાજી મિક્સ કરીને ઓકોનોમિયાકી બનાવી આપે. ઓકોનોમિયાકી એટલે મેયોનેઈઝ અને ભરપૂર શાકવાળા જાડાં પૂડલા સમજી લો. અમારા ટેબલ પર જ બરાબર વચ્ચે એક લાંબી સપાટ ગ્રિલ હતી. જમવાનો ઓર્ડર કર્યો એટલે એ લોકો અમને ઓકોનોમિયાકી બનાવવા માટેની કાચી સામગ્રી આપી ગયા. પહેલા તો અમે દરેક બોલની સામગ્રી સરખી રીતે મિક્સ કરી અને પછી અમારા ટેબલ પર ગ્રિલ પર જાતે જ પકાવી. જાતે એટલે સમજવું કે, મોટા ભાગે આશુએ અમારા બધા માટે પકાવી.

ત્રણ ઓકોનોમિયાકી અને નૂડલ્સનું એક બોલ પકાવીને જમ્યા પછી હેન્ગઆઉટ કરી શકાય તેવી સેમની હાલત હતી નહીં એટલે અમે પછીનાં દિવસે મળવાનું નક્કી કર્યું અને એ સાંજે અભી પણ ટોક્યો લૅન્ડ કરવાનો હતો. પછીનાં ચાર-પાંચ દિવસ મારે મગજને આરામ આપવાનો હતો અને કોઈ જ પ્લાન કરવાનાં નહોતા.

મોટા ભાગે એશિયન વસ્તુ રાત્રે આઠ વાગ્યે ખાઈ હોય તો અગિયાર વાગ્યા સુધીમાં મને અને સેમને ભૂખ લાગે લાગે ને લાગે જ! રાત્રે સાડા અગિયારે જ્યારે માંડ માંડ રેસ્ટ્રોંઝ ખુલ્લા હોય ત્યારે અમે ઊબર-ઈટ્સ પર એક રૅન્ડમ રેસ્ટ્રોંમાંથી પાલક પનીર અને નાન મંગાવ્યાં. બહુ વાર લાગી પણ જમવાનું ન આવ્યું એટલે અમને થોડી ચિંતા થઇ. અંતે એ માણસ આવ્યો ત્યારે હોટેલ રિસેપ્શન અમને જમવાનું ઉપર આપી જવા તૈયાર નહોતું. હોટેલનાં બે ટાવર્સમાં બે અલગ અલગ રિસેપ્શન હતાં. બંને એકબીજાથી લગભગ દસ મિનિટનાં અંતર પર. પેલો દૂરનાં ટાવરનાં રિસેપ્શન પર આવેલો હતો. તેને ફરીને આવવાનું કહીએ તો એ ખોવાઈ જાય તેમ હતો એટલે એ રિસ્ક અમારે લેવું નહોતું. જમવાનું લઈને ઉપર આવીને અમે જમવા પર તૂટી પડ્યા. અમે ધાર્યું હતું કે, જમવાનું એવરેજ નીકળશે. એ નીકળ્યું થોડું બિલો એવરેજ. પેટ ભરાય અને ઊંઘ આવે તેટલું જમીને અમે અંતે ઊંઘી શક્યા.

સવારે તૈયાર થઈને અમે લોકો પહોંચ્યા સેન્સોજી મંદિર. આ મંદિર એટલે આપણા તિરૂપતિ જેવું કોઈ મંદિર સમજી લો. એટલી ભીડ કે વાત જવા દો! ચારે બાજુ બજાર જ બજાર અને ખૂબ ચહેલ પહેલ. લોકલ માણસો, ટૂરિસ્ટની બસો, અમારા જેવા કેટલાયે જઈ ચડેલા.

મંદિરનાં પ્રાંગણમાં નાના નાના હાટ લાગેલાં હતાં. ત્યાં મેં જીવનમાં પહેલી વાર લ્હાવો માણ્યો ગરમાગરમ ‘રોસ્ટેડ ચેસ્ટનટ્સ’ અને ‘કિબી દાંગો’નો.

રોસ્ટેડ ચેસ્ટનટ
કિબી દાંગો

આ મંદિર મને એટલું ખાસ ન લાગ્યું પણ એ એટલે પણ હોઈ શકે કે, ત્યાં શાંતિથી કૈં જોઈ કે માણી શકવા જેટલી જગ્યા જ નહોતી. અને તોયે પાછું એટલું પણ બોરિંગ નહોતું કે, એક ફોટો પણ પાડવાનું મન ન થાય.

મંદિરની બહારનો વિસ્તાર જો કે, અંદરનાં મુખ્ય વિસ્તાર કરતા વધુ સુંદર પણ હતો અને ત્યાં બજારની મજા અલગ જ હતી!

રખડતા ભટકતા અમને નસીબજોગે વેજિટેરિયન પટેટો સ્ટિક જેવી એક વસ્તુ પણ મળી.

અંદર ગયા ત્યારે મને એક પણ વેજિટેરિયન, ભાવે તેવું સ્ટ્રીટ ફૂડ મળવાની આશા નહોતી અને બહાર નીકળતા સુધીમાં અમે 3 અલગ અલગ વસ્તુઓ ખાઈ શક્યા હતાં! એશિયા ફરી ચૂક્યા હોય તેમને આ અનુભવ થયો જ હશે – વેજિટેરિયન રેસ્ટ્રોં હજી મળીએ જાય, વેજિટેરિયન સ્ટ્રિટફૂડ ભાગ્યે જ મળે. મારા માટે તો ત્યારે જ એ દિવસ બની ગયો હતો.

ત્યાં આસપાસ માર્કેટમાં થોડા આંટા મારીને અમે નીકળ્યા બપોરનું જમવાનું શોધવા – બપોરે અઢી વાગ્યે. અડધું પેટ ભરેલું હતું એટલે આ નહીં ને પેલું નહીં કરતા રેસ્ટ્રોં-સિલેકશનની પ્રક્રિયા લાંબો સમય ચાલી. અંતે એક નક્કી કરીને ગયા તો રેસ્ટ્રોં બંધ નીકળ્યું. છેલ્લે શ્રી અને આશુનાં ઘર પાસેનાં એક બીજા ભારતીય રેસ્ટ્રોં પર પહોંચ્યા જેનાં માલિક ભાઈ પાક્કા વ્યાપારીની જેમ પોતાનું રેસ્ટ્રોં બપોરે મોડે સુધી ખુલ્લું રાખે છે. એ રેસ્ટ્રોં ખૂબ સરસ હતું. મોમો અને ચાટ – બીજું જોઈએ શું? અને બીજું જોઈએ, તો રેગ્યુલર રોટી સબ્ઝી વગેરે પણ ત્યાં આરામથી મળી રહે છે.

સવારથી બહાર હતા એટલે અમે બધા ખૂબ થાકી ગયા હતા. સાંજે વધુ ફરવાને બદલે ઊંઘવાનો કાર્યક્રમ રાખ્યો એટલે રાત્રે અભિ આવે પછી વધુ ફરી શકાય. અભિ સેમવાળી જ ફલાઇટથી સેમવાળા જ સમયે લૅન્ડ થયો. ફર્ક ફક્ત એક દિવસનો હતો. આગલા દિવસની જેમ એ દિવસે પણ અભિ બહાર જવા તૈયાર થયો ત્યાં જમવાનો સમય થઇ ગયો હતો. ફર્ક ફક્ત એટલો હતો કે, આ વખતે આશુ અને શ્રી અમારી હોટેલવાળા વિસ્તારમાં હતા એટલે તેમનાં ઘરે જવાને બદલે અમે ત્રણ તેમને હોટેલ પાસેનાં ટ્રેન સ્ટેશન પર મળ્યા અને ત્યાંથી ટૅક્સી લઈને રેસ્ટ્રોં પહોંચ્યા.રેસ્ટ્રોંનું નામ ગોનપાચી – સિનેમાપ્રેમીઓએ અહીં જવું જવું ને જવું જ!

ગોનપાચી ‘કિલ બિલ’ રેસ્ટ્રોં તરીકે પણ ઓળખાય છે. ‘કિલ બિલ વોલ્યૂમ – 1’માં ‘હાઉઝ ઓફ બ્લૂ લીવ્સ’વાળા સીનનો સેટ આ રેસ્ટ્રોંની ડિઝાઇન ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવ્યો હતો. સ્વાભાવિક રીતે જ આ રેસ્ટ્રોં ટૂરિસ્ટ્સમાં ખૂબ પ્રખ્યાત છે. જમવાનું ઍવરેજ છે પણ, તમે ત્યાંનું સૂપર્બ એમ્બિયન્સ માણવા માટે ડ્રિન્ક્સ અને સ્મૉલ બાઇટ્સનાં એજન્ડા સાથે જઈ શકો છો. મારી પોસ્ટનાં ખાટલે સૌથી મોટી ખોડ એ છે કે, ગોનપાચી ગયા ત્યારે અમે બધા નસીબજોગે એકસાથે ટોક્યોમાં હોવા બાબતે એટલા ખુશ હતા કે, રેસ્ટ્રોંનાં ફોટોઝ લેવાનું જ ભૂલી ગયા. અમારા પાંચમાંથી કોઈ પાસે ગોનપાચીનાં ફોટોઝ જ નથી! એ તમારે જાતે ગૂગલ કરવા પડશે.

ટોક્યો – 1

જાપાન, ટોક્યો

ઓસાકા કરતા મારી ટોક્યોની હોટેલ મોંઘી હતી અને ફોટોઝમાં પ્રોપર્ટી સુંદર દેખાતી હતી એટલે હું ઉત્સાહિત હતી. પણ, ચેક-ઇન કરીને હું મારા રૂમ પર ગઈ તેટલાંમાં ઉત્સાહ પર પાણી ફરી ગયું. મારો રૂમ ચોથા માળ પર અને રૂમની બારી પાર્કિંગ લોટ તરફ પડતી હતી – એ હતો મારો વ્યૂ! ઓસાકાનાં સુંદર અનુભવ પછી આ રૂમમાં તો મેળ પડે તેમ હતું જ નહીં, પાંચ દિવસ તો બિલકુલ નહીં! હું બે મિનિટ ખુરશી પર બેઠી તેટલામાં એક માણસ મારો સામાન લઈને ઉપર આવ્યો. તેણે મને તેની આદત પ્રમાણે પૂછ્યું બધું બરાબર છે કે કેમ, કૈં જોઈએ છે વગેરે. મેં તેને કહ્યું કે, બાકી બધું તો બરાબર છે પણ આ રૂમ બહુ વિચિત્ર છે અને રિસેપ્શન સ્ટાફને વ્યવસ્થિત રૂમ આપવાની વિનંતી કર્યા છતાં પણ કૈં વળ્યું નથી. તેણે ઓકે કહ્યું અને પછી ઈશારાથી રૂમનો ફોન વાપરવાની પરવાનગી માંગી. હું ડેસ્ક પાસેથી ખસી અને તેણે ફટાફટ રિસેપ્શન પર કોઈ સાથે વાત કરી. મને સામાન ન ખોલવા અને તૈયાર રહેવા કહ્યું. દસેક મિનિટ સુધી ન માણસ આવ્યો, ન કોઈનો ફોન એટલે મેં બદલાવની આશા છોડવા માંડી. ત્યાં કોઈએ દરવાજો ખખડાવ્યો.

એ માણસ દસ મિનિટ પછી પાછો આવ્યો અને મને જણાવ્યું કે, હું તેની સાથે જાઉં અને મારો નવો રૂમ જોઈ લઉં મને ગમે છે કે નહીં. બહુ ખાસ ઉપર નહીં, ફક્ત બે માળ ઉપર – છઠ્ઠા માળે આ નવો રૂમ હતો. તેનો લે-આઉટ સુંદર હતો એટલે રૂમ મોટો જણાતો હતો અને બારી બગીચા તરફ પડતી હતી. રાત પડી ગઈ હતી એટલે ખાસ કૈં દેખાતું નહોતું. થોડા બિલ્ડિંગ્સની લાઇટ્સ દેખાતી હતી અને નીચે એક પતરાની છત જેવું કૈંક હતું. મને અંદાજ આવ્યો કે, સવારે કદાચ ત્યારે દેખાતો હતો તેનાં કરતા સુંદર વ્યૂ મળશે. ઓસાકાનાં હોટેલ રૂમ કરતાં તો એ હજુ પણ ઉતરતો જ હતો પણ, ચોથા માળની પેલી ખોલી કરતાં તો ઘણો સુધારો હતો એટલે મેં તેને હા પાડી એટલે એ મારો સામાન લેવા નીચે ગયો.

મોટાં શહેર અને નાના શહેર વચ્ચે આ ફર્ક તો કદાચ દુનિયાનાં દરેક દેશમાં રહેવાનો. નાના શહેરોની સરખામણીએ મોટા શહેરોમાં વધુ પૈસા આપીને પણ જગ્યા અને સુવિધા ઓછા જ મળવાનાં.

સેટલ થઇને હું ફટાફટ શ્રી અને આશુનાં ઘર તરફ જવા નીકળી. પેલા કોલેજ અને વન વચ્ચેનાં સુમસામ રસ્તે ફરી JR સ્ટેશન ગઈ અને ત્યાંથી એક ટ્રેન બદલીને આકીહાબારા. આ ટ્રેન સ્ટેશન મહાકાય છે અને તેની બરાબર સામે ટોક્યોની ચળકતી બજારોની નિયોન લાઇટ્સ! અહીં મેં પહેલી વાર જાપાનનાં બેઘર લોકો જોયા. કઈ દિશામાં ચાલવાનું એ બાબતે હું થોડી અટવાઈ. આશુએ કહ્યું ટેક્સી લઇ લેવાનું પણ, આપણાં માટે તો આ ટ્રેઝર હન્ટ હતી એટલે મારે તો જાતે રસ્તો શોધીને જ પહોંચવું હતું. મને હતું દસ મિનિટની વધી વધીને વીસ મિનિટ થશે. તેનાંથી વધુ તો શું થશે. પણ, આશુએ તેનાં ઘરનું સરનામું પણ ખોટું માર્ક કર્યું હતું એટલે પણ વાર લાગી. અંતે શ્રી મને નીચે શોધવા આવી ત્યારે અડધી કલાકે હું તેમનાં ઘરે પહોંચી.

થોડું ખરાબ તો લાગ્યું કારણ કે, એ બંને આખા દિવસનાં થાકેલા ડિનર માટે મારી રાહ જોઈ રહ્યા હતા અને મેં મોડું કર્યું. એ લોકોએ પોતાનાં હિસાબે મગજ ચલાવીને ભારતીય રેસ્ટ્રોંમાંથી જમવાનું ઓર્ડર કરી દીધું હતું. આશુને હું છ મહિના પહેલા મળી હતી પણ, શ્રીને તો પહેલી જ વાર મળી રહી હતી. આશુ પણ મૂળભૂત રીતે સેમનો મિત્ર હતો છતાંયે તેમની સાથે વાત કરીને પાંચ મિનિટ જ મિનિટમાં એવી લાગણી થઇ આવી કે જાણે જૂનાં મિત્રોને વર્ષો પછી મળતા હોઈએ. એ લોકો પણ વેજીટેરિયન હતાં એટલે નવી નવી જમવાની જગ્યાઓની માહિતી મળવાનાં વિચારે હું ખુશ હતી. એ લોકોએ જે જમવાનું મંગાવ્યું હતું એ પણ અદ્ભુત સ્વાદિષ્ટ હતું. એ લોકોનાં ઘર પાસે ‘ખાનાપીના’ નામની જગ્યાએથી એ આવ્યું હતું.

‘ખાનાપીના’માં મસ્ત વ્યવસ્થિત રોટલીઓ મળે છે. જાપાનનાં ઇન્ડિયન રેસ્ટ્રોંઝમાં તંદૂરી રોટી/નાન અને વધુ પડતા ક્રીમવાળી સબ્જી ખાઈ ખાઈને કંટાળી ગયા હોય તેવા, મારા જેવા લોકો ટોક્યોનો આખો પ્રવાસ ખાનાપીનાનાં આશરે આરામથી કાઢી શકે છે. જો કે, એ સિવાય પણ ટોક્યોમાં ખાવા-પીવાની ઘણી બધી જગ્યાઓ છે જે અમે પછીનાં દિવસોમાં જોવાનાં હતાં.

શ્રી અને આશુ અત્યંત રસપ્રદ કેરેક્ટર્સ છે, તેમની જીવનકથા પણ. શ્રી બિહારની છે. એ ચાર બહેનો અને એક ભાઈ મોટા ભાગે બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં મોટા થયા છે. શ્રીની ટ્વિન બહેન અને શ્રી બંને બૅચલર ડિગ્રી માટે નસીબજોગે જાપાન આવી પડ્યા. જાપાનની સરકારે બનાવેલા કોઈ પ્રોગ્રામ અંતર્ગત એ લોકોને એક એવા પતિ-પત્ની મળ્યા, જેમનાં પોતાનાં બાળકો મોટા થઈને બહાર ભણવા, કામ કરવા ચાલ્યા ગયા હતા. એ પતિ-પત્નીને શ્રી પોતાનાં જાપાનીઝ માતા-પિતા તરીકે જ માને છે અને ઓળખાવે છે. બંને બહેનોનું ભણવાનું પત્યા પછી એ બંનેએ જાપાનમાં થોડો સમય કામ કર્યું. પછી શ્રીની બહેનને લગ્ન કરવા હતા અને પરિવાર વસાવવો હતો એટલે એ ભારત પાછી જતી રહી. પણ, શ્રીને જાપાનનાં જીવન સાથે પ્રેમ થઇ ગયો હતો એટલે એ ત્યાં જ રહી. અમે મળ્યા ત્યારે જાપાનમાં તેનું પંદરમું વર્ષ ચાલતું હતું. એ ત્યાંની ભાષા બોલતી, સમજતી હતી અને હૃદયથી જેટલી ભારતીય હતી, તેટલી જ જાપાનીઝ પણ.

આશુ રતલામમાં મોટો થયેલો. યુનિવર્સીટી માટે ચાર વર્ષ મુંબઈ રહ્યો પછી તેને જાપાનમાં નોકરી મળી. ત્યાંનાં જીવનથી, ખાવા-પીવાની તકલીફોથી માંડીને ભાષાની તકલીફો સુધીની તમામ બાબતોથી કંટાળીને એ ભારત પાછો ફરવાનાં આરે હતો ત્યાં એક યોગ પ્રોગ્રામ અંતર્ગત તેને શ્રી મળી. એ ત્યારે ઓસાકા કામ કરતી. એકાદ વર્ષ તેમની ટોક્યો-ઓસાકા લૉન્ગ ડિસ્ટન્સ રિલેશનશિપ ચાલી. આશુને ધીમે ધીમે જાપાન પણ ગમવા લાગ્યું કારણ કે, એ એલિયન સંસ્કૃતિ અને આશુ વચ્ચેનો બ્રિજ હતી શ્રી. એ લોકોએ લગ્ન કર્યા. અમે મળ્યા ત્યારે આશુ પણ શ્રી જેટલી જ સરળતાથી જાપાનીઝ બોલી અને સમજી શકતો હતો અને શ્રી ત્યાં અટકી ગઈ હતી પણ, આશુ તો જાપાનીઝ લખતા-વાંચતા પણ શીખી રહ્યો હતો.

શ્રી અમારા બધા કરતા થોડી મોટી હતી પણ તેની રીત-ભાત બધી અમારા જેવડી જ હતી એટલે તેની ઉંમર ક્યારેય આંખે ઊડીને વળગતી નહીં. તેની સેન્સ ઓફ હ્યુમર અતિશય સરસ હતી. ગરીબોની મલિકા દુઆ સમજી લો . એ લોકો સાથે વાતોનાં વડા કરતા એટલું મોડું થઇ ગયું કે, રાત્રે હોટેલ પાછા ફરતી વખતે મેં ટેક્સી જ પકડવાનું યોગ્ય માન્યું. પછીનાં દિવસે સવારનો સમય હું કોઈ પણ રીતે ટાઈમપાસ કરીને વિતાવવાની હતી. બપોરે સેમ લૅન્ડ થવાનો હતો અને રાત્રે અમે ચાર સાથે ડિનર કરવાનાં હતાં.

પછીનાં દિવસે સવારે નાહીને તૈયાર થઈને મેં પડદા ખોલ્યાં અને બહાર નજર નાંખી તો આ જોવા મળ્યું.

એ નજારો થોડી વાર માણતા માણતા મેં શ્રીને આસપાસ સારા ‘રામન’ (ramen) સ્પોટ્સ વિશે પૂછતો ટેક્સ્ટ કર્યો. તેણે હોટેલથી આઠેક મિનિટ ચાલીને પહોંચતા જ એક જગ્યા જણાવી જ્યાં વેજિટેરિયન રામન મળતી હતી – સોરાનોઇરો.

હું ત્યાં સુધી ચાલતા નીકળી. દિવસે જોતા જણાતું હતું કે, મારી હોટેલ એકદમ કૉર્પોરેટ વિસ્તારમાં હતી. ત્યાં લગભગ સૂટ-ટાઈ અને પ્રોફેશનલ ડ્રેસમાં તૈયાર થયેલા માણસો જ જોવા મળતા. સ્વાભાવિક રીતે જ સોરાનોઇરોમાં લન્ચ સમયે લાઈન હતી. જો કે, ત્યાં હંમેશા લાઈન રહેતી જ હશે તેમ લાગતું હતું. ત્યાં ઓર્ડર કરવાની પદ્ધતિ રસપ્રદ હતી. તમારો વારો આવે ત્યારે પહેલું કામ તમારે તમારું ટોકન લેવાનું કરવાનું. ત્યાં અંદર વેન્ડિંગ મશીન જેવું એક મશીન હતું. તેમાં બધી રામન વેરાઈટી અને ઍપેટાઈઝરનાં નામ અને ભાવ લખેલા હતાં. વેન્ડિંગ મશીનમાંથી વસ્તુની પસંદગી કરતા હો એ જ રીતે તેમાં કૅશ નાખીને તમારી પસંદગીની ખાવાની વસ્તુ સિલેક્ટ કરો એટલે તેમાંથી ટોકન નીકળે, એ લઈને વેઈટરને આપો એટલે એ તમને સીટ શોધી આપે. પંદરેક મિનિટમાં મારી રામન આવી પણ ગઈ. ખૂબ સ્વાદિષ્ટ અને શાકથી ભરપૂર!

જમ્યા પછી બે-ત્રણ કલાક મારે ટાઈમપાસ કરવાનો હતો અને તેટલામાં સેમની ફલાઇટ લૅન્ડ થવાની હતી. કોઈ ઇન્ટરનેટ ફોરમ પર વાંચ્યું હતું કે, શિન્જુકુ વિસ્તાર ધમધમતો અને મજા આવે એવો છે. એ મારી હોટેલથી પણ નજીક હતો એટલે હું ટ્રેન પકડીને ત્યાં પહોંચી. શિન્જુકુ સ્ટેશન અને એક સારો એવો મોટો મૉલ અંદરથી જ કનેક્ટેડ છે. ત્યાં મારી નજર એક ટી-શોપ પર પડી – આલ્ફ્રેડ ટી રૂમ. ત્યાં ઠંડી ‘હોજિચા’નો લાભ લેવામાં આવ્યો. એ હોજીચાનો સ્વાદ હતો એકદમ દાઢે વળગે તેવો!

જાપાનમાં ગ્રીન ટીની બે વેરાઈટી સૌથી પ્રખ્યાત છે – એક છે માચા અને બીજી હોજીચા. ત્યાં આ બે ફ્લૅવર તમને જોઈએ એ વસ્તુમાં મળે. કિટકેટ, કેક, બોબા ટી, મોચી, આઈસ ક્રીમ, દૂધવાળી ચા, દૂધ વિનાની ચા બધામાં માચા અને હોજીચા તો મળે મળે ને મળે જ! બાય ધ વે, અહીં હોજિચામાં ‘ચા’ એટલે આપણાવાળી ચા જ. કહેવાય છે કે, ચા જ્યાં જ્યાં જમીનથી પહોંચી ત્યાં ત્યાં ચા/ચાય કહેવાઈ અને જ્યાં જ્યાં સમુદ્રમાર્ગે પહોંચી ત્યાં ત્યાં ‘ટી’ – Tea if by sea, Cha if by land .

મેં થોડી વાર એ મૉલમાં આંટા માર્યા, સુંદર સ્ટોર્સ અને રેસ્ટ્રો જોયા અને થોડા કપડા ખરીદ્યા.

ચારેક વાગતાં સેમનો મૅસેજ આવ્યો કે, એરપોર્ટથી નીકળી ગયો છે અને હોટેલ પહોંચી રહ્યો છે એટલે હું પણ હોટેલ તરફ પાછી ફરી. શિંજુકુમાં ફક્ત હોજીચા માટેફરીથી આવવાનું મન હતું પણ એ મેળ પડ્યો નહીં કારણ કે, કેટલું બધું જોવાનું હતું, કેટલું બધું કરવાનું હતું!

ઓસાકા – 5

ઓસાકા, જાપાન

જાપાન ફરીને આવેલી કોઈ વ્યક્તિનાં મોં પર મેં ત્યાંનાં મંદિરોની વાત ન સાંભળી હોય એવું ક્યારેય બન્યું નથી. ઓસાકામાં 3 દિવસ વીતાવ્યા પછી પણ મેં એક હોઝેન્જી શ્રાઈન સિવાય કઈં જોયું નહોતું એટલે ઓસાકાનાં અંતિમ દિવસે મંદિર અને શ્રાઈન જોવાનો કાર્યક્રમ રાખવામાં આવ્યો. છેલ્લા દિવસે બપોર સુધી મારી પાસે ઓસાકામાં ફરવાનો સમય હતો. પછી શિન્કાનસેન (બુલેટ ટ્રેન) પકડીને ટોક્યો પહોંચવાનું હતું અને હોટેલમાં સામાન ઊતારીને રાત્રે આઠ વાગ્યા આસપાસ ટોક્યોનાં મિત્રો આશુ અને શ્રી સાથે ડિનર પ્લાન હતો એટલે દિવસ દરમિયાન જગ્યાઓ શોધવામાં સમય વ્યતીત કરવો પોસાય તેમ નહોતું એટલે જગ્યાઓ શોધીને આખો પ્લાન મેં રાત્રે જ બનાવી લીધો.

પહેલા ક્યાં ક્યાં ફરવા જવું એ નક્કી કર્યું અને પછી એ સ્થળો આસપાસ ખાવા-પીવાનાં સ્થળ શોધ્યા. સવારે ચેક-આઉટ કરીને બૅગ્સ હોટેલ પર છોડી. સાડા દસે ‘મિકાસાડેકો & કૅફે’ પહોંચી.

https://goo.gl/maps/UoxFkMemquEByWoG8

કૅફે ખૂબ વ્યસ્ત હતું અને પંદરેક મિનિટ રાહ જોયા પછી સીટ મળી. જો ગુરુવારે સવારે આ હાલત હોય તો શનિ-રવિ તો ત્યાં કેટલી રાહ જોવી પડતી હશે! ત્યાંનો બ્રેકફસ્ટ અને ઍમ્બિયન્સ જો કે, રાહ જોવાલાયક છે પણ ખરાં! મેં ઘણાં દિવસોથી ટ્રેડિશનલ પાશ્ચાત્ય બ્રેકફસ્ટ કર્યો નહોતો એટલે એ જ ઓર્ડર કરવામાં આવ્યો.

ફટાફટ બ્રેકફસ્ટ પતાવીને હું ચાલી નાંબા-યાસાકા શ્રાઈન તરફ. એ વિસ્તાર એકદમ શાંત અને ખાલી હતો અને એકદમ સામાન્ય રેસિડેન્શિયલ વિસ્તાર હતો, બાકીનાં બધાં સ્થળોની જેમ ટૂરિસ્ટી, કમર્શિયલ નહીં. મુખ્ય માર્ગથી અંદર ચાલતાં થોડી નાની સાંકડી ગલીઓ જોવા મળી અને ઘરની બહાર પાર્ક કરેલાં સ્કૂટર, સાઇકલ, ગાડીઓ.

સવારે મોટાં કામ પર અને બાળકો સ્કૂલે ગયા પછીની રેસિડેન્શિયલ વિસ્તારની શાંતિ હતી વાતાવરણમાં. નાના નાના પંખીઓનાં અવાજ સંભળાતાં હતાં અને તેવામાં આપણે ગલીનાં નાકા પર દસ-બાર ઘરોની વચ્ચે મહાદેવનું મંદિર હોય એવી જ રીતે બરાબર નાંબા-યાસાકા શ્રાઈન આવેલી છે. મોટા ખુલ્લા પરિસરમાં ત્રણ દહેરીઓ અને ખૂબ બધા વૃક્ષો!

મંદિર પણ મોટા ભાગે ખાલી જ હતું. હું ગઈ ત્યારે મારા સિવાય બીજા એકાદ બે માણસો માંડ હશે. ત્યાં એક નાનકડી છોકરી તેની મમ્મી સાથે ત્યાં આવી હતી અને પોતાનાં સાંસ્કૃતિક પહેરવેશમાં ફોટો પડાવી રહી હતી.

બધું એકદમ શાંત અને ખુશનુમા હતું. આ આખો નજારો મારી ભારતની સવારનાં સમયની મંદિરોની સ્મૃતિ સાથે એટલો મળતો આવતો હતો કે, થોડાં સમય માટે હું સ્કૂલનાં સમયમાં ચાલી ગઈ હોઉં તેવો આભાસ થયો. છેલ્લે હું સ્કૂલનાં દિવસોમાં જ કદાચ સવારનાં સમયે કોઈ મંદિરે ગઈ હોઇશ. મને ત્યાં જ બેસી રહેવાનું મન થયું પણ, મારે બીજી જગ્યાઓ પણ જોવી હતી અને સમય ઓછો હતો એટલે થોડો સમય ત્યાં બેસીને પછી હું આગળ ચાલી શીંતેન્નોજી મંદિર તરફ.

તેન્નોજી સ્ટેશન પર ઉતરીને દસેક મિનિટ જેટલું ચાલતાં એ મંદિર આવતું હતું. એ આખો વિસ્તાર એકદમ ટૂરિસ્ટી હતો. ત્યાં ઘણી બધી નાની દુકાનો, તેન્નોજી પાર્ક, ઝૂ અને એવું ઘણું બધું હતું એટલે ઘણાં લોકો દેખાતા હતા. તેન્નોજી મંદિર જતાં રસ્તામાં મને મૅપ્સ પર મને ‘હોરીકોશી શ્રાઈન’ દેખાઈ એટલે પહેલા મેં ત્યાં જવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પણ, એ શ્રાઈન મને મળી નહીં અને અંતે હું થોડું ફરીને એક શ્મશાન પર પહોંચી ગઈ.

પછી વધુ સમય બપોરે પોણા વાગ્યા જેવો થયો હતો. ત્યાંથી હું દોઢ વાગ્યે નીકળું તો પણ હોટેલ જઈને સામાન લઈને શિન્કાનસેન સ્ટેશન પહોંચતાં ત્રણ આરામથી વાગે એટલે ફટાફટ હું શીનતેન્નોજી મંદિર તરફ જ ચાલી. રસ્તામાં જૂની જાપાની શૈલીનાં ખૂબસૂરત નાના ઘર જોવા મળ્યાં. ત્યાં કોઈ શેરીમાં વિચિત્ર સૂટમાં સુસજ્જ એક જાપાની છોકરાએ મારી સાથે વાત કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તેનાં ભાંગેલાં ઇંગ્લિશમાં કઈં મેળ પડ્યો નહીં એટલે એ ચુપચાપ આગળ ચાલ્યો.

શીનતેન્નોજી મંદિર વિશાળ છે! અંદરનું ચોરસ પ્રાંગણમાં આંટો મારતા જ લગભગ વીસેક મિનિટ લાગે તેટલું મોટું. મંદિરનાં મુખ્ય દરવાજાની અંદરનાં વિશાળ ચોકમાં માર્કેટ લાગેલી હતી. લોકો નાના નાના તંબુ લગાવીને વસ્તુઓ વેંચતા હતા.

મુખ્ય મંદિરની બરાબર સામે લોકો અગરબત્તીઓ સળગાવતા હતા. અંદર મંદિરની દીવાલો પર બુદ્ધનાં જીવનનાં મહત્ત્વનાં પ્રસંગોનું ચિત્રણ કરવામાં આવ્યું હતું. અંદર ફોટોઝ લેવાની છૂટ નહોતી. એ મંદિર મને એટલું ખાસ ન લાગ્યું. થોડાં દિવસો પછી ક્યોતોમાં મેં જે જોયું તેની સરખામણીમાં તો હું એમ કહું કે, આ મંદિર કદાચ ન પણ જોવા મળે તો પણ અફસોસ કરવા જેવો નથી.

મંદિરથી દોઢ-પોણા બે આસપાસ નીકળીને પ્લાન પ્રમાણે હું ટ્રેન પકડીને ફટાફટ મારી હોટેલ પહોંચી. ત્યાં પહોંચતા અઢી તો વાગ્યા જ હશે. હોટેલની શટલથી પાછું ઓસાકા સ્ટેશન જવાનું હતું અને ત્યાંથી JR પકડીને શીન-ઓસાકા, જ્યાંથી મારે ટોક્યોની શિન્કાનસેન લેવાની હતી ત્રણ સુધીમાં. હોટેલ પહોંચીને થોડું રેસ અગેઈન્સ્ટ ટાઈમ જેવું થઇ ગયું. ફટાફટ સામાન ઉપાડીને જે શટલથી હું ઓસાકા-સ્ટેશનથી હોટેલ આવી હતી એ જ શટલમાં પાછી ઓસાકા સ્ટેશન પહોંચી. શીન ઓસાકા તરફ જતી JR ટ્રેનનો દરવાજો એકદમ શટલ-સ્ટોપ પાસે જ હતો એટલે ફટાફટ દોડીને મેં ટ્રેન પકડી.

JR પાસ સાથે તમે સૌથી ફાસ્ટ બુલેટ ટ્રેન – ‘નોઝોમી’માં મુસાફરી ન કરી શકો. ત્યાર પછીની બીજા નંબરની ફાસ્ટેસ્ટ – ‘હિકારી’ પકડવાની હતી. ટ્રેન નીકળવાની બરાબર બે મિનિટ પહેલા હું ત્યાં પહોંચી અને ઝડપથી કોઈ પણ ડબ્બામાં ચડી ગઈ. એ ટ્રેનનો રિઝર્વ્ડ વિભાગ હતો – તેમાં પણ JR પાસવાળા લોકો ન બેસી શકે એટલે નોન-રિઝર્વ્ડ વિભાગ તરફ જતાં હું એક પછી એક ડબ્બા ઓળંગવા લાગી. અંતે લગભગ દસેક ડબ્બા પછી નોન-રિઝર્વ્ડ વિભાગ આવ્યો અને હું સીટ પામી.

ટ્રેન મોટાં લાંબા ખેતરો અને ખુલ્લા મેદાનો પાસેથી પસાર થતી હતી ત્યારે તેની ગતિનો ખ્યાલ ન આવતો પણ, જ્યારે પાસેથી બીજી શિન્કાનસેન નીકળતી ત્યારે તેની ગતિ ખરેખર અનુભવાતી! બીજી ટ્રેન તમારી સાપેક્ષ એક લાંબા લીસોટાની જેમ પસાર થઇ જાય! તેની બારી, બારણા જેટલી ડિટેઇલ પણ તમે જોઈ ન શકો એટલી બંને ટ્રેનની ગતિ હતી! રસ્તામાં મને આછું પાતળું એક મેઘધનુષ્ય પણ દેખાયું.

શ્રીએ કહ્યું હતું કે, ડાબી બાજુ બેસીશ તો ટોક્યો પહોંચતા પહેલા રસ્તામાં માઉન્ટ ફૂજી જોવા મળશે. પણ, એ પહેલા તો ખૂબ ગાઢ અંધકાર ફેલાઈ ગયો હતો. સાંજે સાડા છ આસપાસ હું ટોક્યો સ્ટેશન પહોંચી. ત્યાંથી JR લઈને મારી હોટેલ પાસેનાં યોત્સુયા સ્ટેશન પર ઉતરી. યોત્સુયાથી મારી હોટેલ – ‘ન્યૂ ઓતાની’ સુધીનાં રસ્તે દસ મિનિટ ચાલવાનું હતું. યોત્સુયાથી મારી હોટેલ – ‘ન્યૂ ઓતાની’ સુધીનાં રસ્તે દસ મિનિટ ચાલવાનું હતું. મારા મગજમાં એ ચાલવાનું ચિત્ર શહેરની મોટી ગલીઓમાંથી ચાલવાનું હતું પણ, વાસ્તવમાં એ ચાલવાનું જાણે કોઈ મોટાં નેશનલ પાર્કમાં ચાલતા હો તેવું હતું. આખા રસ્તે ડાબી બાજુ કોઈ મોટી કૉલેજનું બિલ્ડિંગ અને જમણી બાજુ જંગલ જેવું કઈંક. રાતનાં અંધકારમાં બહુ ખબર નહોતી પડતી પણ, દિવસે એ રસ્તો બહુ સુંદર લાગતો હશે તેવો આભાસ થતો હતો.

ઓસાકા અને ટોક્યોમાં બેગ સાથે દોડીને થોડો થાક લાગ્યો હતો પણ, નવા સ્થળો જોવાનો ઉત્સાહ થાક ભૂલાવી દેતો હતો. રૂમમાં સામાન મૂકીને ફટાફટ આશુ અને શ્રીનાં ઘર તરફ જવાનું હતું. એ સાથે મારી સોલો ટ્રિપનો અંત આવતો હતો. આગળની મુસાફરી લોકો સાથે થવાની હતી તેની થોડી ખુશી પણ હતી અને થોડું દુઃખ પણ.

ઓસાકા – ૪

ઓસાકા, જાપાન

સાંજે દોતોનબોરીથી પાછા આવીને પહેલું કામ તો થોડી વાર ઊંઘવાનું કરવામાં આવ્યું. રાત્રે નવ વાગ્યા આસપાસ કકડીને ભૂખ લાગી. ફરીથી હોટેલમાં જમવાનું તો કંટાળાજનક હતું. આગલી રાતે વેજિટેરિયન જમવાનું શોધવાની ટ્રાય કરી હતી ત્યારે એક-બે ઇન્ડિયન રેસ્ટ્રોં ધ્યાનમાં આવ્યાં હતાં. તેમાંથી એકનું રેટિંગ સારું હતું અને ‘ગ્રાન્ડ ફ્રન્ટ’ મૉલ – જ્યાં સવારે નાશ્તો શોધવાની જફા કરી હતી – તેનાંથી એક જ બ્લૉક દૂર હતું એટલે પંદર મિનિટમાં ત્યાં ચાલીને પહોંચી શકાય તેમ હતું. નામ હતું ‘ઍવરેસ્ટ તંદૂરી’. વધુ મગજ ચલાવ્યા વિના મેં ત્યાં જ જવાનું રાખ્યું.

જમવાનું ‘અબવ ઍવરેજ’ હતું પણ, ત્યાંનાં સંચાલકની મહેમાનગતિ ખૂબ જ સારી. તેની સાથે થોડી સામાન્ય વાત થઇ. પછીનાં દિવસે મારી વિઝા અપોઇન્ટમેન્ટ હતી – પહેલી વાર મારી ‘નેશનાલિટી’ સિવાયનાં દેશમાં એટલે થોડી નર્વસનેસ તો હતી. દસ વાગ્યા આસપાસ જમવાનું પૂરું કરતા કરતા અચાનક મને ચાનક ચડી કે, મેં વિઝા ફૉર્મમાં ડિજિટલ ફોટો લગાવેલો હોવા છતાં એ લોકો એ માન્ય નહીં રાખે અને ફક્ત એક ફોટોનાં કારણે મને પાછી મોકલી દેશે તો? થોડી વાર મન મનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છતાં એ સવાલ મગજમાંથી હટતો નહોતો એટલે અંતે મેં પેલા રેસ્ટ્રોં-સંચાલકને પૂછ્યું. તેણે જણાવ્યું કે, ત્યાંથી પાંચ જ મિનિટ દૂર એક ફોટો બૂથ હતું ત્યાંથી ફોટો મળી જાય તેમ હતો.

રેસ્ટ્રોંથી નીકળતી વખતે મેં તેને ફરીથી રસ્તો પૂછ્યો તો એ માણસે કહ્યું કે, એ રેસ્ટ્રોં બંધ જ કરી રહ્યો હતો અને મારી સાથે આવીને મને જગ્યા બતાવી શકશે. એ તરફ ચાલતા ચાલતા અમારી થોડી વધુ વાત થઇ અને મેં જાણ્યું કે, એ માણસ બહુ હોશિયાર હતો. કહેતો હતો કે, તેનાં જેવા ધંધાદારી નેપાળીઓ માટે જાપાન બહુ સારી જગ્યા છે. કામ કરવા માટે વિઝા આરામથી મળી જાય, ભણવામાં પૈસા ન નાંખવા પડે અને સારું જીવન મળી રહે. દસ વર્ષ પહેલા એ જાપાન આવ્યો હતો અને ધીમે ધીમે તેણે આખા દેશમાં જૂદી જૂદી જગ્યાએ કુલ આઠ જેટલા ઇન્ડિયન ગ્રોસરી સ્ટોર ખોલી નાખ્યાં હતાં. તેટલામાં ફોટોબૂથ આવી ગયું પણ, મારા નસીબે એ બંધ નીકળ્યું. હું થોડી નિરાશ થઇ પણ તેને થોડે દૂર એક બીજા બૂથની પણ ખબર હતી એટલે એ મને ત્યાં મૂકી ગયો. એ ખુલ્લું હતું અને મને ફોટો મળી ગયો.

રાત્રે દસ વાગ્યે એક બિલકુલ અજાણ્યા દેશમાં – જ્યાં વાતચીતમાં ભાષા સંબંધી આટલી મુશ્કેલીઓ હોય, ત્યાં એક અજાણ્યા માણસની આટલી મદદ મળવી એ મોટી વાત છે. આવા માણસોથી જ દુનિયા ચાલે છે.

રાત્રે ઊંઘ તો આવતી જ નહોતી. મેં આગળ વાત કરી એ પ્રમાણે JRail passનાં ચાર્જિસ મારાં બૅન્ક અકાઉન્ટમાંથી ગયા કે નહીં એ વિશે તપાસ કરવા મારાં અકાઉન્ટમાં લોગ-ઇન કર્યું. ઍરપોર્ટ પરથી ફૉન કર્યો ત્યારે પેલી ફોન અટેન્ડેન્ટે હાએ હા કરી હતી. પણ, ખરેખર એ ચાર્જિસ તેમણે ‘ઑથોરાઈઝેશન’ સ્ટેજ પર અટકાવ્યાં નહોતાં અને એ પ્રોસેસ થઇ ગયાં હતાં. મેં તાબડતોબ વૉઇપ ઍપ દ્વારા બેન્કનાં ફ્રૉડ ડિપાર્ટમેન્ટને ફોન લગાવ્યો. રકમ મોટી હતી અને આટલો મોટો ચાર્જ-બૅક મેં ક્યારેય ક્લેઇમ નહોતો કર્યો એટલે મને થોડો ડર પણ લાગ્યો કે, એ લોકો એ મંજૂર કરશે કે નહીં. 3 ફૉન કોલ્સ અને વિવિધ ફૉર્મ્સ ભર્યાં પછી તેમણે કહ્યું કે, હું આવતાં 15 દિવસમાં અપ્રૂવલ અને રિફંડની અપેક્ષા રાખી શકું છું. રાત્રે ત્રણેક વાગ્યે હું માંડ થોડો સમય ઊંઘી અને સાત વાગ્યે ફરી ઉઠી ગઈ.

નવ વાગ્યાની અપોઈન્ટમેન્ટ હતી એટલે આરામથી ચાલીને કોન્સ્યુલેટ પહોંચી. કોન્સ્યુલેટ માટેની લાઈન ફુટપાથ પર હતી, જે થોડું વિચિત્ર હતું. અંદર તેમણે મારું બધું અપ્રૂવ કરી દીધું પણ ફોટો બાબતે ડખો કર્યો. મેં ફૉર્મ પર પ્રિન્ટ કરેલો ફોટો તો ન જ ચલાવ્યો અને રાત્રે મહેનત કરીને પડાવેલો હતો એ પણ નહીં કારણ કે, તેમાં બેકગ્રાઉન્ડ સફેદ નહોતું. તેણે મને ત્યાં રાખેલાં ફોટો મશીનમાંથી ફોટો પાડવા કહ્યું. એ મશીન ફક્ત કૅશ લેતું હતું અને હું બાઘાની જેમ કૅશ હૉટેલ પર છોડીને આવી હતી. કૉન્સ્યુલેટવાળા બહેન એટલા સારા કે, તેણે મને બહાર નીકળીને 1 કલાક પછી ફોટો આપવા પાછા આવવા માટેની લેખિત મંજૂરી આપી અને સિક્યોરિટી ગાર્ડ્સને પણ જણાવી દીધું. થોડો સમય તો શ્વાસ અદ્ધર થઇ ગયો હતો. હું ટૅક્સીથી તાબડતોબ હૉટેલ ગઈ અને કેશ લઈને પછી આવી પછી અંતે કૉન્સ્યુલેટનો કાર્યક્રમ પત્યો.

એ કામ પતાવ્યું ત્યાં બપોરે જમવાનો સમય થઇ ગયો હતો. આટલી જફાઓ પછી કોઈ જ નવાં પ્રયોગ કરવાનું મન નહોતું એટલે ચુપચાપ દેસી રેસ્ટ્રોં જ શોધ્યું. ‘શ્રીલંકા રેસ્ટ્રોં કૉલોમ્બો’ ધ્યાનમાં આવ્યું અને ઇંટ્રેસ્ટિંગ લાગ્યું. એ જગ્યા શોધવાની પણ અલગ જ વિધિ થઇ. ગૂગલ મૅપ્સમાં માર્ક કરેલી પિન આસપાસ મેં ઓછામાં ઓછા ત્રણ આંટા માર્યા પણ, રેસ્ટ્રોંનું ક્યાંય નામોનિશાન નહીં. અંતે ટ્રેન સ્ટેશનની જે એક્ઝિટમાંથી બહાર નીકળી ‘તી ત્યાં પાછી અંદર ગઈ અને એ જ પિન ટ્રેન સ્ટેશનની અંદર શોધવાનો પ્રયત્ન કર્યો ત્યારે મેળ પડ્યો. આ છે ગૂગલ મૅપ્સની લિમિટ. ગૂગલ મૅપ્સ માટે અન્ડરગ્રાઉન્ડ અને ઓવરગ્રાઉન્ડમાં કોઈ જ ફર્ક નથી. જો આ બ્લૉગ વાંચીને કોઈ ઓસાકામાં આ રેસ્ટ્રોં શોધવાનો પ્રયન્ત કરે તો તેમનાં માટે આ ખાસ નોંધ – રેસ્ટ્રોં અંડરગ્રાઉન્ડ છે એટલે એ શેરીમાં જો ક્યાંય દાદરા દેખાય તો તેમાંથી નીચે ઉતરી જવા વિનંતી.

અહીં મને ઘણું સારું જમવાનું મળ્યું અને વાત કરવા મળી એક મજાનાં માણસ સાથે. એ રેસ્ટ્રોં માં કુલ બે શેફ હતા – એક તેનાં નામ પ્રમાણે શ્રીલંકન અને બીજા ભારતીય અંબલાલભાઈ. હું ગઈ ત્યારે ત્યાં બહુ ભીડ નહોતી એટલે અંબલાલે મારી સાથે થોડી વાત કરી. મારે જે જમવું હોય એ પ્રમાણે કસ્ટમ-થાળી બનાવી આપી. એ મૂળ મારવાડી હતો અને આણંદ / વલ્લભવિદ્યાનગર બાજુ ક્યાંક જમવાનું બનાવવાનું જ કામ કરતો. ત્રણથી ચાર વર્ષ પહેલા જાપાન જઈને વસ્યો હતો.

એ માણસ કદાચ સો ટચનું સોનુ હતો. પણ, છતાંયે તેણે જ્યારે પૂછ્યું કે, હું જાપાન એકલી આવી છું ત્યારે મારાથી થોડું ખોટું બોલાઈ ગયું. મેં કહ્યું અત્યારે એકલી છું પણ પછીનાં દિવસે મારો ફિયાન્સ મારી સાથે જોડાવાનો છે. બાર વાગ્યા આસપાસ ત્યાં ખૂબ ભીડ થવા માંડી. આસપાસની ઑફિસોનાં કર્મચારીઓથી આખું રેસ્ટ્રોં ભરાઈ ગયું. બહાર નીકળતી વખતે મેં તેને આવજો કહ્યું તો તેણે બહુ પ્રેમથી જવાબ આપ્યો ‘આવજો હો બહેન. તમારું ધ્યાન રાખજો.’ (Yes, literally in those exact words). એ ચોવીસ કલાકમાં મને કેટલા ભલા માણસો મળ્યા હતા!

ત્યાંથી હું હોટેલ પાછી ફરી અને થોડો આરામ કર્યો. સાંજે સૅમનો મૅસેજ આવ્યો કે તેનો પાસપોર્ટ જાપાન એમ્બેસીમાંથી પાછો આવી ગયો હતો અને તેણે અને અભિએ તેમની ટિકિટ્સ બુક કરી લીધી હતી. એ મંગળવારની સાંજ હતી. સૅમ ગુરુવારે બપોરે ટોક્યો પહોંચવાનો હતો અને અભિ શનિવારે. ઓસાકામાં આમ પણ મેં બુધવાર સુધીની જ હોટેલ બુક કરી હતી અને આગળનું કઈં નક્કી નહોતું કર્યું એટલે, એ લોકોનો પ્લાન નક્કી થયા પછી મેં સૌથી પહેલું કામ ટોક્યોમાં અમારી હૉટેલ બુક કરવાનું કર્યું. છેલ્લી ક્ષણનું બુકિંગ હતું એટલે ચોઈસ ઓછી હતી. મેં પસંદગી ઉતારી ‘હૉટેલ ન્યૂ ઓતાની’ પર.

બુકિંગ પતાવીને ટોક્યોનાં મિત્રો – આશુ અને શ્રીને પણ જાણ કરી. બુધવારે બપોરની બુલેટ ટ્રેન પકડીને હું ટોક્યો જવાની હતી અને આશુ-શ્રીને ડિનર માટે મળવાની હતી. એ બધું પત્યા પછી ફરી બહાર નીકળવાનું વિચારવામાં આવ્યું. આગલા દિવસે દોતોનબોરીથી પંદર મિનિટ ચાલતા એક વેગન રેસ્ટ્રોં વિશે ગૂગલ મૅપ્સ પર જાણ્યું હતું એટલે ડિનર ત્યાં કરવાનું નક્કી કર્યું. વળી, આગલા દિવસે થાકનાં કારણે ત્યાં બહુ ફરી નહોતું શકાયું એટલે એ પણ કરવું ‘.

ઓસાકા-નાંબા સ્ટેશન પર ઉતરીને પહેલા હું દોતોનબોરીમાં થોડું ફરી. કોણ માને કે, એ વિશાળકાય માર્કેટનાં અંધાધૂંધ વચ્ચે શાંતિની સરવાણી જેવું એક બૌદ્ધ મંદિર છે! દોતોનબોરીની એક નાનકડી ગલીમાં ‘હોઝેન્જી ટેમ્પલ’ આવેલું છે. તેનાં વિશે વધુ કઈં કહેવું અઘરું છે. આ ફોટોઝ તેની ખૂબસૂરતીનું પ્રમાણ છે.

એ શ્રાઈનવાળા વિસ્તારમાં પડદાથી ઢંકાયેલા નાના નાના બાર હતાં. ત્યાં ફરતી ફરતી હું અચાનક એક સાંકડી ગલી પાસે આવી પહોંચી જ્યાં સુંદર લૅન્ટર્નસ લગાવેલાં હતાં. પહેલા તો હું ફોટોઝ લેવા માટે અંદર ગઈ. પણ ત્યાં તો એક અલગ દુનિયા જ હતી માનો! અંદર જૂના જાપાનની માહિતી આપતાં ચિત્રો અને વધુ નાના નાના બાર હતાં.

એટલી વારમાં ભૂખ લાગી એટલે હું રેસ્ટ્રોં તરફ ચાલી. રેસ્ટ્રોંનું નામ ‘શીઝેન બાર પૅપ્રિકા’. એ રેસ્ટ્રોંમાં જમવાનું તો ખૂબ સારું હતું જ પણ, ડેકોર અને ઍમ્બિયન્સ પણ ખૂબ સુંદર હતાં. ઓસાકામાં હો અને વેજિટેરિયન હો તો એ જગ્યા તમારે ચોક્કસ જોવી રહી. લાંબા દિવસને અંતે મારું મુખ્ય કામ પૂરું થયું હતું એટલે મેં ડિનર સાથે એક વાઈન-ગ્લાસ મંગાવીને સેલિબ્રેટ કર્યું.

ત્યારે મારી રાજાઓ સાચા અર્થમાં શરુ થઇ હોય તેવો અહેસાસ થયો. એકલા ફરવાનું સુખ અને તેને કારણે થતાં નવાં અનુભવ, નવાં લોકો, આ બધું હું ઘણાં સમયથી ગુમાવી ચુકી હતી અને પછીનાં દિવસે ફરીથી ગુમાવવાની હતી.

જમ્યા પછી પણ મારા મનમાંથી પેલા નાના બાર્સ ગયાં નહોતાં. વળી, એ દિવસે (કે તે અઠવાડિયે) ત્યાંનાં એક મુખ્ય માર્ગ પર ‘ફૅસ્ટિવલ ઓફ લાઇટ્સ’ની શરૂઆત થવાની હતી એટલે હું એ રસ્તે દોતોનબોરી તરફ ચાલવા માંડી. ફેસ્ટિવલ ઓફ લાઇટ્સમાં ખાસ કઈં હતું નહીં. આપણે ત્યાં દિવાળીની રોશની થાય એ રીતે એ લોકોએ એક લાંબા રસ્તા પર ઝીણી લાઇટ્સ મૂકીને તેને પ્રકાશિત કરી હતી અને ક્રિસ્મસ ડેકોરેશન પણ.

હોઝેન્જી ટેમ્પલ પાછળ મેં ફરી આંટો માર્યો અને ક્યા બારમાં જવું એ નક્કી કરવા માંડ્યું. એક જગ્યાએ અંદર ગઈ. દરવાજા ખોલતા એક સીડી આવી અને દસેક પગથિયાં નીચે ઉતરીને બાર કાઉન્ટર. એ સ્થળનું નામ અને આખું મેન્યુ જાપાનીઝમાં હતાં. પણ, બાર ખૂબ કલાસી અને ફેન્સી હતો એટલે મને ત્યાં રેડ વાઈન તો મળવાની જ એટલી ખાતરી હતી. હું ગઈ ત્યારે ત્યાં પણ બહુ લોકો નહોતા. એકલી હતી એટલે હું બાર કાઉન્ટર પર જ બેઠી. બારટેન્ડરને પણ ફક્ત જાપાનીઝ આવડતું હતું એટલે બહુ વાત થવાનો સ્કોપ હતો નહીં.

થોડી વારમાં મારી પાસેનાં ટેબલ પર એક યુગલ આવ્યું. મેં તેમની તરફ સ્મિત કર્યું. સ્ત્રીએ શૅમ્પેનની એક બૉટલ મંગાવી. એ લોકો ત્યાં ઘણાં સમયથી આવતા હશે તેવો આભાસ થયો. તે જેટલા રાઉન્ડ મંગાવતી એ દરેક વખતે બારટેન્ડર પણ તેમની સાથે એક ડ્રિન્ક લેતો. હું ત્યાંથી ઊભા થવાની તૈયારીમાં હતી ત્યાં બારટેન્ડરે મારી સામે શૅમ્પેનનાં ચાર ગ્લાસ ભર્યા અને મને ભાંગેલાં અંગ્રેજીમાં કહ્યું કે, એક ગ્લાસ મારી પાસે બેસેલી સ્ત્રી તરફથી મારા માટે હતો. એ સ્ત્રી મોજીલી લાગતી હતી અને તેને પોતાની સાથે બધાને પાર્ટી કરાવવી હતી તેવું લાગતું હતું એટલે મેં એ સ્વીકાર કર્યો અને એ ત્રણે સાથે ચિયર કર્યું. પછી તો એ સ્ત્રી સાથે પણ મારી ભાંગેલાં અંગ્રેજીમાં થોડી વાત થઇ. ત્યારે મારા હાથ પર થોડી મહેંદી લગાવેલી હતી એટલે તેણે તેનાં વખાણ કર્યા. એ ‘હેના ટૅટૂ’ વિશે જાણતી હતી. પછી તો અમે ગૂગલ ટ્રાંસલેટની મદદથી પોતાનો ફોન દેખાડીને પંદરેક મિનિટ વાત કરી.

શૅમ્પેન ખતમ કરીને સાડા દસ આસપાસ હું પહોંચી હોટેલ પર અને આરામથી પછીનાં દિવસનો પ્લાન બનાવ્યો. શ્રીએ મને ઉમેદા સ્કાય બિલ્ડિંગ જવા કહ્યું. ત્યાં દુનિયાનું સૌથી ઉંચાઈ પર આવેલું એસ્કેલેટર છે તેમાં લોકો ચડી શકે છે. પણ, મને તેમાં બહુ રસ નહોતો. મારે સવારે ફક્ત થોડાં મંદિર જોવા હતાં અને બપોરની ટ્રેન પકડીને સાંજ સુધીમાં ટોક્યો પહોંચવું હતું.

क्रमशः

चन्द्रकान्त बक्षी

दुःख पड़ते जाएँ और इन्सान बीमार भी न पड़े यह ईश्वर की कलामय क्रूरता का एक प्रकार होगा, उसने सोचा। समस्याएँ। एक मित्र ने पूछा, समस्याओं का निराकरण क्या? हमारी मिडलक्लासी समस्याओं का? भगवान है सब का। वह समस्याओं का निराकरण कर देता है। एक पुरानी समस्या सुलझे उससे पहले ही भगवान दो नयी विकट समस्याएँ खड़ी कर देता है। वरना तो हम मिडलक्लास के इन्सान पुरानी समस्याओं की तपिश में ही झुलसकर काले पड़ जाएँ और जले कागज़ की तरह कोनों में पड़े पड़े राख हो जाएँ। पर जन्मकुंडलिओं में विधाता शनि का समायोजन करके देता है। वह मरने नहीं देता। शनि ज़िंदा रखता है, संतप्त करता है। गर्दिश-ए-आसमानी में गोल गोल घुमाये रखता है। साप्ताहिक भविष्य पढ़ने का मज़ा आता है।

भूतकाल के पास मनःचित्र भी नहीं थे, साइकेडिलिक डिज़ाइनों की तरह सिर्फ़ एक ही तरह के रंग और उन रंगों के के परावर्तन चकराते रहते थे। यकायक, भूमिका के बिना सब घट रहा था। अप और डाउन ट्रेन की तरह एक ही समय भूतकाल और वर्तमानकाल बन जाता था। यह शहर जिसमें उसकी ज़िंदगी और शायद पूर्वजन्म भी गुज़रा था, अब उसका नहीं था। इस शहर के श्मशानघाट पर उसकी चिता जानेवाली नहीं थी। और यह शहर उसने छोड़ दिया था। स्टेशन पर एक ही मित्र आया था – आओगे फिर से? हाँ। कब? किसी दिन। मित्र समझता था। अनिश्चितता का कोई अर्थ नहीं था। फिर स्टेशनों पर ऐम्बर लाइटें होतीं, गार्ड सीटी लगाता – दिन हो तो हरी झंडी लहराता, रात हो तो हरी बत्ती हिलता। फिर पश्चिम की दिशा, उझड़ी हुई गृहस्थी की दिशा, नए स्मशानों की दिशा।

इंसान शहर छोड़ सकता है? उसने रेस्ट्रों कार की खिड़की से बाहर देखा। गाड़ी एक पुल पर आई, नीचे एक सूखी नाली आई – और पुल के नीचे हरे तोते उड़ रहे थे। सामने धुंधले, पहली धूप में मकाई के खेत दिख रहे थे। शायद मकाई थी, होगी। – उस शहर में अब घर नहीं था, गृहस्थी नहीं थी। रात को पौने नौ की बसें नहीं थी। हाँ, क्रॉसिंग पर उतर जाना, फिर दक्षिण की ओर सीधे जाना, दाहिने लाल मकान आएगा, ऊपर पहले माले पर वह रहता है … रहता था! उसके फ़्लैट की खिड़की –

उसके फ़्लैट की खिड़की भूतकाल की ओर पड़ती है। उस फ़्लैट की खिड़की से शाम देखने का अकस्मात शायद ही बना है। उस खिड़की से रोज़ रात दिखती थी, और सुबह। चिड़ियाँ और चढ़ता सूरज, सुबह बजती सायरन की आवाज़। पर इंसान शहर छोड़ सकता है? जीवन में पहले चालीस साल जीया हो वह शहर – जहाँ पीहर से भी ज़्यादा आत्मीयता हो गई हो। कहाँ से शुरू किया जाए और कहाँ ख़तम किया जाए? बारिश में स्कूल से भीगते भीगते आते थे वह शहर, माँ की चिता की प्रदक्षिणा कर आग जलाई थी वह शहर, वासना से छलकता पहला चुंबन किया था वह शहर, जहाँ सिगरेट पीना सीखे थे वह शहर, जवानी की ईर्ष्याएँ जहाँ आँखों के सामने धीरे धीरे बुझती देखी थीं वह शहर।

इंसान शहर छोड़ सकता है? छोड़ता है। पर छोड़ सकता है?

एक बार बचपन में खो गया था। एक बार डूब गया था, एक बार स्टेशन पर सो गया था, एक बार …

स्मृतिओं के अलावा कुछ रहता नहीं वयस्क इंसान के पास। या फिर बीमारियाँ। पूरी ज़िन्दगी जतन कर, परवरिश कर संभाली हुई बीमारियाँ। या फिर सफ़ेद बाल या सालों से एक ही तरह हंसने की वजह से पड़ी रेखाएँ। अथवा ज़माने से बैग उठाते उठाते घूमने से बाएँ हाथ की हथेली में पड़े छाले। बायाँ हाथ पूरी ज़िन्दगी दुनिया की ग़ुलामी करता रहा है और दाहिना सलामें।

अब बायें हाथ के छाले और दाहिने की सलामें शहर में छोड़कर वह बाहर निकल गया था। रेस्ट्राँ कार का मलयाली मुनीम बहुत तेज़ी से बिल फाड़ रहा था। मकाई के खेत अब नहीं थे। उर्वर ज़मीन थी, पश्चिम की ओर दौड़ती उर्वर ज़मीन और आसमान, पश्चिम के पेड़ों की ओर नील-कालिमा पकड़ता अपरिचित आसमान।

विचार संलग्न, क्रमबद्ध, सिलसिलेवार आ सके वैसी स्थिति नहीं थी। दो जहानों का ख़ुदा उसके दो जहानों को पहचानता था इसलिए वह इस शहर को पहचानता था। उसने गिद्ध की आँखों से यह शहर यह शहर देखा था, कुत्ते की नाक से यह शहर सूंघा था, सूवर के जबड़ों से इस शहर में खाया था: यह शहर उसकी भूख, जुराबों, क्रोध और कहाकों में फ़ैल गया था। यहाँ वह बच्चे की तरह आँखें खुली रख, कुछ देखे बिना अपने ही विचारों में लीन रह सकता था, यहाँ के हर चेहरे की रेखा को, हरेक पथरीली तह पर जमी धूल की पर्त को, आसमान को, धूप को, बरसात में जमे पानी को, दिशाओं को, अगली सुबह केअख़बार की हेडलाइनों को – सबको वह आत्मीयता से पहचानता था और वह सभी दौड़ती ट्रेन की गड़गड़ाहट में खो गए थे।

और बेकारी के दिन गुज़ारे थे इस शहर में। और इश्क़ के। महत्त्वाकांक्षाओं को ज़मींदोस्त होते देखा था इस शहर में। वर्षों से इन्सानों के साथ बिरादरी का ताल्लुक़ निभाया था इस शहर में। ख़ाकी कमीज़ और सफ़ेद टोपी पहनकर सिनेमा के नीचे अख़बार बेचते आदमी से वह सालों से अख़बार खरीदता था। गन्ने का रास निचोकर देनेवाले पहलवान के पास वह रस पीता था। गंजे सिरवाले एक हजाम से वह कॉलेज के दिनों से बाल कटवाता था। मोठे चश्मेवाले दर्जी से वह पैंट सिलवाता था – सालों से। कॉफ़ी – हाउज़ का धारदार मूछवालावाला एक वेटर हमेशा खबर पूछता था। रोज़ की बस के कंडक्टरों को वह चेहरे से पहचानता था। एयर-लाइन की रिसेप्शनिस्ट छूटती तब वह देखता रहता। रेसकोर्स के पास एक कोकाकोला वाले और नदी के तट पर हॉटल के नीचे बैठे पानवाले से सालों से लगाव था। बेनाम लोग। उनके नाम भीमालूम नहीं थे। वे लोग अचानक मर जाएंगे तब पता नहीं चलेगा। शायद वे लोग ही सोचेंगे कि सालों से रोज़ाना आनेवाला ‘वह’ अब आता नहीं। आये बिना रहता नहीं … शायद मर गया होगा।

और शहर उसकी हड्डिओं के प्रवाही तक उसके शरीर में उतर चुका था। उस शहर में रात में होती आवाज़ों से वह समय का अनुमान लगा सकता था। आधी रात आँख खोलकर आकाश की ओर देखकर सोच सकता – कितने बजे हैं। भरी दुपहरी में आराम से सोकर स्वप्न देख सकता था। आँखें बंद कर सिर्फ़ साँस लेकर वह रोज़ के मार्गों के बस स्टॉप को पहचान सकता था। उस शहर की हवा में उसका रेडियो सुंदर बजता था, उसकी ब्लेड धारदार चलती थी, उसके जूतों का पॉलिश ज़्यादा चमकता था, केटली की चाय को फ्लैनेल की टीकोज़ी और गर्म रखती थी, अलमारी का हैंडल ज़्यादा सफ़ाई से घूमता था, सिगरेट का धुँआ ज़्यादा स्वप्निल उड़ता था। अँधा इंसान अन्धकार को पहचानता है वैसे वह उस शहर की हवा को पहचानता था।

जाड़े आए थे और दीवालियाँ। नए अंडे, और होली पर अबीर गुलाल की खुशबू। पंखे की आवाज़ भी उसके अस्तित्त्व में बुन गई थी। और मौत की खबरें। कोर्ट और शनिवार-दर-शनिवार आता मासिक। सिनेमाहॉल की कुर्सियाँ। बियर और मक्खन खरीदता था वह दुकानें। परिचित आशाएँ, परिचित अपरिचय। सभी रह गया था पीछे; सिर्फ हरी बत्ती का प्रकाश परछाई के डर की तरह शायद साथ साथ आ रहा था और उसमें पीछे मुड़कर देखने की हिम्मत नहीं थी। पीछे मुड़कर देखने से सब कुछ एकसाथ खनखनाहट के साथ, हमेशा के लिए खो जानेवाला था। शायद।

जो जी जा रही हो वही चीज़ आत्मकथा होती है। जो जी जा चुकी हो वह संभवतः और किसी की कहानी होती है। जिसकी जीभ में वाचा नहीं होती ऐसे किसी की कहानी, कही न जा सके ऐसी, आत्मकथा को उत्तरार्ध और पूर्वार्ध नहीं होते। एक खत्म होती है, दूसरी शुरू हो जाती है। शायद – अगर वह आत्मकथा हो तो वह अलग अलग लोगों की होती है। बिल देकर वह रेस्ट्रों कार से अपने डिब्बे की ओर चला।

उसकी बर्थ आ गई। वह लेट गया।

*

फिर काफी समय बाद एक सहप्रवासी ने प्रश्न करने की रुचि दिखाई। रफ़्ता रफ़्ता पूछा: ‘कहाँ जा रहे हैं?’

‘मुंबई।’

‘काम से जा रहे होंगे?’

‘नहीं, हमेशा के लिए।’

‘धंधा करते हैं?’

‘नहीं।’

‘नौकरी करते होंगे?’

‘नहीं।’

‘परिवार वहाँ होगा?’

‘शादी नहीं की।’

‘कितनी उम्र हुई?’

‘चालीस।’

फिर सहप्रवासी की ज़रूरत न रही। सवाल आते ही रहे। खुद ही प्रवासी था और वही उसका सहप्रवासी भी था।

‘क्या किया चालीस साल तक?’

‘धंधा किया। फिर बंद किया।’

‘अब?’

‘पता नहीं।’

‘क्या इच्छा रखते हैं?’

‘फसाद, युद्ध, हुल्लड़। खून – खराबा। सब बहुत असह्य तरीके से सह्य बन गए हैं। इस तरह सड़ते रहने का कोई मतलब नहीं।’

‘इसलिए शहर छोड़ दिया?’

‘स्मृति के घाव भर गए थे वह पसंद नहीं आया। इसलिए घाव फिर से कुरेद लिए।’

‘वह हँसा।’

सच और झूठ एक ही बन रहे थे, गर्भाशय और कब्रस्तान की तरह।

बर्थ पर ही नींद आ गई। आसमान जितने ऊँचे मिनारे पर एक महाकाय छिपकली उसके सामने ताक रही थी और उसको लगा कि वह एक चींटी की तरह उस महाकाय छिपकली के हिलते गले की तरफ खिंचता सरक रहा था। आँखें खुल गईं।

उसने फिर से खुश होकर आँखें बंद की।

क्रमशः सपनों में भी विविधता आ रही थी। खुशकिस्मती। खुशकिस्मती ….

 

Subscribe to ‘Rakhadta Bhatakta’

Processing…
Success! You're on the list.

अमृता

किशनसिंह चावड़ा

यूँ तो मेरी छोटी बहन का नाम अमृता था। पर सब प्यार से उसे ‘अमु’ नाम से ही बुलाते थे। वह मुझसे तीन साल छोटी थी। मैं बारह का था तब वह नौ की थी। भाई-बहन होने से भी ज़्यादा हमारा ख़ास दोस्ती का रिश्ता था। अमु बहुत शरारती थी और मैं ज़रा शांत। इसी लिए आँगन में ज़रा भी कुछ बच्चों में तकरार जैसा होता था तब मेरे सामनेवाले का तो अमु बारह बजा देती थी। छरहरा शरीर, तंदुरुस्ती की खुशबू, सुन्दर चेहरा और तेजस्वी आँखें। अमृता की आँखों पर मैं मुग्ध! वह आँखें उसके समग्र सौंदर्य का शिखर हैं यह बात मैं थोड़ा बड़ा हुआ तब मुझे समझ आई। पर नासमझी में भी मुझे उसकी आँखें बड़ी पसंद थीं और उन आँखों पर धनुष्याकृति रचती उसकी भौएँ सहलाते मैं थकता ही नहीं था। फिर अमु नहीं होती थी तब मैं अपनी ही भौएँ सहलाता अमु को याद करता रहता। अमु को देखकर मेरी नानी राजुबा हमेशा कहती कि, ‘किशन, तेरी बा (१) छोटी थी तब बराबर अमृता जैसी ही लगती थी। अमु बड़ी होगी तब नर्मदा जैसी ही सुन्दर दिखेगी।’ एक दिन राजुबा ने मुझे और अमु दोनों को बा के बचपन की एक बात कही: ‘नर्मदा तब नौ-दस साल की होनी चाहिए, मैं खूब बिमार पड़ी थी। किसी को आशा नहीं थी कि मैं जीऊँगी। तुम छोटे तो हताश होकर रोने लगे थे। उन दिनों में एक सन्यासी भिक्षा मांगने आया। नर्मदा उसकी आदत के मुताबिक़ दोनों मुठ्ठिओं में बाजरी भरकर दौड़ी। उसकी गर्दन पर एक सोने की तार थी। उस साधू ने बातों ही बातों में घर की बिमारी की खबर जान ली। तरसा था कहकर लड़की से पानी मांगा। वह साधू नहीं, कोई अवधूत था। उसने नर्मदा को कहा कि अगर अपनी सोने की कंठी दे दे तो तेरी माँ तुरंत ठीक हो जाए ऐसी ईश्वरी भस्म दूंगा। नर्मदा ने तो कंठी निकाल दी और वह साधू चुटकीभर भस्म देकर चलता बना। लड़की ने तो वह भस्म लाकर चम्मचभर पानी से मेरे गले से उतार दी। भगवान का करना कि तब के बाद रोग जाने लगा और मैं ठीक हुई। आठ-दस दिन बाद वह सोने की तार नर्मदा के गले पर दिखी नहीं इसलिए पूरी बात समझ में आ गई। लड़की ने तो सचसच बता दिया। अंत में तुम्हारे नाना ने कहा, ‘मोई कंठी गई तो गई, आप ठीक हो गईं बस और क्या चाहिए। नर्मदा, तू घबरा मत बेटी।’ ऐसी थी तुम्हारी माँ। देख अमु तू ऐसा कुछ मत करना।’

उस दिन शाम को हम ननिहाल से घर आए तब अमु ने तुरंत बा से कहा: ‘बा, मेरे गले से सोने की कंठी निकाल ले। वरना मैं कोई साधू को दे दूंगी।’ बा पहले तो अमु का विस्फ़ोट समझी ही नहीं। वह तो मैंने पूरी बात कही तब वह हँस पड़ी और अमु को पप्पीओं का इनाम मिला। बा मुझे पकड़ने आई उतने में तो बंदा दो-तीन-पाँच हो चूका था।

अमु को पाँचीका (२) खेलने का बहुत शौक़ था। उस खेल के पीछे वह पागल थी। घंटे के घंटे यह खेल खेलते वह थकती नहीं थी और खेलने में भी एक नंबर। उस वक़्त हमारे प्रांगण में एक मारवाड़ी कुटुंब हमारे दूसरे मकान में भाड़े से रहता था। उनके बुज़ुर्ग भैरव काका राजमहल में काम करते। संगमरमर टांकने में बेजोड़। हथौड़ा जैसे उनका बच्चा था और तक्षणी उनकी दासी। वह भैरव काका एक दिन बा के लिए संगमरमर का सुन्दर खल ले आए। बा बड़ी खुश हुई। उसी वक़्त अमु ने भैरव काका का हाथ पकड़कर संगमरमर के पाँचीके ला देने का वचन ले लिया। दूसरे ही दिन अमु के सुन्दर कुके (३) आ गए। बस तब से मोहल्ले की लड़कियों में अमु का नाम हो गया। उतना ही नहीं, उसकी महत्ता भी बढ़ गई।

धीरे धीरे अमु ने खेल-खेलकर संगमरमर के कुकों को और मुलायम और चमकदार बना दिया। वह कुके तो जैसे उसका प्राण। और पाँचीका खेलती भी कैसे! एक बार उसकी चार-पाँच सहेलियों के साथ वह हमारी दहलीज़ पर कुके खेलने बैठी। और लड़कियों के कुके तो थोड़े ही ऊंचे उछलते और छूट भी जाते थे। पर अमु की बारी आई और बस हो चुका। उसके कुके बहुत ऊपर उछलते और उनके साथ उसकी आँख की कनीनिका ऊपर चढ़ती। कुकों के साथ फिर दृष्टि भी नीचे उतरती। एक तो अमु की आँखे ही तेज़ ऊपर से इस कुके के खेल ने उसे और धारदार बना दिया था। वह गुस्सा करती तब उसकी भौएँ ऐसी चढ़ती कि बा तुरंत ही झुक जाती। अमु को उसके संगमरमर के कुके अत्यंत प्यारे थे। उसे नौ साल पूरे हुए और दसवीं वर्षगाँठ तब बा से अमु ने अपने कुकों के लिए मशरू (४) की थैली बनवाई थी। कुके तो उसका अमूल्य गहना, उसकी कीमती मिल्कीयत थे।

मुझे बारह वर्ष होकर तेरहवाँ बैठा। हमारे घर में उसके बाद तुरंत धमाल शुरू हुई। धान की बोरियाँ आने लगीं। मैं शाला से आता तब बा की मदद में बुआ, मौसी, मामा सब हाज़िर रहते और धान की सफाई चलती रहती। वह तो धीरे धीरे मुझे पता चला कि मेरी शादी की तैयारी की यह शुरुआत थी। शादी का दिन जैसे जैसे पास आता गया वैसे वैसे धमाल बढ़ती गई। मेरा महत्व घर में बढ़ता चला। यह बात अमु को नई लगी। क्यों कि हमारा पहले जितना साथ अब न रहा। धीरे धीरे वह और भी कम होता चला। अमु और मेरे बीच प्यार की रेशमगाँठ ऐसी दृढ़ बंधी थी कि हम दोनों यह नई परिस्थिति सह न सके। पर अमु तो मेरे से ज़्यादा गुस्सैल। इसलिए उसका क्रोध अनेक तरह से प्रकट हुआ। उसकी अर्ज़ी को बा ने हँसकर उड़ा दिया इसलिए वह बापूजी (पिता) तक पहुंची कि भाई की शादी रोक दीजिए और शादी की पूरी बात ही उड़ा दीजिए। पर बेचारी अमु की कौन माने! कुलवान घर। अच्छी प्रतिष्ठा। सम्बन्धियों का विस्तार बड़ा। इसलिए लड़का बचपन में ही बस जाएगा इस विचार से कुटुम्बिओं के हर्ष की सीमा नहीं थी। जिस दिन मुझे पीठी (५) लगाई उस दिन तो अमु फूट फूट कर रो पड़ी: ‘ओ मेरे भैया!’ बा और बापूजी भी उसे शांत न कर पाए। फिर मैंने जब उसे बाँह में लिया तब उसकी सिसकियाँ रुकीं।

शादी में सब ने मुझे कुछ न कुछ भेंट किया। किन्हीं लोगों ने हाथ में रुपये भी रखे। कोई ज़री की टोपी लाया। मौसी सोने की चेन लाइ। मामी ने हाथ की कड़ियाँ दीं। ऐसे चीज़ें एक के ऊपर एक आने लगीं। अमु क्या देती बेचारी? सब बिखरे। जब मैं अकेला रहा तब अमु धीरे धीरे आकर मेरी बगल में लपक गई और संकोच से धीरे बोली: ‘भाई, तुम्हारे लिए मैं यह लाइ हूँ।’ कहकर उसने पाँचीका की मशरू की थैली दिखाई। मैं था तो बच्चा पर अमु की आँख से टिपकता स्नेह देखकर मैं उससे लिपट गया और हम दोनों खूब रोए।

फिर तो अमु बड़ी हुई। और सुन्दर बनी। उसके रूप में यौवन जुड़ा। उसके लावण्य में लालित्य उगा। उसकी आँखों में मस्ती के बदले लज्जा की उपज हुई। पर हमारा स्नेह उम्र के साथ बढ़ा, घटा नहीं। सब संजोग और स्थितिओं को पार कर वह और विशुद्ध और सहृदय बना। उसकी आर्द्रता बढ़ी। उसकी भव्यता पहचान में आई। उतने में तो अमु की शादी हुई। अमु अब ससुराल जाएगी इस विचार से मैं ग़मगीन हो गया। और शादी के दिन तक वह ग़मगीनी इतनी असह्य हो गई कि उस पर पीठी चढ़ी तब मैं रो दिया।

अमु की बिदाई थी। बा की आँख से सावन भादो बरस रहे थे। सगे संबंधी रोती आँखों से दिग्मूढ़ बनकर साक्षी दे रहे थे। मुहूर्त भारी लग रहा था। वातावरण में समझ आ रहा था मांगल्य और अनुभव हो रहा था कारुण्य। मैं बा के पीछे उतरे हुए चेहरे से खड़ा था। मेरे अंतर में गज़ब की असमंजस चल रही थी। कुछ समझ नहीं आ रहा था। पर अकेलेपन का एहसास सर्वोपरी था। मैंने आग्रह से बापूजी से पचीस रूपए लिए। वह पैसे मैंने शादी में अमु की दी हुई उस पाँचीकावाली मशरू की थैली में उन कुकों के साथ मैंने रखे। अमु गाड़ी में बैठने चली उतने में ही मैंने वह थैली धीरे से उसके हाथ में सरका दी। उसने मेरी ओर देखा। वह आँखें मैं कभी नहीं भूलुंगा। उन आँखों में प्यार, विषाद और व्यथा की पूरी कहानी मूक क्रंदन कर रही थी। हमें रोता छोड़ अमु रोती हुई चली गई।

उसकी बिदाई हमें कुछ समझ आई अमु वापिस आई तब। शादी के थोड़े ही दिनों में मेरी वह लाडली बहन बिलकुल बदल गई थी। उसका हसता चेहरा, मुस्कराती और शरारती आँखें और उछलता पूरा अस्तित्व सबकुछ शांत हो गया। जैसे जैसे दिन गुज़रते चले वैसे वैसे अमु और शांत और होशियार हो गई।

चार साल बाद वह ससुराल से बिमार होकर घर आई तब मैं और बा उसे मुश्किल से पहचान पाएँ इतनी वह बदल गई थी। वह अमु ही नहीं, मानो उसका भूत। खूबसूरत और प्यारभरी अमु का ऐसा रूप देखकर हम डर से गए। बा तो रो पड़ी। थोड़े दिन हुए और अमु की बिमारी बढ़ी। बढ़ी तो इतनी बढ़ी कि एक दिन हमें रोता बिलखता छोड़ वह चल बसी। अमु के जाते ही घर में सन्नाटा छा गया। सनसनी टूट पड़ी। परिवार का जैसे मांगल्या मर गया।

बा की आज्ञा से तीसरे दिन मैं नर्मदा और ऑर नदी के संगम पर बसे चाणोद पर अमु के अस्थि लेकर जानेवाला था। बा और मैं अमु की पेटी की चीज़ें समेट रहे थे। उसमें से उसकी शादी के वक़्त की सौभाग्य चुनरी की गिरह से मशरू की थैली निकली। मैंने खोलकर देखा तो अंदर वे पांच संगमरमर के कुके ठिठुरकर पड़े थे। उन कुकों को देखर मेरे से न रोया गया, न ही बोला गया। बा कुके देखकर फिर मुझे देखती रही। देखते देखते देख न सकी इसलिए बाँह में भर लिया। बा की गोद में हृदय पिघल गया।

सोमनाथ की ओर से बहती आती नर्मदा से करनाळी और मांडवी के बीच जहाँ ऑर नदी मिलती है उस संगम की ओर मेरी नौका जा रही है। हाथ में अमु के अस्थि की थैली है। मेरी जेब में पाँचीका की मशरू की थैली पड़ी है और मेरे अंतर में अमु की स्मृति ज़िंदा पड़ी है। अचानक माझी ने कहा: ‘भाई, यह ऑरसंगम।’ मैंने अस्थि की थैली पानी में रखी। जी तो न चला पर पाँचीका वाली मशरू की थैली भी पानी में बहा दी। अमु के अस्थि और संगमरमर के पाँचीके पानी में बहाए उतने में लावण्य और लज्जाभरे उसके नैन, धनुष्याकृति भ्रमरों से छाए हुए मेरे सामने हंस पड़े!

– किशनसिंह चावड़ा (1904 – 1979)

 


(१) बा – गुजरात में आज से दो पीढ़ी पहले तक माँ को ‘बा’ कहकर संबोधित किया जाता था। आज यह शब्द ‘दादी’ / नानी के सन्दर्भ में ज़्यादा इस्तेमाल होता है, पर आज भी कई समुदायों में माँ को बा कहने की प्रथा है ।

(२) पाँचीका – पाँचीका एक पुराना गुजराती खेल है जो कंचे से थोड़े बड़े पाँच पत्थरों को उछालकर खेला जाता है।नब्बे – दो हज़ार के दशक तक यह गाँवों और छोटे शहरों में कभी कभी खेला जाता था लेकिन अब शायद लुप्त हो रहा है। जिन पत्थरों से यह खेला जाता है उन पत्थरों को भी पाँचीका ही कहते हैं।

(३) कुका – पाँचीका के पत्थरों के लिए यह शब्द भी इस्तेमाल होता है।

(४) मशरू – एक प्रकार का रेशमी कपड़ा

(५) पीठी – उत्तर भारत में शादी से पहले हल्दी लगाने की विधि को गुजरात में इस नाम से जाना जाता है। पीठी में हल्दी के अलावा चंदन, गुलाबजल, बादाम तेल इत्यादि का भी प्रयोग होता है।

 

Subscribe to ‘Rakhadta Bhatakta’

Processing…
Success! You're on the list.