ટોક્યો – એક ફિનૉમિનન

જાપાન, ટોક્યો, નિબંધ

આપણે ટોક્યો-યાત્રામાં, જાપાન-યાત્રામાં એક માઇલસ્ટોન પર પહોંચી ગયા છીએ એટલે અહીં મારે એક નિબંધ-વિરામ લેવો પડશે કારણ કે, ટોક્યો ફક્ત એક શહેર નથી, એક ફિનૉમિનન* છે. હું માનું છું કે, જાપાન અને ખાસ ટોક્યોનો જાદૂ શબ્દોમાં ઢાળી શકવા માટે જાપાનની સંસ્કૃતિ, સમાજ અને ઇતિહાસ વિશે વાત કરવી ખૂબ જરૂરી છે. જો એ સમજ્યા વિના કે યાદ રાખ્યા વિના ટોક્યો જોવામાં આવે કે તેનાં વિષે વાત કરવામાં આવે તો એ શહેર અને એ દેશ ‘વિચિત્ર’ શબ્દની મર્યાદિત વ્યાખ્યામાં સીમિત રહી જાય. હું જાપાન, સામાજિક વિજ્ઞાન કે ઇતિહાસનાં વિષયમાં નિષ્ણાત તો બિલકુલ નથી પણ, ઐતિહાસિક તથ્યો, મારા નિરીક્ષણ, કલ્પનાશક્તિ અને દુનિયાની મારી મર્યાદિત સમજણ પરથી અમુક તારણ કાઢી શકી છું. એ લેન્સથી ટોક્યો અને જાપાનને જોઉં છું તો એ મને અદ્ભુત લાગે છે!

જાપાન પ્રાચીન અને અર્વાચીનનાં અંતિમોમાં બંટાયેલો દેશ છે. આજની તારીખે જોવામાં આવે તો તેનાં ઇતિહાસને બે મુખ્ય ભાગમાં વહેંચી શકાય – વર્લ્ડ વૉર 2 પહેલાનું જાપાન અને વર્લ્ડ વૉર 2 પછીનું જાપાન. વર્લ્ડ વૉર અને ખાસ તો પેલા બે ન્યુક્લીયર બૉમ્બ જાપાન માટે ભયંકર વિનાશક ઘટના હતી. આ જ સમયગાળામાં ભારતને પણ આઝાદી મળી હતી. 1945 પછી 6 વર્ષ સુધી જાપાનમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને એલાઇડ ફોર્સીસનો કબ્જો અને વર્ચસ્વ રહ્યું હતું. આ સમયગાળામાં જાપાનને લોકશાહી બનાવવામાં આવી, જાપાનીઝ સ્ત્રીઓને પશ્ચિમની સ્ત્રીઓ જેટલાં અધિકાર આપવામાં આવ્યા, જાપાનની યુદ્ધ-શક્તિ ખતમ કરવામાં આવી વગેરે ઘણું બધું થયું. 1951 પછી અમુક બાબતોમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનાં ચંચૂપાતને બાદ કરીને મોટે ભાગે જાપાનને તેની નિયતિ પર છોડવામાં આવ્યું.

એક અભ્યાસ પ્રમાણે 1958થી 1968 સુધીનાં વર્ષોમાં અમેરિકા સાથેનાં જાપાનનાં સંબંધોને કારણે જાપાનની ઇકૉનોમીને ઘણો ફાયદો થયો. પણ, એ ફાયદો ત્યારે થયો જ્યારે એક આખી પેઢીએ દેશનાં નવનિર્માણમાં પોતાનું જીવન ખર્ચી નાંખ્યું. શ્રી વર્ષો પહેલા એક ફૅક્ટરીમાં કામ કરતી હતી જ્યાં તેની મુલાકાત બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન કે તેનાં થોડા જ સમય પછી જન્મેલા વૃદ્ધો સાથે થઇ હતી. એ કહે છે કે, જમવા અને ઊંઘવા સિવાયનો લગભગ આખો સમય એ લોકો ફૅક્ટરીઓમાં કામ કરતા. ફૅક્ટરીમાં કામ કરતી મહિલાઓએ એક દિવસ નક્કી કર્યો અને એ દિવસે ફેક્ટરીનાં પુરુષ કર્મચારીઓએ સ્ત્રી કર્મચારીઓ સાથે લગ્ન કરી નાંખ્યાં. કારણ કે, ફૅક્ટરી બહાર એ લોકોનું સામાજિક જીવન લગભગ અસ્તિત્ત્વ જ નહોતું ધરાવતું. એ સાંભળતા લાગે કે, પ્રેમ, રોમૅન્સ વગેરે – જેને આપણી એક આખી પેઢી અનિવાર્ય માને છે – તે જીવનનાં એ લટકણિયાં છે, જેનાં વિષે એ જ વિચારી શકે છે જેને પેટ માટે મજૂરી ન કરવાની હોય.

અનુશાસન જાપાનની પ્રજાનાં લોહીમાં છે, આ હકીકત આપણે અનેક લોકો પાસેથી અને કિતાબોમાંથી હજારો વખત સાંભળેલી છે. આ ગુણનાં વખાણ સાંભળેલાં છે. અનુશાસનનો એક મતલબ એ છે કે, ત્યાંની વર્કફોર્સ એટલી વ્યવસ્થિત અને મેથડિકલ છે કે, સમય અને સાધનોનો વ્યય નહિવત છે, ઉત્પાદન ખૂબ છે અને અર્થવ્યવસ્થા મજબૂત છે – એ બધું જે આપણે વર્ષોથી સાંભળતા આવ્યા છીએ. અનુશાસનનો બીજો મતલબ એ છે કે, ત્યાંનું જીવન એટલું બધું પૂર્વનિશ્ચિત છે કે, તમે જન્મો ત્યારથી તમે મરો ત્યાં સુધી તમારે કયા પ્રકારનું જીવન જીવવાનું છે, શું કરવાનું છે, શું નથી કરવાનું એ બધું જ તમારા માટે નક્કી થઇ ગયેલું છે. તેનું એક ઉદાહરણ છે રોજીંદા જીવનમાં ચપ્પલ કઈ રીતે ગોઠવવાં તેનાં નિયમો, જે કોઈ પણ બાળક સામજણું થાય ત્યારથી જ અનુસરવા લાગશે. સ્ત્રીઓ દશકોથી વર્કફોર્સમાં હોવા છતાં આજે પણ કોઈ પણ કામ માટે સ્ત્રીઓને પુરુષો કરતાં ઓછો પગાર આપવામાં આવે છે. લગ્ન કર્યા પછી પોતાનાં કામ અને ઘરની અને બાળકોની તમામ જવાબદારીઓ ફક્ત સ્ત્રીઓનાં માથે આવે છે. નોકરીઓમાં બ્યુરોક્રસી અને હાયરરકીનાં કારણે તણાવનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું છે અને ઇનોવેશન ઘટતું ચાલ્યું છે. આ અને આવાં અનેક કારણોસર જાપાનમાં લગ્નનું પ્રમાણ ઘટી ગયું છે અને સાલ 2011થી આબાદી દિવસે ને દિવસે ઘટતી જાય છે.

જાપાનનાં સમાજ માટે ‘વિવિધતા’ અને ‘વિચિત્રતા’માં કોઈ ફર્ક જ નથી. જો પૂર્વનિર્ધારિત ઘરેડમાં, નિયમો પ્રમાણે ન જીવો તો તમે સામાજિક રીતે એક બહિષ્કૃત જીવન જ જીવો. સમાજમાં કોઈ પણ પ્રકારનાં વૈવિધ્ય બાબતે સહિષ્ણુતા ન મળે. આધ્યાત્મિકતા તો લગભગ અસ્તિત્ત્વ જ નથી ધરાવતી. તો પછી જીવનનો મતલબ શું? ઉત્પાદન અને ભોગ – production and consumption. આ પેલાં અનુશાસનવાળાં સિક્કાની એ બાજુ છે જેનાં વિષે ભાગ્યે જ વાત કરવામાં આવે છે.

જાપાનનાં શહેરો ઉત્પાદન અને ભોગનાં મશીન હોય તેવું લાગે. ત્યાંનાં દરેક મોટા શહેરમાં દરેક મોટાં ટ્રેન સ્ટેશન પર અને ઠેકાણે ઠેકાણે મહાકાય શૉપિંગ-મૉલ્સનું સામ્રાજ્ય છે. દુનિયાની કોઈ એવી વસ્તુ નથી જે જાપાનમાં નહીં મળતી હોય. જીવનની દરેક સમસ્યા અને દરેક સુવિધા માટે પ્રોડક્ટ્સ છે અને સતત એ પ્રોડક્ટ્સ ખરીદનારું માર્કેટ છે. શહેર જેટલું મોટું, શૉપિંગ મૉલ્સ તેટલાં વધારે અને તેટલાં મોટાં. ટોક્યોની આંખો આંજી નાંખે તેવી નિયોન લાઇટ્સ આનું પ્રમાણ છે.

જ્યાં પણ કોઈ એક ફોર્સનો અતિરેક થાય ત્યાં તેને સંતુલિત કરતાં વિરોધી તત્ત્વવાળી કળાનો જન્મ થયા વિના રહે નહીં. જાપાનનાં અનુશાસન અને નિયંત્રણોનાં અતિરેકમાંથી જ એક આખું ઑલ્ટર્નેટ ક્લચર (alternate culture) ઊભું થઇ ગયું છે. આ સંસ્કૃતિ ત્યાંની પરંપરાગત જીવનશૈલીનાં વિરોધી અંતિમ પર બનેલી છે અને તેનું કેન્દ્ર છે ટોક્યો. આ અંતિમમાંથી જન્મ થયો છે જાપાનીઝ મૅન્ગા (manga) અને ઍનિમે (anime) કૉમિક્સનો, પ્રખ્યાત વીડિયો ગેમ્સ અને ગેમ કંપનીઝનો, ખૂબસૂરત એનિમેશન્સનો – સ્ટૂડીયો ધીબલીનો, જાપાનની એક સમય સુધી કટિંગ એજ ગણાતી ટેક્નોલૉજી અને અફલાતૂન રોબોટ્સનો, મેક-અપ લાઇન્સનો, જે-પૉપ (જાપાનીઝ પૉપ મ્યુઝિક)નો જાપાનીઝ પોર્નનો, હારૂકી મુરાકામીનો અને આ દરેક વસ્તુની આસપાસ ફરતી જીવનશૈલી અને માર્કેટ્સનો.

જાપાનની કોઈ સ્ત્રી મેક-અપ વિના કદાચ ઘરની બહાર પગ પણ નહીં મૂકતી હોય. એક આખો યુવાવર્ગ છે જેનું સામાજિક જીવન વીડિયો ગેમ્સ પૂરતું સીમિત છે. અમુક છોકરીઓ અને સ્ત્રીઓ ઢીંગલીઓ તરીકે જીવે છે – રોજ ઢીંગલીઓ જેવાં કપડાં અને મેકઅપ પહેરે છે અને તેમનાં પરિવારોએ તેમની આ જીવનશૈલી સ્વિકારી લીધી છે. કાર્ટૂન કેરેક્ટર્સ અને કૉમિક કૅરેક્ટર્સનાં ઠેકાણે ઠેકાણે સ્ટોર્સ છે – પોકેમોન, હૅલો કિટી, ડોરેમોન, મારિઓ, તોતોરો વગેરેનાં બ્રાન્ડ સ્ટોર્સ તો છે જ અને તેનાં બ્રાન્ડિંગવાળી હજારો વસ્તુઓ ઠેકઠેકાણે ઉપ્લબ્ધ છે. ટોક્યોની વચ્ચે આકીહાબારામાં જૂની, નવી ટેક્નોલોજી અને કૉમિક્સની દુકાનોની લાઇન્સ છે અને એ જ વિસ્તારમાં આવેલો છે સાત માળનો એક ઍડલ્ટ સ્ટોર!

ટોક્યોમાં ઠેકઠેકાણે pet cafes છે – તમે પાળીતા પશુ-પક્ષીઓવાળા કૅફેમાં બેસીને તમારું પસંદીદા પીણું માણી શકો છો દા.ત. કૅટ કૅફે, ડોગ કૅફે, શીબા ઇનુ (કૂતરાની એક ઇન્ટરનેટ-ફેમસ જાપાનીઝ જાત) કૅફે, આઉલ કૅફે, બન્ની રેબિટ કૅફે, બર્ડ કૅફે વગેરે. themed bars છે – સમુરાઇ થીમ્ડ, જેલ થીમ્ડ, સૂમો થીમ્ડ, રોબોટ થીમ્ડ, હોરર થીમ્ડ, સાયન્સ થીમ્ડ વગેરે. એવું નહીં કે, થીમવાળું ફક્ત ડેકોરેશન હોય, જાપાનનો પ્રખ્યાત (કે કુખ્યાત) ગુણ – attention to detail અહીં પણ જોવા મળે. તમને આપવામાં આવતાં વાસણથી માંડીને વેઈટરનાં આઉટફિટ અને કાફૅનાં આર્કિટેક્ચર અને લાઇટિંગ સહિત બધું જ થીમ પ્રમાણે ચાલે એટલે એ થીમનો એક આખો માહોલ ઊભો થઇ જાય. એ ઉપરાંત છે મેઇડ કૅફેઝ – ટીનેજર અને વીસ વર્ષ આસપાસની ઉંમરની છોકરીઓ ફ્રેન્ચ મેઇડ, પોલિસ વગેરે કૉસ્ચ્યુમ પહેરીને રેગ્યુલર કૅફેમાં મળતી ખાવા પીવાની વસ્તુઓ સર્વ કરે અને એકદમ હાયપર રીતે ઊછળી-કૂદીને અવાસ્તવિક વાત કરે. આ બધું જોઈને તમે વિચારમાં પડી જાઓ કે, ક્યા ભેજામાં આવા વિચાર આવતાં હશે!

અને આ જ શહેરમાં દેશમાં અસ્તિત્ત્વ ધરાવે છે મેઇજી જિંગૂ અને સેન્સોજી જેવાં મંદિર, જાપાનનાં મહારાજાનો મહેલ અને તેનો વિશાળ શાંત બગીચો, દુનિયાની ઉત્તમમોત્તમ ટ્રેન વ્યવસ્થા. આ જ દેશમાં આવેલાં છે દુનિયાનાં સૌથી સુંદર મંદિરો, માઉન્ટ ફૂજી અને તેની આસપાસની ખૂબસૂરતી, નારા જેવાં નાના શહેર, મોટા ભાગનાં લોકોની વિનમ્ર, શિષ્ટ જીવનશૈલી અને આખા દેશને ગુલાબી રંગમાં રંગતી સાકુરા ફૂલોની ઋતુ!

જાપાન વિરોધાભાસોનો દેશ છે. તેનાં કોઈ એક ભાગને જરૂર કરતાં વધુ મોટો બનાવીને તેનાં જ ગુણગાન ગાયે રાખવા કે પછી કોઈ બીજાં ભાગની જ વાત કરીને તેને વખોડ્યા કરવું, બંને મુર્ખામી છે. આ બધું સહઅસ્તિત્ત્વ ધરાવે છે.


* ગુજરાતી લૅક્સિકોન ડિક્શનરીમાં ફિનૉમિનનનો અર્થ – દૃશ્યમાન વસ્તુ, બીના કે ઘટના, અસાધારણ વ્યક્તિ, વસ્તુ અથવા ઘટના, આશ્ચર્ય, હરકોઈ ઇન્દ્રિયગમ્ય બાબત.

ટોક્યો – 2

જાપાન, ટોક્યો

સેમ પાંચ વાગ્યા આસપાસ હોટેલ પહોંચ્યો. નાહી – ધોઈને આરામ કરીને અમે આશુ અને શ્રીનાં ઘરે પહોંચ્યા ત્યાં સુધીમાં રાત્રે જમવાનો સમય થઇ ચૂક્યો હતો. થાકેલા, ભૂખ્યા (અને થોડા આળસુ) સેમને ધ્યાનમાં રાખીને અમે ટૅક્સી લઈને રેસ્ટ્રોંની વાટ પકડી. એક રેન્ડમ ગલીમાં શ્રીએ ટૅક્સી રોકાવી પછી સાંકડી એક-બે ગલીઓમાં ચાલીને અમે પહોંચ્યા ‘સાકુરા તેઈ’.

અમે એક નાના દરવાજામાંથી અંદર ગયા. લૉબીમાં ઘણાં બધાં ચિત્ર વિચિત્ર પેઈન્ટિંગ્સ લગાવેલાં હતાં.

ત્યાંથી અંદર ગયા તો એક પછી એક ઓરડાં આવતાં જ જતાં હતાં. દરેક ઓરડાની બધી દીવાલો આખી મ્યુરલ (ભીંતચિત્ર)થી ભરેલી! Very funky! પહેલી દસ મિનિટ તો મેં આંટા મારીને ફોટોઝ લેવામાં વિતાવી.

જમવાનું શું હતું ,શું નહીં કઈં જ ખ્યાલ નહોતો. થોડું સરપ્રાઇઝ ગિફ્ટ જેવું. છેલ્લા 5-6 દિવસથી પોતાનું મગજ ચલાવ્યા વિના, પ્રી-પ્લાન કર્યા વિના કઈં નવું ખાવાનો મોકો જ નહોતો મળ્યો એટલે મને તો મજા જ આવી રહી હતી. આશુ અને શ્રીએ વેઇટર સાથે જાપાનીઝમાં વાત કરીને આખો ઓર્ડર આપ્યો એ સાંભળીને જ અમારી આંખો પહોળી થઇ ગઈ. ત્યાર સુધી ફક્ત ખબર હતી કે, આશુ અને શ્રીને જાપાનીઝ આવડે છે પણ, ત્યારે એ સત્યનો સાક્ષાત્કાર થઇ ગયો! સેમે તો ઉપરથી પાછી ખાતરી કરી – “તો તને સરખું ઍક્સન્ટ વિનાનું બોલતા આવડે છે કે, ભાંગેલું તૂટેલું?” જાણે અમે તો જાપાનીઝનાં વિદ્વાન હોઈએ અને અમારા સર્ટિફિકેટ વિના આશુનું જીવન વ્યર્થ જવાનું હોય.

જાપાનમાં જાપાનીઝ બોલી શકે તેવા વેજિટેરિયન મિત્રોનું અસ્તિત્ત્વમાત્ર જીવનનાં સૌથી મોટા સુખનાં લિસ્ટમાં વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે અને એ સ્થાનથી ઉપરનું સ્થાન છે એવા મિત્રોનું જે તમને હોટ પ્લેટ પર શાક-ભાજી મિક્સ કરીને ઓકોનોમિયાકી બનાવી આપે. ઓકોનોમિયાકી એટલે મેયોનેઈઝ અને ભરપૂર શાકવાળા જાડાં પૂડલા સમજી લો. અમારા ટેબલ પર જ બરાબર વચ્ચે એક લાંબી સપાટ ગ્રિલ હતી. જમવાનો ઓર્ડર કર્યો એટલે એ લોકો અમને ઓકોનોમિયાકી બનાવવા માટેની કાચી સામગ્રી આપી ગયા. પહેલા તો અમે દરેક બોલની સામગ્રી સરખી રીતે મિક્સ કરી અને પછી અમારા ટેબલ પર ગ્રિલ પર જાતે જ પકાવી. જાતે એટલે સમજવું કે, મોટા ભાગે આશુએ અમારા બધા માટે પકાવી.

ત્રણ ઓકોનોમિયાકી અને નૂડલ્સનું એક બોલ પકાવીને જમ્યા પછી હેન્ગઆઉટ કરી શકાય તેવી સેમની હાલત હતી નહીં એટલે અમે પછીનાં દિવસે મળવાનું નક્કી કર્યું અને એ સાંજે અભી પણ ટોક્યો લૅન્ડ કરવાનો હતો. પછીનાં ચાર-પાંચ દિવસ મારે મગજને આરામ આપવાનો હતો અને કોઈ જ પ્લાન કરવાનાં નહોતા.

મોટા ભાગે એશિયન વસ્તુ રાત્રે આઠ વાગ્યે ખાઈ હોય તો અગિયાર વાગ્યા સુધીમાં મને અને સેમને ભૂખ લાગે લાગે ને લાગે જ! રાત્રે સાડા અગિયારે જ્યારે માંડ માંડ રેસ્ટ્રોંઝ ખુલ્લા હોય ત્યારે અમે ઊબર-ઈટ્સ પર એક રૅન્ડમ રેસ્ટ્રોંમાંથી પાલક પનીર અને નાન મંગાવ્યાં. બહુ વાર લાગી પણ જમવાનું ન આવ્યું એટલે અમને થોડી ચિંતા થઇ. અંતે એ માણસ આવ્યો ત્યારે હોટેલ રિસેપ્શન અમને જમવાનું ઉપર આપી જવા તૈયાર નહોતું. હોટેલનાં બે ટાવર્સમાં બે અલગ અલગ રિસેપ્શન હતાં. બંને એકબીજાથી લગભગ દસ મિનિટનાં અંતર પર. પેલો દૂરનાં ટાવરનાં રિસેપ્શન પર આવેલો હતો. તેને ફરીને આવવાનું કહીએ તો એ ખોવાઈ જાય તેમ હતો એટલે એ રિસ્ક અમારે લેવું નહોતું. જમવાનું લઈને ઉપર આવીને અમે જમવા પર તૂટી પડ્યા. અમે ધાર્યું હતું કે, જમવાનું એવરેજ નીકળશે. એ નીકળ્યું થોડું બિલો એવરેજ. પેટ ભરાય અને ઊંઘ આવે તેટલું જમીને અમે અંતે ઊંઘી શક્યા.

સવારે તૈયાર થઈને અમે લોકો પહોંચ્યા સેન્સોજી મંદિર. આ મંદિર એટલે આપણા તિરૂપતિ જેવું કોઈ મંદિર સમજી લો. એટલી ભીડ કે વાત જવા દો! ચારે બાજુ બજાર જ બજાર અને ખૂબ ચહેલ પહેલ. લોકલ માણસો, ટૂરિસ્ટની બસો, અમારા જેવા કેટલાયે જઈ ચડેલા.

મંદિરનાં પ્રાંગણમાં નાના નાના હાટ લાગેલાં હતાં. ત્યાં મેં જીવનમાં પહેલી વાર લ્હાવો માણ્યો ગરમાગરમ ‘રોસ્ટેડ ચેસ્ટનટ્સ’ અને ‘કિબી દાંગો’નો.

રોસ્ટેડ ચેસ્ટનટ
કિબી દાંગો

આ મંદિર મને એટલું ખાસ ન લાગ્યું પણ એ એટલે પણ હોઈ શકે કે, ત્યાં શાંતિથી કૈં જોઈ કે માણી શકવા જેટલી જગ્યા જ નહોતી. અને તોયે પાછું એટલું પણ બોરિંગ નહોતું કે, એક ફોટો પણ પાડવાનું મન ન થાય.

મંદિરની બહારનો વિસ્તાર જો કે, અંદરનાં મુખ્ય વિસ્તાર કરતા વધુ સુંદર પણ હતો અને ત્યાં બજારની મજા અલગ જ હતી!

રખડતા ભટકતા અમને નસીબજોગે વેજિટેરિયન પટેટો સ્ટિક જેવી એક વસ્તુ પણ મળી.

અંદર ગયા ત્યારે મને એક પણ વેજિટેરિયન, ભાવે તેવું સ્ટ્રીટ ફૂડ મળવાની આશા નહોતી અને બહાર નીકળતા સુધીમાં અમે 3 અલગ અલગ વસ્તુઓ ખાઈ શક્યા હતાં! એશિયા ફરી ચૂક્યા હોય તેમને આ અનુભવ થયો જ હશે – વેજિટેરિયન રેસ્ટ્રોં હજી મળીએ જાય, વેજિટેરિયન સ્ટ્રિટફૂડ ભાગ્યે જ મળે. મારા માટે તો ત્યારે જ એ દિવસ બની ગયો હતો.

ત્યાં આસપાસ માર્કેટમાં થોડા આંટા મારીને અમે નીકળ્યા બપોરનું જમવાનું શોધવા – બપોરે અઢી વાગ્યે. અડધું પેટ ભરેલું હતું એટલે આ નહીં ને પેલું નહીં કરતા રેસ્ટ્રોં-સિલેકશનની પ્રક્રિયા લાંબો સમય ચાલી. અંતે એક નક્કી કરીને ગયા તો રેસ્ટ્રોં બંધ નીકળ્યું. છેલ્લે શ્રી અને આશુનાં ઘર પાસેનાં એક બીજા ભારતીય રેસ્ટ્રોં પર પહોંચ્યા જેનાં માલિક ભાઈ પાક્કા વ્યાપારીની જેમ પોતાનું રેસ્ટ્રોં બપોરે મોડે સુધી ખુલ્લું રાખે છે. એ રેસ્ટ્રોં ખૂબ સરસ હતું. મોમો અને ચાટ – બીજું જોઈએ શું? અને બીજું જોઈએ, તો રેગ્યુલર રોટી સબ્ઝી વગેરે પણ ત્યાં આરામથી મળી રહે છે.

સવારથી બહાર હતા એટલે અમે બધા ખૂબ થાકી ગયા હતા. સાંજે વધુ ફરવાને બદલે ઊંઘવાનો કાર્યક્રમ રાખ્યો એટલે રાત્રે અભિ આવે પછી વધુ ફરી શકાય. અભિ સેમવાળી જ ફલાઇટથી સેમવાળા જ સમયે લૅન્ડ થયો. ફર્ક ફક્ત એક દિવસનો હતો. આગલા દિવસની જેમ એ દિવસે પણ અભિ બહાર જવા તૈયાર થયો ત્યાં જમવાનો સમય થઇ ગયો હતો. ફર્ક ફક્ત એટલો હતો કે, આ વખતે આશુ અને શ્રી અમારી હોટેલવાળા વિસ્તારમાં હતા એટલે તેમનાં ઘરે જવાને બદલે અમે ત્રણ તેમને હોટેલ પાસેનાં ટ્રેન સ્ટેશન પર મળ્યા અને ત્યાંથી ટૅક્સી લઈને રેસ્ટ્રોં પહોંચ્યા.રેસ્ટ્રોંનું નામ ગોનપાચી – સિનેમાપ્રેમીઓએ અહીં જવું જવું ને જવું જ!

ગોનપાચી ‘કિલ બિલ’ રેસ્ટ્રોં તરીકે પણ ઓળખાય છે. ‘કિલ બિલ વોલ્યૂમ – 1’માં ‘હાઉઝ ઓફ બ્લૂ લીવ્સ’વાળા સીનનો સેટ આ રેસ્ટ્રોંની ડિઝાઇન ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવ્યો હતો. સ્વાભાવિક રીતે જ આ રેસ્ટ્રોં ટૂરિસ્ટ્સમાં ખૂબ પ્રખ્યાત છે. જમવાનું ઍવરેજ છે પણ, તમે ત્યાંનું સૂપર્બ એમ્બિયન્સ માણવા માટે ડ્રિન્ક્સ અને સ્મૉલ બાઇટ્સનાં એજન્ડા સાથે જઈ શકો છો. મારી પોસ્ટનાં ખાટલે સૌથી મોટી ખોડ એ છે કે, ગોનપાચી ગયા ત્યારે અમે બધા નસીબજોગે એકસાથે ટોક્યોમાં હોવા બાબતે એટલા ખુશ હતા કે, રેસ્ટ્રોંનાં ફોટોઝ લેવાનું જ ભૂલી ગયા. અમારા પાંચમાંથી કોઈ પાસે ગોનપાચીનાં ફોટોઝ જ નથી! એ તમારે જાતે ગૂગલ કરવા પડશે.

ટોક્યો – 1

જાપાન, ટોક્યો

ઓસાકા કરતા મારી ટોક્યોની હોટેલ મોંઘી હતી અને ફોટોઝમાં પ્રોપર્ટી સુંદર દેખાતી હતી એટલે હું ઉત્સાહિત હતી. પણ, ચેક-ઇન કરીને હું મારા રૂમ પર ગઈ તેટલાંમાં ઉત્સાહ પર પાણી ફરી ગયું. મારો રૂમ ચોથા માળ પર અને રૂમની બારી પાર્કિંગ લોટ તરફ પડતી હતી – એ હતો મારો વ્યૂ! ઓસાકાનાં સુંદર અનુભવ પછી આ રૂમમાં તો મેળ પડે તેમ હતું જ નહીં, પાંચ દિવસ તો બિલકુલ નહીં! હું બે મિનિટ ખુરશી પર બેઠી તેટલામાં એક માણસ મારો સામાન લઈને ઉપર આવ્યો. તેણે મને તેની આદત પ્રમાણે પૂછ્યું બધું બરાબર છે કે કેમ, કૈં જોઈએ છે વગેરે. મેં તેને કહ્યું કે, બાકી બધું તો બરાબર છે પણ આ રૂમ બહુ વિચિત્ર છે અને રિસેપ્શન સ્ટાફને વ્યવસ્થિત રૂમ આપવાની વિનંતી કર્યા છતાં પણ કૈં વળ્યું નથી. તેણે ઓકે કહ્યું અને પછી ઈશારાથી રૂમનો ફોન વાપરવાની પરવાનગી માંગી. હું ડેસ્ક પાસેથી ખસી અને તેણે ફટાફટ રિસેપ્શન પર કોઈ સાથે વાત કરી. મને સામાન ન ખોલવા અને તૈયાર રહેવા કહ્યું. દસેક મિનિટ સુધી ન માણસ આવ્યો, ન કોઈનો ફોન એટલે મેં બદલાવની આશા છોડવા માંડી. ત્યાં કોઈએ દરવાજો ખખડાવ્યો.

એ માણસ દસ મિનિટ પછી પાછો આવ્યો અને મને જણાવ્યું કે, હું તેની સાથે જાઉં અને મારો નવો રૂમ જોઈ લઉં મને ગમે છે કે નહીં. બહુ ખાસ ઉપર નહીં, ફક્ત બે માળ ઉપર – છઠ્ઠા માળે આ નવો રૂમ હતો. તેનો લે-આઉટ સુંદર હતો એટલે રૂમ મોટો જણાતો હતો અને બારી બગીચા તરફ પડતી હતી. રાત પડી ગઈ હતી એટલે ખાસ કૈં દેખાતું નહોતું. થોડા બિલ્ડિંગ્સની લાઇટ્સ દેખાતી હતી અને નીચે એક પતરાની છત જેવું કૈંક હતું. મને અંદાજ આવ્યો કે, સવારે કદાચ ત્યારે દેખાતો હતો તેનાં કરતા સુંદર વ્યૂ મળશે. ઓસાકાનાં હોટેલ રૂમ કરતાં તો એ હજુ પણ ઉતરતો જ હતો પણ, ચોથા માળની પેલી ખોલી કરતાં તો ઘણો સુધારો હતો એટલે મેં તેને હા પાડી એટલે એ મારો સામાન લેવા નીચે ગયો.

મોટાં શહેર અને નાના શહેર વચ્ચે આ ફર્ક તો કદાચ દુનિયાનાં દરેક દેશમાં રહેવાનો. નાના શહેરોની સરખામણીએ મોટા શહેરોમાં વધુ પૈસા આપીને પણ જગ્યા અને સુવિધા ઓછા જ મળવાનાં.

સેટલ થઇને હું ફટાફટ શ્રી અને આશુનાં ઘર તરફ જવા નીકળી. પેલા કોલેજ અને વન વચ્ચેનાં સુમસામ રસ્તે ફરી JR સ્ટેશન ગઈ અને ત્યાંથી એક ટ્રેન બદલીને આકીહાબારા. આ ટ્રેન સ્ટેશન મહાકાય છે અને તેની બરાબર સામે ટોક્યોની ચળકતી બજારોની નિયોન લાઇટ્સ! અહીં મેં પહેલી વાર જાપાનનાં બેઘર લોકો જોયા. કઈ દિશામાં ચાલવાનું એ બાબતે હું થોડી અટવાઈ. આશુએ કહ્યું ટેક્સી લઇ લેવાનું પણ, આપણાં માટે તો આ ટ્રેઝર હન્ટ હતી એટલે મારે તો જાતે રસ્તો શોધીને જ પહોંચવું હતું. મને હતું દસ મિનિટની વધી વધીને વીસ મિનિટ થશે. તેનાંથી વધુ તો શું થશે. પણ, આશુએ તેનાં ઘરનું સરનામું પણ ખોટું માર્ક કર્યું હતું એટલે પણ વાર લાગી. અંતે શ્રી મને નીચે શોધવા આવી ત્યારે અડધી કલાકે હું તેમનાં ઘરે પહોંચી.

થોડું ખરાબ તો લાગ્યું કારણ કે, એ બંને આખા દિવસનાં થાકેલા ડિનર માટે મારી રાહ જોઈ રહ્યા હતા અને મેં મોડું કર્યું. એ લોકોએ પોતાનાં હિસાબે મગજ ચલાવીને ભારતીય રેસ્ટ્રોંમાંથી જમવાનું ઓર્ડર કરી દીધું હતું. આશુને હું છ મહિના પહેલા મળી હતી પણ, શ્રીને તો પહેલી જ વાર મળી રહી હતી. આશુ પણ મૂળભૂત રીતે સેમનો મિત્ર હતો છતાંયે તેમની સાથે વાત કરીને પાંચ મિનિટ જ મિનિટમાં એવી લાગણી થઇ આવી કે જાણે જૂનાં મિત્રોને વર્ષો પછી મળતા હોઈએ. એ લોકો પણ વેજીટેરિયન હતાં એટલે નવી નવી જમવાની જગ્યાઓની માહિતી મળવાનાં વિચારે હું ખુશ હતી. એ લોકોએ જે જમવાનું મંગાવ્યું હતું એ પણ અદ્ભુત સ્વાદિષ્ટ હતું. એ લોકોનાં ઘર પાસે ‘ખાનાપીના’ નામની જગ્યાએથી એ આવ્યું હતું.

‘ખાનાપીના’માં મસ્ત વ્યવસ્થિત રોટલીઓ મળે છે. જાપાનનાં ઇન્ડિયન રેસ્ટ્રોંઝમાં તંદૂરી રોટી/નાન અને વધુ પડતા ક્રીમવાળી સબ્જી ખાઈ ખાઈને કંટાળી ગયા હોય તેવા, મારા જેવા લોકો ટોક્યોનો આખો પ્રવાસ ખાનાપીનાનાં આશરે આરામથી કાઢી શકે છે. જો કે, એ સિવાય પણ ટોક્યોમાં ખાવા-પીવાની ઘણી બધી જગ્યાઓ છે જે અમે પછીનાં દિવસોમાં જોવાનાં હતાં.

શ્રી અને આશુ અત્યંત રસપ્રદ કેરેક્ટર્સ છે, તેમની જીવનકથા પણ. શ્રી બિહારની છે. એ ચાર બહેનો અને એક ભાઈ મોટા ભાગે બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં મોટા થયા છે. શ્રીની ટ્વિન બહેન અને શ્રી બંને બૅચલર ડિગ્રી માટે નસીબજોગે જાપાન આવી પડ્યા. જાપાનની સરકારે બનાવેલા કોઈ પ્રોગ્રામ અંતર્ગત એ લોકોને એક એવા પતિ-પત્ની મળ્યા, જેમનાં પોતાનાં બાળકો મોટા થઈને બહાર ભણવા, કામ કરવા ચાલ્યા ગયા હતા. એ પતિ-પત્નીને શ્રી પોતાનાં જાપાનીઝ માતા-પિતા તરીકે જ માને છે અને ઓળખાવે છે. બંને બહેનોનું ભણવાનું પત્યા પછી એ બંનેએ જાપાનમાં થોડો સમય કામ કર્યું. પછી શ્રીની બહેનને લગ્ન કરવા હતા અને પરિવાર વસાવવો હતો એટલે એ ભારત પાછી જતી રહી. પણ, શ્રીને જાપાનનાં જીવન સાથે પ્રેમ થઇ ગયો હતો એટલે એ ત્યાં જ રહી. અમે મળ્યા ત્યારે જાપાનમાં તેનું પંદરમું વર્ષ ચાલતું હતું. એ ત્યાંની ભાષા બોલતી, સમજતી હતી અને હૃદયથી જેટલી ભારતીય હતી, તેટલી જ જાપાનીઝ પણ.

આશુ રતલામમાં મોટો થયેલો. યુનિવર્સીટી માટે ચાર વર્ષ મુંબઈ રહ્યો પછી તેને જાપાનમાં નોકરી મળી. ત્યાંનાં જીવનથી, ખાવા-પીવાની તકલીફોથી માંડીને ભાષાની તકલીફો સુધીની તમામ બાબતોથી કંટાળીને એ ભારત પાછો ફરવાનાં આરે હતો ત્યાં એક યોગ પ્રોગ્રામ અંતર્ગત તેને શ્રી મળી. એ ત્યારે ઓસાકા કામ કરતી. એકાદ વર્ષ તેમની ટોક્યો-ઓસાકા લૉન્ગ ડિસ્ટન્સ રિલેશનશિપ ચાલી. આશુને ધીમે ધીમે જાપાન પણ ગમવા લાગ્યું કારણ કે, એ એલિયન સંસ્કૃતિ અને આશુ વચ્ચેનો બ્રિજ હતી શ્રી. એ લોકોએ લગ્ન કર્યા. અમે મળ્યા ત્યારે આશુ પણ શ્રી જેટલી જ સરળતાથી જાપાનીઝ બોલી અને સમજી શકતો હતો અને શ્રી ત્યાં અટકી ગઈ હતી પણ, આશુ તો જાપાનીઝ લખતા-વાંચતા પણ શીખી રહ્યો હતો.

શ્રી અમારા બધા કરતા થોડી મોટી હતી પણ તેની રીત-ભાત બધી અમારા જેવડી જ હતી એટલે તેની ઉંમર ક્યારેય આંખે ઊડીને વળગતી નહીં. તેની સેન્સ ઓફ હ્યુમર અતિશય સરસ હતી. ગરીબોની મલિકા દુઆ સમજી લો . એ લોકો સાથે વાતોનાં વડા કરતા એટલું મોડું થઇ ગયું કે, રાત્રે હોટેલ પાછા ફરતી વખતે મેં ટેક્સી જ પકડવાનું યોગ્ય માન્યું. પછીનાં દિવસે સવારનો સમય હું કોઈ પણ રીતે ટાઈમપાસ કરીને વિતાવવાની હતી. બપોરે સેમ લૅન્ડ થવાનો હતો અને રાત્રે અમે ચાર સાથે ડિનર કરવાનાં હતાં.

પછીનાં દિવસે સવારે નાહીને તૈયાર થઈને મેં પડદા ખોલ્યાં અને બહાર નજર નાંખી તો આ જોવા મળ્યું.

એ નજારો થોડી વાર માણતા માણતા મેં શ્રીને આસપાસ સારા ‘રામન’ (ramen) સ્પોટ્સ વિશે પૂછતો ટેક્સ્ટ કર્યો. તેણે હોટેલથી આઠેક મિનિટ ચાલીને પહોંચતા જ એક જગ્યા જણાવી જ્યાં વેજિટેરિયન રામન મળતી હતી – સોરાનોઇરો.

હું ત્યાં સુધી ચાલતા નીકળી. દિવસે જોતા જણાતું હતું કે, મારી હોટેલ એકદમ કૉર્પોરેટ વિસ્તારમાં હતી. ત્યાં લગભગ સૂટ-ટાઈ અને પ્રોફેશનલ ડ્રેસમાં તૈયાર થયેલા માણસો જ જોવા મળતા. સ્વાભાવિક રીતે જ સોરાનોઇરોમાં લન્ચ સમયે લાઈન હતી. જો કે, ત્યાં હંમેશા લાઈન રહેતી જ હશે તેમ લાગતું હતું. ત્યાં ઓર્ડર કરવાની પદ્ધતિ રસપ્રદ હતી. તમારો વારો આવે ત્યારે પહેલું કામ તમારે તમારું ટોકન લેવાનું કરવાનું. ત્યાં અંદર વેન્ડિંગ મશીન જેવું એક મશીન હતું. તેમાં બધી રામન વેરાઈટી અને ઍપેટાઈઝરનાં નામ અને ભાવ લખેલા હતાં. વેન્ડિંગ મશીનમાંથી વસ્તુની પસંદગી કરતા હો એ જ રીતે તેમાં કૅશ નાખીને તમારી પસંદગીની ખાવાની વસ્તુ સિલેક્ટ કરો એટલે તેમાંથી ટોકન નીકળે, એ લઈને વેઈટરને આપો એટલે એ તમને સીટ શોધી આપે. પંદરેક મિનિટમાં મારી રામન આવી પણ ગઈ. ખૂબ સ્વાદિષ્ટ અને શાકથી ભરપૂર!

જમ્યા પછી બે-ત્રણ કલાક મારે ટાઈમપાસ કરવાનો હતો અને તેટલામાં સેમની ફલાઇટ લૅન્ડ થવાની હતી. કોઈ ઇન્ટરનેટ ફોરમ પર વાંચ્યું હતું કે, શિન્જુકુ વિસ્તાર ધમધમતો અને મજા આવે એવો છે. એ મારી હોટેલથી પણ નજીક હતો એટલે હું ટ્રેન પકડીને ત્યાં પહોંચી. શિન્જુકુ સ્ટેશન અને એક સારો એવો મોટો મૉલ અંદરથી જ કનેક્ટેડ છે. ત્યાં મારી નજર એક ટી-શોપ પર પડી – આલ્ફ્રેડ ટી રૂમ. ત્યાં ઠંડી ‘હોજિચા’નો લાભ લેવામાં આવ્યો. એ હોજીચાનો સ્વાદ હતો એકદમ દાઢે વળગે તેવો!

જાપાનમાં ગ્રીન ટીની બે વેરાઈટી સૌથી પ્રખ્યાત છે – એક છે માચા અને બીજી હોજીચા. ત્યાં આ બે ફ્લૅવર તમને જોઈએ એ વસ્તુમાં મળે. કિટકેટ, કેક, બોબા ટી, મોચી, આઈસ ક્રીમ, દૂધવાળી ચા, દૂધ વિનાની ચા બધામાં માચા અને હોજીચા તો મળે મળે ને મળે જ! બાય ધ વે, અહીં હોજિચામાં ‘ચા’ એટલે આપણાવાળી ચા જ. કહેવાય છે કે, ચા જ્યાં જ્યાં જમીનથી પહોંચી ત્યાં ત્યાં ચા/ચાય કહેવાઈ અને જ્યાં જ્યાં સમુદ્રમાર્ગે પહોંચી ત્યાં ત્યાં ‘ટી’ – Tea if by sea, Cha if by land .

મેં થોડી વાર એ મૉલમાં આંટા માર્યા, સુંદર સ્ટોર્સ અને રેસ્ટ્રો જોયા અને થોડા કપડા ખરીદ્યા.

ચારેક વાગતાં સેમનો મૅસેજ આવ્યો કે, એરપોર્ટથી નીકળી ગયો છે અને હોટેલ પહોંચી રહ્યો છે એટલે હું પણ હોટેલ તરફ પાછી ફરી. શિંજુકુમાં ફક્ત હોજીચા માટેફરીથી આવવાનું મન હતું પણ એ મેળ પડ્યો નહીં કારણ કે, કેટલું બધું જોવાનું હતું, કેટલું બધું કરવાનું હતું!

ઓસાકા – 5

ઓસાકા, જાપાન

જાપાન ફરીને આવેલી કોઈ વ્યક્તિનાં મોં પર મેં ત્યાંનાં મંદિરોની વાત ન સાંભળી હોય એવું ક્યારેય બન્યું નથી. ઓસાકામાં 3 દિવસ વીતાવ્યા પછી પણ મેં એક હોઝેન્જી શ્રાઈન સિવાય કઈં જોયું નહોતું એટલે ઓસાકાનાં અંતિમ દિવસે મંદિર અને શ્રાઈન જોવાનો કાર્યક્રમ રાખવામાં આવ્યો. છેલ્લા દિવસે બપોર સુધી મારી પાસે ઓસાકામાં ફરવાનો સમય હતો. પછી શિન્કાનસેન (બુલેટ ટ્રેન) પકડીને ટોક્યો પહોંચવાનું હતું અને હોટેલમાં સામાન ઊતારીને રાત્રે આઠ વાગ્યા આસપાસ ટોક્યોનાં મિત્રો આશુ અને શ્રી સાથે ડિનર પ્લાન હતો એટલે દિવસ દરમિયાન જગ્યાઓ શોધવામાં સમય વ્યતીત કરવો પોસાય તેમ નહોતું એટલે જગ્યાઓ શોધીને આખો પ્લાન મેં રાત્રે જ બનાવી લીધો.

પહેલા ક્યાં ક્યાં ફરવા જવું એ નક્કી કર્યું અને પછી એ સ્થળો આસપાસ ખાવા-પીવાનાં સ્થળ શોધ્યા. સવારે ચેક-આઉટ કરીને બૅગ્સ હોટેલ પર છોડી. સાડા દસે ‘મિકાસાડેકો & કૅફે’ પહોંચી.

https://goo.gl/maps/UoxFkMemquEByWoG8

કૅફે ખૂબ વ્યસ્ત હતું અને પંદરેક મિનિટ રાહ જોયા પછી સીટ મળી. જો ગુરુવારે સવારે આ હાલત હોય તો શનિ-રવિ તો ત્યાં કેટલી રાહ જોવી પડતી હશે! ત્યાંનો બ્રેકફસ્ટ અને ઍમ્બિયન્સ જો કે, રાહ જોવાલાયક છે પણ ખરાં! મેં ઘણાં દિવસોથી ટ્રેડિશનલ પાશ્ચાત્ય બ્રેકફસ્ટ કર્યો નહોતો એટલે એ જ ઓર્ડર કરવામાં આવ્યો.

ફટાફટ બ્રેકફસ્ટ પતાવીને હું ચાલી નાંબા-યાસાકા શ્રાઈન તરફ. એ વિસ્તાર એકદમ શાંત અને ખાલી હતો અને એકદમ સામાન્ય રેસિડેન્શિયલ વિસ્તાર હતો, બાકીનાં બધાં સ્થળોની જેમ ટૂરિસ્ટી, કમર્શિયલ નહીં. મુખ્ય માર્ગથી અંદર ચાલતાં થોડી નાની સાંકડી ગલીઓ જોવા મળી અને ઘરની બહાર પાર્ક કરેલાં સ્કૂટર, સાઇકલ, ગાડીઓ.

સવારે મોટાં કામ પર અને બાળકો સ્કૂલે ગયા પછીની રેસિડેન્શિયલ વિસ્તારની શાંતિ હતી વાતાવરણમાં. નાના નાના પંખીઓનાં અવાજ સંભળાતાં હતાં અને તેવામાં આપણે ગલીનાં નાકા પર દસ-બાર ઘરોની વચ્ચે મહાદેવનું મંદિર હોય એવી જ રીતે બરાબર નાંબા-યાસાકા શ્રાઈન આવેલી છે. મોટા ખુલ્લા પરિસરમાં ત્રણ દહેરીઓ અને ખૂબ બધા વૃક્ષો!

મંદિર પણ મોટા ભાગે ખાલી જ હતું. હું ગઈ ત્યારે મારા સિવાય બીજા એકાદ બે માણસો માંડ હશે. ત્યાં એક નાનકડી છોકરી તેની મમ્મી સાથે ત્યાં આવી હતી અને પોતાનાં સાંસ્કૃતિક પહેરવેશમાં ફોટો પડાવી રહી હતી.

બધું એકદમ શાંત અને ખુશનુમા હતું. આ આખો નજારો મારી ભારતની સવારનાં સમયની મંદિરોની સ્મૃતિ સાથે એટલો મળતો આવતો હતો કે, થોડાં સમય માટે હું સ્કૂલનાં સમયમાં ચાલી ગઈ હોઉં તેવો આભાસ થયો. છેલ્લે હું સ્કૂલનાં દિવસોમાં જ કદાચ સવારનાં સમયે કોઈ મંદિરે ગઈ હોઇશ. મને ત્યાં જ બેસી રહેવાનું મન થયું પણ, મારે બીજી જગ્યાઓ પણ જોવી હતી અને સમય ઓછો હતો એટલે થોડો સમય ત્યાં બેસીને પછી હું આગળ ચાલી શીંતેન્નોજી મંદિર તરફ.

તેન્નોજી સ્ટેશન પર ઉતરીને દસેક મિનિટ જેટલું ચાલતાં એ મંદિર આવતું હતું. એ આખો વિસ્તાર એકદમ ટૂરિસ્ટી હતો. ત્યાં ઘણી બધી નાની દુકાનો, તેન્નોજી પાર્ક, ઝૂ અને એવું ઘણું બધું હતું એટલે ઘણાં લોકો દેખાતા હતા. તેન્નોજી મંદિર જતાં રસ્તામાં મને મૅપ્સ પર મને ‘હોરીકોશી શ્રાઈન’ દેખાઈ એટલે પહેલા મેં ત્યાં જવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પણ, એ શ્રાઈન મને મળી નહીં અને અંતે હું થોડું ફરીને એક શ્મશાન પર પહોંચી ગઈ.

પછી વધુ સમય બપોરે પોણા વાગ્યા જેવો થયો હતો. ત્યાંથી હું દોઢ વાગ્યે નીકળું તો પણ હોટેલ જઈને સામાન લઈને શિન્કાનસેન સ્ટેશન પહોંચતાં ત્રણ આરામથી વાગે એટલે ફટાફટ હું શીનતેન્નોજી મંદિર તરફ જ ચાલી. રસ્તામાં જૂની જાપાની શૈલીનાં ખૂબસૂરત નાના ઘર જોવા મળ્યાં. ત્યાં કોઈ શેરીમાં વિચિત્ર સૂટમાં સુસજ્જ એક જાપાની છોકરાએ મારી સાથે વાત કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તેનાં ભાંગેલાં ઇંગ્લિશમાં કઈં મેળ પડ્યો નહીં એટલે એ ચુપચાપ આગળ ચાલ્યો.

શીનતેન્નોજી મંદિર વિશાળ છે! અંદરનું ચોરસ પ્રાંગણમાં આંટો મારતા જ લગભગ વીસેક મિનિટ લાગે તેટલું મોટું. મંદિરનાં મુખ્ય દરવાજાની અંદરનાં વિશાળ ચોકમાં માર્કેટ લાગેલી હતી. લોકો નાના નાના તંબુ લગાવીને વસ્તુઓ વેંચતા હતા.

મુખ્ય મંદિરની બરાબર સામે લોકો અગરબત્તીઓ સળગાવતા હતા. અંદર મંદિરની દીવાલો પર બુદ્ધનાં જીવનનાં મહત્ત્વનાં પ્રસંગોનું ચિત્રણ કરવામાં આવ્યું હતું. અંદર ફોટોઝ લેવાની છૂટ નહોતી. એ મંદિર મને એટલું ખાસ ન લાગ્યું. થોડાં દિવસો પછી ક્યોતોમાં મેં જે જોયું તેની સરખામણીમાં તો હું એમ કહું કે, આ મંદિર કદાચ ન પણ જોવા મળે તો પણ અફસોસ કરવા જેવો નથી.

મંદિરથી દોઢ-પોણા બે આસપાસ નીકળીને પ્લાન પ્રમાણે હું ટ્રેન પકડીને ફટાફટ મારી હોટેલ પહોંચી. ત્યાં પહોંચતા અઢી તો વાગ્યા જ હશે. હોટેલની શટલથી પાછું ઓસાકા સ્ટેશન જવાનું હતું અને ત્યાંથી JR પકડીને શીન-ઓસાકા, જ્યાંથી મારે ટોક્યોની શિન્કાનસેન લેવાની હતી ત્રણ સુધીમાં. હોટેલ પહોંચીને થોડું રેસ અગેઈન્સ્ટ ટાઈમ જેવું થઇ ગયું. ફટાફટ સામાન ઉપાડીને જે શટલથી હું ઓસાકા-સ્ટેશનથી હોટેલ આવી હતી એ જ શટલમાં પાછી ઓસાકા સ્ટેશન પહોંચી. શીન ઓસાકા તરફ જતી JR ટ્રેનનો દરવાજો એકદમ શટલ-સ્ટોપ પાસે જ હતો એટલે ફટાફટ દોડીને મેં ટ્રેન પકડી.

JR પાસ સાથે તમે સૌથી ફાસ્ટ બુલેટ ટ્રેન – ‘નોઝોમી’માં મુસાફરી ન કરી શકો. ત્યાર પછીની બીજા નંબરની ફાસ્ટેસ્ટ – ‘હિકારી’ પકડવાની હતી. ટ્રેન નીકળવાની બરાબર બે મિનિટ પહેલા હું ત્યાં પહોંચી અને ઝડપથી કોઈ પણ ડબ્બામાં ચડી ગઈ. એ ટ્રેનનો રિઝર્વ્ડ વિભાગ હતો – તેમાં પણ JR પાસવાળા લોકો ન બેસી શકે એટલે નોન-રિઝર્વ્ડ વિભાગ તરફ જતાં હું એક પછી એક ડબ્બા ઓળંગવા લાગી. અંતે લગભગ દસેક ડબ્બા પછી નોન-રિઝર્વ્ડ વિભાગ આવ્યો અને હું સીટ પામી.

ટ્રેન મોટાં લાંબા ખેતરો અને ખુલ્લા મેદાનો પાસેથી પસાર થતી હતી ત્યારે તેની ગતિનો ખ્યાલ ન આવતો પણ, જ્યારે પાસેથી બીજી શિન્કાનસેન નીકળતી ત્યારે તેની ગતિ ખરેખર અનુભવાતી! બીજી ટ્રેન તમારી સાપેક્ષ એક લાંબા લીસોટાની જેમ પસાર થઇ જાય! તેની બારી, બારણા જેટલી ડિટેઇલ પણ તમે જોઈ ન શકો એટલી બંને ટ્રેનની ગતિ હતી! રસ્તામાં મને આછું પાતળું એક મેઘધનુષ્ય પણ દેખાયું.

શ્રીએ કહ્યું હતું કે, ડાબી બાજુ બેસીશ તો ટોક્યો પહોંચતા પહેલા રસ્તામાં માઉન્ટ ફૂજી જોવા મળશે. પણ, એ પહેલા તો ખૂબ ગાઢ અંધકાર ફેલાઈ ગયો હતો. સાંજે સાડા છ આસપાસ હું ટોક્યો સ્ટેશન પહોંચી. ત્યાંથી JR લઈને મારી હોટેલ પાસેનાં યોત્સુયા સ્ટેશન પર ઉતરી. યોત્સુયાથી મારી હોટેલ – ‘ન્યૂ ઓતાની’ સુધીનાં રસ્તે દસ મિનિટ ચાલવાનું હતું. યોત્સુયાથી મારી હોટેલ – ‘ન્યૂ ઓતાની’ સુધીનાં રસ્તે દસ મિનિટ ચાલવાનું હતું. મારા મગજમાં એ ચાલવાનું ચિત્ર શહેરની મોટી ગલીઓમાંથી ચાલવાનું હતું પણ, વાસ્તવમાં એ ચાલવાનું જાણે કોઈ મોટાં નેશનલ પાર્કમાં ચાલતા હો તેવું હતું. આખા રસ્તે ડાબી બાજુ કોઈ મોટી કૉલેજનું બિલ્ડિંગ અને જમણી બાજુ જંગલ જેવું કઈંક. રાતનાં અંધકારમાં બહુ ખબર નહોતી પડતી પણ, દિવસે એ રસ્તો બહુ સુંદર લાગતો હશે તેવો આભાસ થતો હતો.

ઓસાકા અને ટોક્યોમાં બેગ સાથે દોડીને થોડો થાક લાગ્યો હતો પણ, નવા સ્થળો જોવાનો ઉત્સાહ થાક ભૂલાવી દેતો હતો. રૂમમાં સામાન મૂકીને ફટાફટ આશુ અને શ્રીનાં ઘર તરફ જવાનું હતું. એ સાથે મારી સોલો ટ્રિપનો અંત આવતો હતો. આગળની મુસાફરી લોકો સાથે થવાની હતી તેની થોડી ખુશી પણ હતી અને થોડું દુઃખ પણ.

ઓસાકા – ૪

ઓસાકા, જાપાન

સાંજે દોતોનબોરીથી પાછા આવીને પહેલું કામ તો થોડી વાર ઊંઘવાનું કરવામાં આવ્યું. રાત્રે નવ વાગ્યા આસપાસ કકડીને ભૂખ લાગી. ફરીથી હોટેલમાં જમવાનું તો કંટાળાજનક હતું. આગલી રાતે વેજિટેરિયન જમવાનું શોધવાની ટ્રાય કરી હતી ત્યારે એક-બે ઇન્ડિયન રેસ્ટ્રોં ધ્યાનમાં આવ્યાં હતાં. તેમાંથી એકનું રેટિંગ સારું હતું અને ‘ગ્રાન્ડ ફ્રન્ટ’ મૉલ – જ્યાં સવારે નાશ્તો શોધવાની જફા કરી હતી – તેનાંથી એક જ બ્લૉક દૂર હતું એટલે પંદર મિનિટમાં ત્યાં ચાલીને પહોંચી શકાય તેમ હતું. નામ હતું ‘ઍવરેસ્ટ તંદૂરી’. વધુ મગજ ચલાવ્યા વિના મેં ત્યાં જ જવાનું રાખ્યું.

જમવાનું ‘અબવ ઍવરેજ’ હતું પણ, ત્યાંનાં સંચાલકની મહેમાનગતિ ખૂબ જ સારી. તેની સાથે થોડી સામાન્ય વાત થઇ. પછીનાં દિવસે મારી વિઝા અપોઇન્ટમેન્ટ હતી – પહેલી વાર મારી ‘નેશનાલિટી’ સિવાયનાં દેશમાં એટલે થોડી નર્વસનેસ તો હતી. દસ વાગ્યા આસપાસ જમવાનું પૂરું કરતા કરતા અચાનક મને ચાનક ચડી કે, મેં વિઝા ફૉર્મમાં ડિજિટલ ફોટો લગાવેલો હોવા છતાં એ લોકો એ માન્ય નહીં રાખે અને ફક્ત એક ફોટોનાં કારણે મને પાછી મોકલી દેશે તો? થોડી વાર મન મનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છતાં એ સવાલ મગજમાંથી હટતો નહોતો એટલે અંતે મેં પેલા રેસ્ટ્રોં-સંચાલકને પૂછ્યું. તેણે જણાવ્યું કે, ત્યાંથી પાંચ જ મિનિટ દૂર એક ફોટો બૂથ હતું ત્યાંથી ફોટો મળી જાય તેમ હતો.

રેસ્ટ્રોંથી નીકળતી વખતે મેં તેને ફરીથી રસ્તો પૂછ્યો તો એ માણસે કહ્યું કે, એ રેસ્ટ્રોં બંધ જ કરી રહ્યો હતો અને મારી સાથે આવીને મને જગ્યા બતાવી શકશે. એ તરફ ચાલતા ચાલતા અમારી થોડી વધુ વાત થઇ અને મેં જાણ્યું કે, એ માણસ બહુ હોશિયાર હતો. કહેતો હતો કે, તેનાં જેવા ધંધાદારી નેપાળીઓ માટે જાપાન બહુ સારી જગ્યા છે. કામ કરવા માટે વિઝા આરામથી મળી જાય, ભણવામાં પૈસા ન નાંખવા પડે અને સારું જીવન મળી રહે. દસ વર્ષ પહેલા એ જાપાન આવ્યો હતો અને ધીમે ધીમે તેણે આખા દેશમાં જૂદી જૂદી જગ્યાએ કુલ આઠ જેટલા ઇન્ડિયન ગ્રોસરી સ્ટોર ખોલી નાખ્યાં હતાં. તેટલામાં ફોટોબૂથ આવી ગયું પણ, મારા નસીબે એ બંધ નીકળ્યું. હું થોડી નિરાશ થઇ પણ તેને થોડે દૂર એક બીજા બૂથની પણ ખબર હતી એટલે એ મને ત્યાં મૂકી ગયો. એ ખુલ્લું હતું અને મને ફોટો મળી ગયો.

રાત્રે દસ વાગ્યે એક બિલકુલ અજાણ્યા દેશમાં – જ્યાં વાતચીતમાં ભાષા સંબંધી આટલી મુશ્કેલીઓ હોય, ત્યાં એક અજાણ્યા માણસની આટલી મદદ મળવી એ મોટી વાત છે. આવા માણસોથી જ દુનિયા ચાલે છે.

રાત્રે ઊંઘ તો આવતી જ નહોતી. મેં આગળ વાત કરી એ પ્રમાણે JRail passનાં ચાર્જિસ મારાં બૅન્ક અકાઉન્ટમાંથી ગયા કે નહીં એ વિશે તપાસ કરવા મારાં અકાઉન્ટમાં લોગ-ઇન કર્યું. ઍરપોર્ટ પરથી ફૉન કર્યો ત્યારે પેલી ફોન અટેન્ડેન્ટે હાએ હા કરી હતી. પણ, ખરેખર એ ચાર્જિસ તેમણે ‘ઑથોરાઈઝેશન’ સ્ટેજ પર અટકાવ્યાં નહોતાં અને એ પ્રોસેસ થઇ ગયાં હતાં. મેં તાબડતોબ વૉઇપ ઍપ દ્વારા બેન્કનાં ફ્રૉડ ડિપાર્ટમેન્ટને ફોન લગાવ્યો. રકમ મોટી હતી અને આટલો મોટો ચાર્જ-બૅક મેં ક્યારેય ક્લેઇમ નહોતો કર્યો એટલે મને થોડો ડર પણ લાગ્યો કે, એ લોકો એ મંજૂર કરશે કે નહીં. 3 ફૉન કોલ્સ અને વિવિધ ફૉર્મ્સ ભર્યાં પછી તેમણે કહ્યું કે, હું આવતાં 15 દિવસમાં અપ્રૂવલ અને રિફંડની અપેક્ષા રાખી શકું છું. રાત્રે ત્રણેક વાગ્યે હું માંડ થોડો સમય ઊંઘી અને સાત વાગ્યે ફરી ઉઠી ગઈ.

નવ વાગ્યાની અપોઈન્ટમેન્ટ હતી એટલે આરામથી ચાલીને કોન્સ્યુલેટ પહોંચી. કોન્સ્યુલેટ માટેની લાઈન ફુટપાથ પર હતી, જે થોડું વિચિત્ર હતું. અંદર તેમણે મારું બધું અપ્રૂવ કરી દીધું પણ ફોટો બાબતે ડખો કર્યો. મેં ફૉર્મ પર પ્રિન્ટ કરેલો ફોટો તો ન જ ચલાવ્યો અને રાત્રે મહેનત કરીને પડાવેલો હતો એ પણ નહીં કારણ કે, તેમાં બેકગ્રાઉન્ડ સફેદ નહોતું. તેણે મને ત્યાં રાખેલાં ફોટો મશીનમાંથી ફોટો પાડવા કહ્યું. એ મશીન ફક્ત કૅશ લેતું હતું અને હું બાઘાની જેમ કૅશ હૉટેલ પર છોડીને આવી હતી. કૉન્સ્યુલેટવાળા બહેન એટલા સારા કે, તેણે મને બહાર નીકળીને 1 કલાક પછી ફોટો આપવા પાછા આવવા માટેની લેખિત મંજૂરી આપી અને સિક્યોરિટી ગાર્ડ્સને પણ જણાવી દીધું. થોડો સમય તો શ્વાસ અદ્ધર થઇ ગયો હતો. હું ટૅક્સીથી તાબડતોબ હૉટેલ ગઈ અને કેશ લઈને પછી આવી પછી અંતે કૉન્સ્યુલેટનો કાર્યક્રમ પત્યો.

એ કામ પતાવ્યું ત્યાં બપોરે જમવાનો સમય થઇ ગયો હતો. આટલી જફાઓ પછી કોઈ જ નવાં પ્રયોગ કરવાનું મન નહોતું એટલે ચુપચાપ દેસી રેસ્ટ્રોં જ શોધ્યું. ‘શ્રીલંકા રેસ્ટ્રોં કૉલોમ્બો’ ધ્યાનમાં આવ્યું અને ઇંટ્રેસ્ટિંગ લાગ્યું. એ જગ્યા શોધવાની પણ અલગ જ વિધિ થઇ. ગૂગલ મૅપ્સમાં માર્ક કરેલી પિન આસપાસ મેં ઓછામાં ઓછા ત્રણ આંટા માર્યા પણ, રેસ્ટ્રોંનું ક્યાંય નામોનિશાન નહીં. અંતે ટ્રેન સ્ટેશનની જે એક્ઝિટમાંથી બહાર નીકળી ‘તી ત્યાં પાછી અંદર ગઈ અને એ જ પિન ટ્રેન સ્ટેશનની અંદર શોધવાનો પ્રયત્ન કર્યો ત્યારે મેળ પડ્યો. આ છે ગૂગલ મૅપ્સની લિમિટ. ગૂગલ મૅપ્સ માટે અન્ડરગ્રાઉન્ડ અને ઓવરગ્રાઉન્ડમાં કોઈ જ ફર્ક નથી. જો આ બ્લૉગ વાંચીને કોઈ ઓસાકામાં આ રેસ્ટ્રોં શોધવાનો પ્રયન્ત કરે તો તેમનાં માટે આ ખાસ નોંધ – રેસ્ટ્રોં અંડરગ્રાઉન્ડ છે એટલે એ શેરીમાં જો ક્યાંય દાદરા દેખાય તો તેમાંથી નીચે ઉતરી જવા વિનંતી.

અહીં મને ઘણું સારું જમવાનું મળ્યું અને વાત કરવા મળી એક મજાનાં માણસ સાથે. એ રેસ્ટ્રોં માં કુલ બે શેફ હતા – એક તેનાં નામ પ્રમાણે શ્રીલંકન અને બીજા ભારતીય અંબલાલભાઈ. હું ગઈ ત્યારે ત્યાં બહુ ભીડ નહોતી એટલે અંબલાલે મારી સાથે થોડી વાત કરી. મારે જે જમવું હોય એ પ્રમાણે કસ્ટમ-થાળી બનાવી આપી. એ મૂળ મારવાડી હતો અને આણંદ / વલ્લભવિદ્યાનગર બાજુ ક્યાંક જમવાનું બનાવવાનું જ કામ કરતો. ત્રણથી ચાર વર્ષ પહેલા જાપાન જઈને વસ્યો હતો.

એ માણસ કદાચ સો ટચનું સોનુ હતો. પણ, છતાંયે તેણે જ્યારે પૂછ્યું કે, હું જાપાન એકલી આવી છું ત્યારે મારાથી થોડું ખોટું બોલાઈ ગયું. મેં કહ્યું અત્યારે એકલી છું પણ પછીનાં દિવસે મારો ફિયાન્સ મારી સાથે જોડાવાનો છે. બાર વાગ્યા આસપાસ ત્યાં ખૂબ ભીડ થવા માંડી. આસપાસની ઑફિસોનાં કર્મચારીઓથી આખું રેસ્ટ્રોં ભરાઈ ગયું. બહાર નીકળતી વખતે મેં તેને આવજો કહ્યું તો તેણે બહુ પ્રેમથી જવાબ આપ્યો ‘આવજો હો બહેન. તમારું ધ્યાન રાખજો.’ (Yes, literally in those exact words). એ ચોવીસ કલાકમાં મને કેટલા ભલા માણસો મળ્યા હતા!

ત્યાંથી હું હોટેલ પાછી ફરી અને થોડો આરામ કર્યો. સાંજે સૅમનો મૅસેજ આવ્યો કે તેનો પાસપોર્ટ જાપાન એમ્બેસીમાંથી પાછો આવી ગયો હતો અને તેણે અને અભિએ તેમની ટિકિટ્સ બુક કરી લીધી હતી. એ મંગળવારની સાંજ હતી. સૅમ ગુરુવારે બપોરે ટોક્યો પહોંચવાનો હતો અને અભિ શનિવારે. ઓસાકામાં આમ પણ મેં બુધવાર સુધીની જ હોટેલ બુક કરી હતી અને આગળનું કઈં નક્કી નહોતું કર્યું એટલે, એ લોકોનો પ્લાન નક્કી થયા પછી મેં સૌથી પહેલું કામ ટોક્યોમાં અમારી હૉટેલ બુક કરવાનું કર્યું. છેલ્લી ક્ષણનું બુકિંગ હતું એટલે ચોઈસ ઓછી હતી. મેં પસંદગી ઉતારી ‘હૉટેલ ન્યૂ ઓતાની’ પર.

બુકિંગ પતાવીને ટોક્યોનાં મિત્રો – આશુ અને શ્રીને પણ જાણ કરી. બુધવારે બપોરની બુલેટ ટ્રેન પકડીને હું ટોક્યો જવાની હતી અને આશુ-શ્રીને ડિનર માટે મળવાની હતી. એ બધું પત્યા પછી ફરી બહાર નીકળવાનું વિચારવામાં આવ્યું. આગલા દિવસે દોતોનબોરીથી પંદર મિનિટ ચાલતા એક વેગન રેસ્ટ્રોં વિશે ગૂગલ મૅપ્સ પર જાણ્યું હતું એટલે ડિનર ત્યાં કરવાનું નક્કી કર્યું. વળી, આગલા દિવસે થાકનાં કારણે ત્યાં બહુ ફરી નહોતું શકાયું એટલે એ પણ કરવું ‘.

ઓસાકા-નાંબા સ્ટેશન પર ઉતરીને પહેલા હું દોતોનબોરીમાં થોડું ફરી. કોણ માને કે, એ વિશાળકાય માર્કેટનાં અંધાધૂંધ વચ્ચે શાંતિની સરવાણી જેવું એક બૌદ્ધ મંદિર છે! દોતોનબોરીની એક નાનકડી ગલીમાં ‘હોઝેન્જી ટેમ્પલ’ આવેલું છે. તેનાં વિશે વધુ કઈં કહેવું અઘરું છે. આ ફોટોઝ તેની ખૂબસૂરતીનું પ્રમાણ છે.

એ શ્રાઈનવાળા વિસ્તારમાં પડદાથી ઢંકાયેલા નાના નાના બાર હતાં. ત્યાં ફરતી ફરતી હું અચાનક એક સાંકડી ગલી પાસે આવી પહોંચી જ્યાં સુંદર લૅન્ટર્નસ લગાવેલાં હતાં. પહેલા તો હું ફોટોઝ લેવા માટે અંદર ગઈ. પણ ત્યાં તો એક અલગ દુનિયા જ હતી માનો! અંદર જૂના જાપાનની માહિતી આપતાં ચિત્રો અને વધુ નાના નાના બાર હતાં.

એટલી વારમાં ભૂખ લાગી એટલે હું રેસ્ટ્રોં તરફ ચાલી. રેસ્ટ્રોંનું નામ ‘શીઝેન બાર પૅપ્રિકા’. એ રેસ્ટ્રોંમાં જમવાનું તો ખૂબ સારું હતું જ પણ, ડેકોર અને ઍમ્બિયન્સ પણ ખૂબ સુંદર હતાં. ઓસાકામાં હો અને વેજિટેરિયન હો તો એ જગ્યા તમારે ચોક્કસ જોવી રહી. લાંબા દિવસને અંતે મારું મુખ્ય કામ પૂરું થયું હતું એટલે મેં ડિનર સાથે એક વાઈન-ગ્લાસ મંગાવીને સેલિબ્રેટ કર્યું.

ત્યારે મારી રાજાઓ સાચા અર્થમાં શરુ થઇ હોય તેવો અહેસાસ થયો. એકલા ફરવાનું સુખ અને તેને કારણે થતાં નવાં અનુભવ, નવાં લોકો, આ બધું હું ઘણાં સમયથી ગુમાવી ચુકી હતી અને પછીનાં દિવસે ફરીથી ગુમાવવાની હતી.

જમ્યા પછી પણ મારા મનમાંથી પેલા નાના બાર્સ ગયાં નહોતાં. વળી, એ દિવસે (કે તે અઠવાડિયે) ત્યાંનાં એક મુખ્ય માર્ગ પર ‘ફૅસ્ટિવલ ઓફ લાઇટ્સ’ની શરૂઆત થવાની હતી એટલે હું એ રસ્તે દોતોનબોરી તરફ ચાલવા માંડી. ફેસ્ટિવલ ઓફ લાઇટ્સમાં ખાસ કઈં હતું નહીં. આપણે ત્યાં દિવાળીની રોશની થાય એ રીતે એ લોકોએ એક લાંબા રસ્તા પર ઝીણી લાઇટ્સ મૂકીને તેને પ્રકાશિત કરી હતી અને ક્રિસ્મસ ડેકોરેશન પણ.

હોઝેન્જી ટેમ્પલ પાછળ મેં ફરી આંટો માર્યો અને ક્યા બારમાં જવું એ નક્કી કરવા માંડ્યું. એક જગ્યાએ અંદર ગઈ. દરવાજા ખોલતા એક સીડી આવી અને દસેક પગથિયાં નીચે ઉતરીને બાર કાઉન્ટર. એ સ્થળનું નામ અને આખું મેન્યુ જાપાનીઝમાં હતાં. પણ, બાર ખૂબ કલાસી અને ફેન્સી હતો એટલે મને ત્યાં રેડ વાઈન તો મળવાની જ એટલી ખાતરી હતી. હું ગઈ ત્યારે ત્યાં પણ બહુ લોકો નહોતા. એકલી હતી એટલે હું બાર કાઉન્ટર પર જ બેઠી. બારટેન્ડરને પણ ફક્ત જાપાનીઝ આવડતું હતું એટલે બહુ વાત થવાનો સ્કોપ હતો નહીં.

થોડી વારમાં મારી પાસેનાં ટેબલ પર એક યુગલ આવ્યું. મેં તેમની તરફ સ્મિત કર્યું. સ્ત્રીએ શૅમ્પેનની એક બૉટલ મંગાવી. એ લોકો ત્યાં ઘણાં સમયથી આવતા હશે તેવો આભાસ થયો. તે જેટલા રાઉન્ડ મંગાવતી એ દરેક વખતે બારટેન્ડર પણ તેમની સાથે એક ડ્રિન્ક લેતો. હું ત્યાંથી ઊભા થવાની તૈયારીમાં હતી ત્યાં બારટેન્ડરે મારી સામે શૅમ્પેનનાં ચાર ગ્લાસ ભર્યા અને મને ભાંગેલાં અંગ્રેજીમાં કહ્યું કે, એક ગ્લાસ મારી પાસે બેસેલી સ્ત્રી તરફથી મારા માટે હતો. એ સ્ત્રી મોજીલી લાગતી હતી અને તેને પોતાની સાથે બધાને પાર્ટી કરાવવી હતી તેવું લાગતું હતું એટલે મેં એ સ્વીકાર કર્યો અને એ ત્રણે સાથે ચિયર કર્યું. પછી તો એ સ્ત્રી સાથે પણ મારી ભાંગેલાં અંગ્રેજીમાં થોડી વાત થઇ. ત્યારે મારા હાથ પર થોડી મહેંદી લગાવેલી હતી એટલે તેણે તેનાં વખાણ કર્યા. એ ‘હેના ટૅટૂ’ વિશે જાણતી હતી. પછી તો અમે ગૂગલ ટ્રાંસલેટની મદદથી પોતાનો ફોન દેખાડીને પંદરેક મિનિટ વાત કરી.

શૅમ્પેન ખતમ કરીને સાડા દસ આસપાસ હું પહોંચી હોટેલ પર અને આરામથી પછીનાં દિવસનો પ્લાન બનાવ્યો. શ્રીએ મને ઉમેદા સ્કાય બિલ્ડિંગ જવા કહ્યું. ત્યાં દુનિયાનું સૌથી ઉંચાઈ પર આવેલું એસ્કેલેટર છે તેમાં લોકો ચડી શકે છે. પણ, મને તેમાં બહુ રસ નહોતો. મારે સવારે ફક્ત થોડાં મંદિર જોવા હતાં અને બપોરની ટ્રેન પકડીને સાંજ સુધીમાં ટોક્યો પહોંચવું હતું.

क्रमशः

चन्द्रकान्त बक्षी

दुःख पड़ते जाएँ और इन्सान बीमार भी न पड़े यह ईश्वर की कलामय क्रूरता का एक प्रकार होगा, उसने सोचा। समस्याएँ। एक मित्र ने पूछा, समस्याओं का निराकरण क्या? हमारी मिडलक्लासी समस्याओं का? भगवान है सब का। वह समस्याओं का निराकरण कर देता है। एक पुरानी समस्या सुलझे उससे पहले ही भगवान दो नयी विकट समस्याएँ खड़ी कर देता है। वरना तो हम मिडलक्लास के इन्सान पुरानी समस्याओं की तपिश में ही झुलसकर काले पड़ जाएँ और जले कागज़ की तरह कोनों में पड़े पड़े राख हो जाएँ। पर जन्मकुंडलिओं में विधाता शनि का समायोजन करके देता है। वह मरने नहीं देता। शनि ज़िंदा रखता है, संतप्त करता है। गर्दिश-ए-आसमानी में गोल गोल घुमाये रखता है। साप्ताहिक भविष्य पढ़ने का मज़ा आता है।

भूतकाल के पास मनःचित्र भी नहीं थे, साइकेडिलिक डिज़ाइनों की तरह सिर्फ़ एक ही तरह के रंग और उन रंगों के के परावर्तन चकराते रहते थे। यकायक, भूमिका के बिना सब घट रहा था। अप और डाउन ट्रेन की तरह एक ही समय भूतकाल और वर्तमानकाल बन जाता था। यह शहर जिसमें उसकी ज़िंदगी और शायद पूर्वजन्म भी गुज़रा था, अब उसका नहीं था। इस शहर के श्मशानघाट पर उसकी चिता जानेवाली नहीं थी। और यह शहर उसने छोड़ दिया था। स्टेशन पर एक ही मित्र आया था – आओगे फिर से? हाँ। कब? किसी दिन। मित्र समझता था। अनिश्चितता का कोई अर्थ नहीं था। फिर स्टेशनों पर ऐम्बर लाइटें होतीं, गार्ड सीटी लगाता – दिन हो तो हरी झंडी लहराता, रात हो तो हरी बत्ती हिलता। फिर पश्चिम की दिशा, उझड़ी हुई गृहस्थी की दिशा, नए स्मशानों की दिशा।

इंसान शहर छोड़ सकता है? उसने रेस्ट्रों कार की खिड़की से बाहर देखा। गाड़ी एक पुल पर आई, नीचे एक सूखी नाली आई – और पुल के नीचे हरे तोते उड़ रहे थे। सामने धुंधले, पहली धूप में मकाई के खेत दिख रहे थे। शायद मकाई थी, होगी। – उस शहर में अब घर नहीं था, गृहस्थी नहीं थी। रात को पौने नौ की बसें नहीं थी। हाँ, क्रॉसिंग पर उतर जाना, फिर दक्षिण की ओर सीधे जाना, दाहिने लाल मकान आएगा, ऊपर पहले माले पर वह रहता है … रहता था! उसके फ़्लैट की खिड़की –

उसके फ़्लैट की खिड़की भूतकाल की ओर पड़ती है। उस फ़्लैट की खिड़की से शाम देखने का अकस्मात शायद ही बना है। उस खिड़की से रोज़ रात दिखती थी, और सुबह। चिड़ियाँ और चढ़ता सूरज, सुबह बजती सायरन की आवाज़। पर इंसान शहर छोड़ सकता है? जीवन में पहले चालीस साल जीया हो वह शहर – जहाँ पीहर से भी ज़्यादा आत्मीयता हो गई हो। कहाँ से शुरू किया जाए और कहाँ ख़तम किया जाए? बारिश में स्कूल से भीगते भीगते आते थे वह शहर, माँ की चिता की प्रदक्षिणा कर आग जलाई थी वह शहर, वासना से छलकता पहला चुंबन किया था वह शहर, जहाँ सिगरेट पीना सीखे थे वह शहर, जवानी की ईर्ष्याएँ जहाँ आँखों के सामने धीरे धीरे बुझती देखी थीं वह शहर।

इंसान शहर छोड़ सकता है? छोड़ता है। पर छोड़ सकता है?

एक बार बचपन में खो गया था। एक बार डूब गया था, एक बार स्टेशन पर सो गया था, एक बार …

स्मृतिओं के अलावा कुछ रहता नहीं वयस्क इंसान के पास। या फिर बीमारियाँ। पूरी ज़िन्दगी जतन कर, परवरिश कर संभाली हुई बीमारियाँ। या फिर सफ़ेद बाल या सालों से एक ही तरह हंसने की वजह से पड़ी रेखाएँ। अथवा ज़माने से बैग उठाते उठाते घूमने से बाएँ हाथ की हथेली में पड़े छाले। बायाँ हाथ पूरी ज़िन्दगी दुनिया की ग़ुलामी करता रहा है और दाहिना सलामें।

अब बायें हाथ के छाले और दाहिने की सलामें शहर में छोड़कर वह बाहर निकल गया था। रेस्ट्राँ कार का मलयाली मुनीम बहुत तेज़ी से बिल फाड़ रहा था। मकाई के खेत अब नहीं थे। उर्वर ज़मीन थी, पश्चिम की ओर दौड़ती उर्वर ज़मीन और आसमान, पश्चिम के पेड़ों की ओर नील-कालिमा पकड़ता अपरिचित आसमान।

विचार संलग्न, क्रमबद्ध, सिलसिलेवार आ सके वैसी स्थिति नहीं थी। दो जहानों का ख़ुदा उसके दो जहानों को पहचानता था इसलिए वह इस शहर को पहचानता था। उसने गिद्ध की आँखों से यह शहर यह शहर देखा था, कुत्ते की नाक से यह शहर सूंघा था, सूवर के जबड़ों से इस शहर में खाया था: यह शहर उसकी भूख, जुराबों, क्रोध और कहाकों में फ़ैल गया था। यहाँ वह बच्चे की तरह आँखें खुली रख, कुछ देखे बिना अपने ही विचारों में लीन रह सकता था, यहाँ के हर चेहरे की रेखा को, हरेक पथरीली तह पर जमी धूल की पर्त को, आसमान को, धूप को, बरसात में जमे पानी को, दिशाओं को, अगली सुबह केअख़बार की हेडलाइनों को – सबको वह आत्मीयता से पहचानता था और वह सभी दौड़ती ट्रेन की गड़गड़ाहट में खो गए थे।

और बेकारी के दिन गुज़ारे थे इस शहर में। और इश्क़ के। महत्त्वाकांक्षाओं को ज़मींदोस्त होते देखा था इस शहर में। वर्षों से इन्सानों के साथ बिरादरी का ताल्लुक़ निभाया था इस शहर में। ख़ाकी कमीज़ और सफ़ेद टोपी पहनकर सिनेमा के नीचे अख़बार बेचते आदमी से वह सालों से अख़बार खरीदता था। गन्ने का रास निचोकर देनेवाले पहलवान के पास वह रस पीता था। गंजे सिरवाले एक हजाम से वह कॉलेज के दिनों से बाल कटवाता था। मोठे चश्मेवाले दर्जी से वह पैंट सिलवाता था – सालों से। कॉफ़ी – हाउज़ का धारदार मूछवालावाला एक वेटर हमेशा खबर पूछता था। रोज़ की बस के कंडक्टरों को वह चेहरे से पहचानता था। एयर-लाइन की रिसेप्शनिस्ट छूटती तब वह देखता रहता। रेसकोर्स के पास एक कोकाकोला वाले और नदी के तट पर हॉटल के नीचे बैठे पानवाले से सालों से लगाव था। बेनाम लोग। उनके नाम भीमालूम नहीं थे। वे लोग अचानक मर जाएंगे तब पता नहीं चलेगा। शायद वे लोग ही सोचेंगे कि सालों से रोज़ाना आनेवाला ‘वह’ अब आता नहीं। आये बिना रहता नहीं … शायद मर गया होगा।

और शहर उसकी हड्डिओं के प्रवाही तक उसके शरीर में उतर चुका था। उस शहर में रात में होती आवाज़ों से वह समय का अनुमान लगा सकता था। आधी रात आँख खोलकर आकाश की ओर देखकर सोच सकता – कितने बजे हैं। भरी दुपहरी में आराम से सोकर स्वप्न देख सकता था। आँखें बंद कर सिर्फ़ साँस लेकर वह रोज़ के मार्गों के बस स्टॉप को पहचान सकता था। उस शहर की हवा में उसका रेडियो सुंदर बजता था, उसकी ब्लेड धारदार चलती थी, उसके जूतों का पॉलिश ज़्यादा चमकता था, केटली की चाय को फ्लैनेल की टीकोज़ी और गर्म रखती थी, अलमारी का हैंडल ज़्यादा सफ़ाई से घूमता था, सिगरेट का धुँआ ज़्यादा स्वप्निल उड़ता था। अँधा इंसान अन्धकार को पहचानता है वैसे वह उस शहर की हवा को पहचानता था।

जाड़े आए थे और दीवालियाँ। नए अंडे, और होली पर अबीर गुलाल की खुशबू। पंखे की आवाज़ भी उसके अस्तित्त्व में बुन गई थी। और मौत की खबरें। कोर्ट और शनिवार-दर-शनिवार आता मासिक। सिनेमाहॉल की कुर्सियाँ। बियर और मक्खन खरीदता था वह दुकानें। परिचित आशाएँ, परिचित अपरिचय। सभी रह गया था पीछे; सिर्फ हरी बत्ती का प्रकाश परछाई के डर की तरह शायद साथ साथ आ रहा था और उसमें पीछे मुड़कर देखने की हिम्मत नहीं थी। पीछे मुड़कर देखने से सब कुछ एकसाथ खनखनाहट के साथ, हमेशा के लिए खो जानेवाला था। शायद।

जो जी जा रही हो वही चीज़ आत्मकथा होती है। जो जी जा चुकी हो वह संभवतः और किसी की कहानी होती है। जिसकी जीभ में वाचा नहीं होती ऐसे किसी की कहानी, कही न जा सके ऐसी, आत्मकथा को उत्तरार्ध और पूर्वार्ध नहीं होते। एक खत्म होती है, दूसरी शुरू हो जाती है। शायद – अगर वह आत्मकथा हो तो वह अलग अलग लोगों की होती है। बिल देकर वह रेस्ट्रों कार से अपने डिब्बे की ओर चला।

उसकी बर्थ आ गई। वह लेट गया।

*

फिर काफी समय बाद एक सहप्रवासी ने प्रश्न करने की रुचि दिखाई। रफ़्ता रफ़्ता पूछा: ‘कहाँ जा रहे हैं?’

‘मुंबई।’

‘काम से जा रहे होंगे?’

‘नहीं, हमेशा के लिए।’

‘धंधा करते हैं?’

‘नहीं।’

‘नौकरी करते होंगे?’

‘नहीं।’

‘परिवार वहाँ होगा?’

‘शादी नहीं की।’

‘कितनी उम्र हुई?’

‘चालीस।’

फिर सहप्रवासी की ज़रूरत न रही। सवाल आते ही रहे। खुद ही प्रवासी था और वही उसका सहप्रवासी भी था।

‘क्या किया चालीस साल तक?’

‘धंधा किया। फिर बंद किया।’

‘अब?’

‘पता नहीं।’

‘क्या इच्छा रखते हैं?’

‘फसाद, युद्ध, हुल्लड़। खून – खराबा। सब बहुत असह्य तरीके से सह्य बन गए हैं। इस तरह सड़ते रहने का कोई मतलब नहीं।’

‘इसलिए शहर छोड़ दिया?’

‘स्मृति के घाव भर गए थे वह पसंद नहीं आया। इसलिए घाव फिर से कुरेद लिए।’

‘वह हँसा।’

सच और झूठ एक ही बन रहे थे, गर्भाशय और कब्रस्तान की तरह।

बर्थ पर ही नींद आ गई। आसमान जितने ऊँचे मिनारे पर एक महाकाय छिपकली उसके सामने ताक रही थी और उसको लगा कि वह एक चींटी की तरह उस महाकाय छिपकली के हिलते गले की तरफ खिंचता सरक रहा था। आँखें खुल गईं।

उसने फिर से खुश होकर आँखें बंद की।

क्रमशः सपनों में भी विविधता आ रही थी। खुशकिस्मती। खुशकिस्मती ….

 

Subscribe to ‘Rakhadta Bhatakta’

Processing…
Success! You're on the list.

अमृता

किशनसिंह चावड़ा

यूँ तो मेरी छोटी बहन का नाम अमृता था। पर सब प्यार से उसे ‘अमु’ नाम से ही बुलाते थे। वह मुझसे तीन साल छोटी थी। मैं बारह का था तब वह नौ की थी। भाई-बहन होने से भी ज़्यादा हमारा ख़ास दोस्ती का रिश्ता था। अमु बहुत शरारती थी और मैं ज़रा शांत। इसी लिए आँगन में ज़रा भी कुछ बच्चों में तकरार जैसा होता था तब मेरे सामनेवाले का तो अमु बारह बजा देती थी। छरहरा शरीर, तंदुरुस्ती की खुशबू, सुन्दर चेहरा और तेजस्वी आँखें। अमृता की आँखों पर मैं मुग्ध! वह आँखें उसके समग्र सौंदर्य का शिखर हैं यह बात मैं थोड़ा बड़ा हुआ तब मुझे समझ आई। पर नासमझी में भी मुझे उसकी आँखें बड़ी पसंद थीं और उन आँखों पर धनुष्याकृति रचती उसकी भौएँ सहलाते मैं थकता ही नहीं था। फिर अमु नहीं होती थी तब मैं अपनी ही भौएँ सहलाता अमु को याद करता रहता। अमु को देखकर मेरी नानी राजुबा हमेशा कहती कि, ‘किशन, तेरी बा (१) छोटी थी तब बराबर अमृता जैसी ही लगती थी। अमु बड़ी होगी तब नर्मदा जैसी ही सुन्दर दिखेगी।’ एक दिन राजुबा ने मुझे और अमु दोनों को बा के बचपन की एक बात कही: ‘नर्मदा तब नौ-दस साल की होनी चाहिए, मैं खूब बिमार पड़ी थी। किसी को आशा नहीं थी कि मैं जीऊँगी। तुम छोटे तो हताश होकर रोने लगे थे। उन दिनों में एक सन्यासी भिक्षा मांगने आया। नर्मदा उसकी आदत के मुताबिक़ दोनों मुठ्ठिओं में बाजरी भरकर दौड़ी। उसकी गर्दन पर एक सोने की तार थी। उस साधू ने बातों ही बातों में घर की बिमारी की खबर जान ली। तरसा था कहकर लड़की से पानी मांगा। वह साधू नहीं, कोई अवधूत था। उसने नर्मदा को कहा कि अगर अपनी सोने की कंठी दे दे तो तेरी माँ तुरंत ठीक हो जाए ऐसी ईश्वरी भस्म दूंगा। नर्मदा ने तो कंठी निकाल दी और वह साधू चुटकीभर भस्म देकर चलता बना। लड़की ने तो वह भस्म लाकर चम्मचभर पानी से मेरे गले से उतार दी। भगवान का करना कि तब के बाद रोग जाने लगा और मैं ठीक हुई। आठ-दस दिन बाद वह सोने की तार नर्मदा के गले पर दिखी नहीं इसलिए पूरी बात समझ में आ गई। लड़की ने तो सचसच बता दिया। अंत में तुम्हारे नाना ने कहा, ‘मोई कंठी गई तो गई, आप ठीक हो गईं बस और क्या चाहिए। नर्मदा, तू घबरा मत बेटी।’ ऐसी थी तुम्हारी माँ। देख अमु तू ऐसा कुछ मत करना।’

उस दिन शाम को हम ननिहाल से घर आए तब अमु ने तुरंत बा से कहा: ‘बा, मेरे गले से सोने की कंठी निकाल ले। वरना मैं कोई साधू को दे दूंगी।’ बा पहले तो अमु का विस्फ़ोट समझी ही नहीं। वह तो मैंने पूरी बात कही तब वह हँस पड़ी और अमु को पप्पीओं का इनाम मिला। बा मुझे पकड़ने आई उतने में तो बंदा दो-तीन-पाँच हो चूका था।

अमु को पाँचीका (२) खेलने का बहुत शौक़ था। उस खेल के पीछे वह पागल थी। घंटे के घंटे यह खेल खेलते वह थकती नहीं थी और खेलने में भी एक नंबर। उस वक़्त हमारे प्रांगण में एक मारवाड़ी कुटुंब हमारे दूसरे मकान में भाड़े से रहता था। उनके बुज़ुर्ग भैरव काका राजमहल में काम करते। संगमरमर टांकने में बेजोड़। हथौड़ा जैसे उनका बच्चा था और तक्षणी उनकी दासी। वह भैरव काका एक दिन बा के लिए संगमरमर का सुन्दर खल ले आए। बा बड़ी खुश हुई। उसी वक़्त अमु ने भैरव काका का हाथ पकड़कर संगमरमर के पाँचीके ला देने का वचन ले लिया। दूसरे ही दिन अमु के सुन्दर कुके (३) आ गए। बस तब से मोहल्ले की लड़कियों में अमु का नाम हो गया। उतना ही नहीं, उसकी महत्ता भी बढ़ गई।

धीरे धीरे अमु ने खेल-खेलकर संगमरमर के कुकों को और मुलायम और चमकदार बना दिया। वह कुके तो जैसे उसका प्राण। और पाँचीका खेलती भी कैसे! एक बार उसकी चार-पाँच सहेलियों के साथ वह हमारी दहलीज़ पर कुके खेलने बैठी। और लड़कियों के कुके तो थोड़े ही ऊंचे उछलते और छूट भी जाते थे। पर अमु की बारी आई और बस हो चुका। उसके कुके बहुत ऊपर उछलते और उनके साथ उसकी आँख की कनीनिका ऊपर चढ़ती। कुकों के साथ फिर दृष्टि भी नीचे उतरती। एक तो अमु की आँखे ही तेज़ ऊपर से इस कुके के खेल ने उसे और धारदार बना दिया था। वह गुस्सा करती तब उसकी भौएँ ऐसी चढ़ती कि बा तुरंत ही झुक जाती। अमु को उसके संगमरमर के कुके अत्यंत प्यारे थे। उसे नौ साल पूरे हुए और दसवीं वर्षगाँठ तब बा से अमु ने अपने कुकों के लिए मशरू (४) की थैली बनवाई थी। कुके तो उसका अमूल्य गहना, उसकी कीमती मिल्कीयत थे।

मुझे बारह वर्ष होकर तेरहवाँ बैठा। हमारे घर में उसके बाद तुरंत धमाल शुरू हुई। धान की बोरियाँ आने लगीं। मैं शाला से आता तब बा की मदद में बुआ, मौसी, मामा सब हाज़िर रहते और धान की सफाई चलती रहती। वह तो धीरे धीरे मुझे पता चला कि मेरी शादी की तैयारी की यह शुरुआत थी। शादी का दिन जैसे जैसे पास आता गया वैसे वैसे धमाल बढ़ती गई। मेरा महत्व घर में बढ़ता चला। यह बात अमु को नई लगी। क्यों कि हमारा पहले जितना साथ अब न रहा। धीरे धीरे वह और भी कम होता चला। अमु और मेरे बीच प्यार की रेशमगाँठ ऐसी दृढ़ बंधी थी कि हम दोनों यह नई परिस्थिति सह न सके। पर अमु तो मेरे से ज़्यादा गुस्सैल। इसलिए उसका क्रोध अनेक तरह से प्रकट हुआ। उसकी अर्ज़ी को बा ने हँसकर उड़ा दिया इसलिए वह बापूजी (पिता) तक पहुंची कि भाई की शादी रोक दीजिए और शादी की पूरी बात ही उड़ा दीजिए। पर बेचारी अमु की कौन माने! कुलवान घर। अच्छी प्रतिष्ठा। सम्बन्धियों का विस्तार बड़ा। इसलिए लड़का बचपन में ही बस जाएगा इस विचार से कुटुम्बिओं के हर्ष की सीमा नहीं थी। जिस दिन मुझे पीठी (५) लगाई उस दिन तो अमु फूट फूट कर रो पड़ी: ‘ओ मेरे भैया!’ बा और बापूजी भी उसे शांत न कर पाए। फिर मैंने जब उसे बाँह में लिया तब उसकी सिसकियाँ रुकीं।

शादी में सब ने मुझे कुछ न कुछ भेंट किया। किन्हीं लोगों ने हाथ में रुपये भी रखे। कोई ज़री की टोपी लाया। मौसी सोने की चेन लाइ। मामी ने हाथ की कड़ियाँ दीं। ऐसे चीज़ें एक के ऊपर एक आने लगीं। अमु क्या देती बेचारी? सब बिखरे। जब मैं अकेला रहा तब अमु धीरे धीरे आकर मेरी बगल में लपक गई और संकोच से धीरे बोली: ‘भाई, तुम्हारे लिए मैं यह लाइ हूँ।’ कहकर उसने पाँचीका की मशरू की थैली दिखाई। मैं था तो बच्चा पर अमु की आँख से टिपकता स्नेह देखकर मैं उससे लिपट गया और हम दोनों खूब रोए।

फिर तो अमु बड़ी हुई। और सुन्दर बनी। उसके रूप में यौवन जुड़ा। उसके लावण्य में लालित्य उगा। उसकी आँखों में मस्ती के बदले लज्जा की उपज हुई। पर हमारा स्नेह उम्र के साथ बढ़ा, घटा नहीं। सब संजोग और स्थितिओं को पार कर वह और विशुद्ध और सहृदय बना। उसकी आर्द्रता बढ़ी। उसकी भव्यता पहचान में आई। उतने में तो अमु की शादी हुई। अमु अब ससुराल जाएगी इस विचार से मैं ग़मगीन हो गया। और शादी के दिन तक वह ग़मगीनी इतनी असह्य हो गई कि उस पर पीठी चढ़ी तब मैं रो दिया।

अमु की बिदाई थी। बा की आँख से सावन भादो बरस रहे थे। सगे संबंधी रोती आँखों से दिग्मूढ़ बनकर साक्षी दे रहे थे। मुहूर्त भारी लग रहा था। वातावरण में समझ आ रहा था मांगल्य और अनुभव हो रहा था कारुण्य। मैं बा के पीछे उतरे हुए चेहरे से खड़ा था। मेरे अंतर में गज़ब की असमंजस चल रही थी। कुछ समझ नहीं आ रहा था। पर अकेलेपन का एहसास सर्वोपरी था। मैंने आग्रह से बापूजी से पचीस रूपए लिए। वह पैसे मैंने शादी में अमु की दी हुई उस पाँचीकावाली मशरू की थैली में उन कुकों के साथ मैंने रखे। अमु गाड़ी में बैठने चली उतने में ही मैंने वह थैली धीरे से उसके हाथ में सरका दी। उसने मेरी ओर देखा। वह आँखें मैं कभी नहीं भूलुंगा। उन आँखों में प्यार, विषाद और व्यथा की पूरी कहानी मूक क्रंदन कर रही थी। हमें रोता छोड़ अमु रोती हुई चली गई।

उसकी बिदाई हमें कुछ समझ आई अमु वापिस आई तब। शादी के थोड़े ही दिनों में मेरी वह लाडली बहन बिलकुल बदल गई थी। उसका हसता चेहरा, मुस्कराती और शरारती आँखें और उछलता पूरा अस्तित्व सबकुछ शांत हो गया। जैसे जैसे दिन गुज़रते चले वैसे वैसे अमु और शांत और होशियार हो गई।

चार साल बाद वह ससुराल से बिमार होकर घर आई तब मैं और बा उसे मुश्किल से पहचान पाएँ इतनी वह बदल गई थी। वह अमु ही नहीं, मानो उसका भूत। खूबसूरत और प्यारभरी अमु का ऐसा रूप देखकर हम डर से गए। बा तो रो पड़ी। थोड़े दिन हुए और अमु की बिमारी बढ़ी। बढ़ी तो इतनी बढ़ी कि एक दिन हमें रोता बिलखता छोड़ वह चल बसी। अमु के जाते ही घर में सन्नाटा छा गया। सनसनी टूट पड़ी। परिवार का जैसे मांगल्या मर गया।

बा की आज्ञा से तीसरे दिन मैं नर्मदा और ऑर नदी के संगम पर बसे चाणोद पर अमु के अस्थि लेकर जानेवाला था। बा और मैं अमु की पेटी की चीज़ें समेट रहे थे। उसमें से उसकी शादी के वक़्त की सौभाग्य चुनरी की गिरह से मशरू की थैली निकली। मैंने खोलकर देखा तो अंदर वे पांच संगमरमर के कुके ठिठुरकर पड़े थे। उन कुकों को देखर मेरे से न रोया गया, न ही बोला गया। बा कुके देखकर फिर मुझे देखती रही। देखते देखते देख न सकी इसलिए बाँह में भर लिया। बा की गोद में हृदय पिघल गया।

सोमनाथ की ओर से बहती आती नर्मदा से करनाळी और मांडवी के बीच जहाँ ऑर नदी मिलती है उस संगम की ओर मेरी नौका जा रही है। हाथ में अमु के अस्थि की थैली है। मेरी जेब में पाँचीका की मशरू की थैली पड़ी है और मेरे अंतर में अमु की स्मृति ज़िंदा पड़ी है। अचानक माझी ने कहा: ‘भाई, यह ऑरसंगम।’ मैंने अस्थि की थैली पानी में रखी। जी तो न चला पर पाँचीका वाली मशरू की थैली भी पानी में बहा दी। अमु के अस्थि और संगमरमर के पाँचीके पानी में बहाए उतने में लावण्य और लज्जाभरे उसके नैन, धनुष्याकृति भ्रमरों से छाए हुए मेरे सामने हंस पड़े!

– किशनसिंह चावड़ा (1904 – 1979)

 


(१) बा – गुजरात में आज से दो पीढ़ी पहले तक माँ को ‘बा’ कहकर संबोधित किया जाता था। आज यह शब्द ‘दादी’ / नानी के सन्दर्भ में ज़्यादा इस्तेमाल होता है, पर आज भी कई समुदायों में माँ को बा कहने की प्रथा है ।

(२) पाँचीका – पाँचीका एक पुराना गुजराती खेल है जो कंचे से थोड़े बड़े पाँच पत्थरों को उछालकर खेला जाता है।नब्बे – दो हज़ार के दशक तक यह गाँवों और छोटे शहरों में कभी कभी खेला जाता था लेकिन अब शायद लुप्त हो रहा है। जिन पत्थरों से यह खेला जाता है उन पत्थरों को भी पाँचीका ही कहते हैं।

(३) कुका – पाँचीका के पत्थरों के लिए यह शब्द भी इस्तेमाल होता है।

(४) मशरू – एक प्रकार का रेशमी कपड़ा

(५) पीठी – उत्तर भारत में शादी से पहले हल्दी लगाने की विधि को गुजरात में इस नाम से जाना जाता है। पीठी में हल्दी के अलावा चंदन, गुलाबजल, बादाम तेल इत्यादि का भी प्रयोग होता है।

 

Subscribe to ‘Rakhadta Bhatakta’

Processing…
Success! You're on the list.

दोमानिको

चन्द्रकान्त बक्षी

उन्नीसवी सदी के दूसरे या तीसरे दशक का समय था जब देश की अंधाधुंध अवस्था ने नक़्शे पर अलग अलग रंग भरने शुरू कर दिए थे। मराठा पेशवाई का सूरज डूब चुका था और बाजीराव ने अंग्रेज़ मालिकी स्वीकार कर ली थी।

मैसूर में सुलतान टीपू का क़त्ल हुए को भी एक पीढ़ी गुज़र चुकी थी। मध्य भारत की स्थिति अत्यंत धुंधली थी। सैन्य से फ़रार हुए सिपाहिओं ने लूट और मुख्य रास्तों पर हत्याओं को धार्मिक स्वरूप दे दिया था।

ठग स्त्री-पुरुष-बच्चों की हर साल हज़ारों की तादाद में ठंडे कलेजे से, सिफत से सफाई कर रहे थे। तंबुओं के लिए लकड़ियाँ गाड़नेवाले चोर बन गए थे और उनका क्रूर दौर-ए-सितम बेरोकटोक चल रहा था। अवध का अंतिम मुस्लिम गढ़ खंडरनुमा खड़ा था। उत्तर में नेपाल परास्त हो चुका था।

पंजाब के सीख मिसलदारों की जगह एक आँखवाला रणजीतसिंह फैल रहा था। सिंधु के पार बेशुमार सरहदी जातियाँ थी और आरपार दुर्रानी के वारिस अफ़ग़ान थे। देशभर में सतिओं को जलाया जा रहा था, फ्रेंच तोपची सेना तैयार कर रहे थे।

अंग्रेज़ इन्फंट्री समग्र उत्तर भारत के ऊपर फुंक चुकी थी और राजधानी कलकत्ता में एक नए धर्म – ब्रह्मसमाज का स्थापक राम मोहनराय स्पेन की प्रजा को संविधान मिला उस ख़ुशी में टाउन हॉल में नए विचारों, नई राजनीति का प्रचार कर रहा था। कर्नल स्लीमन ने ठगों की समस्या पर अभ्यास शुरू किया था और ठगों को नामशेष करने के कदम उठाए थे।

उस वक़्त बिहार से होकर बंगाल में प्रवेश कर सैंकड़ों धाराओं में टूटती गंगा पर नदी के ठगों की नई टोलियाँ छह्न रूप से ठगी करतीं थीं। तब उन्नीसवी सदी के दूसरे-तीसरे दशक का समय था। तब लालपुरा की गंगा के किनारे ठहराई हुई नावों के पास एक वृद्धा और एक जवान, जो उसका पुत्र लगता था, आए, और माझिओं की और देखते हुए पूछे: ‘मोकामा कौन जाएगा?’

‘कहाँ जाना है माँजी?’ एक माझी ने पूछा।

‘मोकामा घाट।’

माझी बैठा था, प्याज़ के कतरे और मिर्च की कतरिओं का एक छोटा ढेर कांसे के बर्तन में पड़ा था। खड़े होकर तार पर लटकती हुई एक मैली लुंगी के कतरे से हाथ पोंछकर वह नैया के किनारे पर आया। वृद्धा और जवान को ध्यान से देखकर माझी बोला – ‘ले जाऊँगा।’

पीछे से ढलते सूर्य की लालिमा में माझी का ऊपर से खुला देह लाल-लाल चमक रहा था और नौकाएँ घिरती परछाइओं में और बड़ी, और पानी और गहरा लग रहा था। पीछे एक पुरानी मस्जिद थी।

पूर्व में सर्दी की शामें जल्दी ढ़लती थीं। बारिश हफ्ते पहले ख़त्म हुई थी। दोपहर को सख्त धूप गिरती थी। किसान कहते कि वर्षा में उगी हुई फसल पकाने के लिए यह गर्मी अच्छी है, फसलें भरपूर पकेंगीं। सुबह नए सवेरे की छाँह में ठण्ड की चमक थी। देखते ही देखते कुल्ला करके हाथ-मुँह देखकर नमाज़ पढ़ने तक में ही शाम नदी के दोनों किनारों पर जम गई थी। बीच में डूबती धूप पानी की सतह पर कुछ समय तैर रही थी।

‘कितना समय लगेगा?’ जवान ने पूछा।

माझी ने कहा, देर रात चाँद सर पर आएगा तब हम अपने मोकामा पर पहुँच जाएंगे। माझी समझ गया कि प्रवासिओं का इतनी शाम और देर रात को सफ़र करने का कुछ ख़ास प्रयोजन था।

वृद्धा और जवान आपस में ही कुछ गुफ्तगू करने लगे। थोड़ी देर माझी दोनों को फुसफुसाते देखता रहा फिर बोला, ‘एक ही टाका लूंगा दोनों का।’

‘टाका के बारे में हम नहीं सोच रहे।’

‘फिर?’

‘आज-कल नदी पर ठगी बहुत होती है और वक़्त रात का है। मैं अपनी माँ के साथ जा रहा हूँ और …’ जवान आदमी बोला, ‘अभी निकले बिना चलेगा नहीं।’

माझी खिलखिलाकर हँसा। उसके खुले देह पर माँसपेशियाँ थिरक गईं। रक्त संध्या में माझी के खुले दांत भयंकर और खूबसूरत, दोनों लग रहे थे। आसपास लगभग चिपककर एक-दो नावें पड़ी थीं।

‘मैं हूँ फिर आपको घबराना क्या?’ माझी सांत्वना देते बोला, ‘मैं माल भरकर जाता हूँ, लाता हूँ। वाराणसी तक मेरी नौका जाती है। अभी तक किसी ठग की भेंट नहीं हुई। जिस दिन नदी पर कोई ठग मिलेगा उस दिन गठरी फेंककर उसे कुत्ते की तरह गठरी में भर लूंगा। आप दोनों बिलकुल घबराइए नहीं।’

जवान देखता रहा, ‘माझी, आपको पता नहीं। मोकामा गंगा पर एक नया समुद्री डाकू जन्मा है। उसका नाम दोमानिको है। पूरा किनारा उसके नाम से काँपता है। सिर्फ कंपनी सरकार के जहाज़ उससे घबराते नहीं और वह कंपनी सरकार के जहाज़ लूटता नहीं।’

‘मैंने तो उसका नाम भी नहीं सुना। नाम क्या बताया आपने?’ माझी ने पूछा।

‘दोमानिको’

माझी के चेहरे पर आश्चर्य झलक उठा।

‘बंगाली है?’

‘नहीं, वह है अरबी समंदर के मालद्वीप का। बीच में एक फिरंगी व्यापारी के जहाज़ पर काम करता था।’

‘नदी पर ठगी कब से शुरू की?’

‘पता नहीं।’ जवान बोलता रहा, ‘पर आदमी बड़ा खतरनाक है और आपने उसका नाम भी नहीं सुना? गंगा में कितने वक़्त से नाव चला रहे हैं?’

‘छः वर्ष हो गए। पहले मेरा भाई चलाता था पर उसे खून की संग्रहणी हो गई और मर गया। तब से यह नाव मैं घुमाता हूँ।’माझी ने ग़मगीन स्वर में कहा, फिर उसने स्वर बदल दिया, ‘आइए माँजी, चिंता मत कीजिए। मैं वाराणसी से बहुत कपड़ा लाता हूँ मेरी नाव में। ढाका से मलमल भी लाता हूँ। कोई डर नहीं मेरी नौका में, और आपके पास लूटने के लिए होगा क्या?’

वृद्धा चुप रही। जवान ने वृद्धा की ओर देखा, फिर माझी की ओर। फिर हिचकिचाते हुए कहा, ‘हाँ …’ क्षणार्ध रुककर कहा, ‘हमारे पास लूटने को होगा क्या?’

वृद्धा को नौका में चढ़ाकर जवान जूट की खाली थैलिओं का बंडल लेकर नौका में आ गया। माझी ने रस्सियाँ खोलकर पतवार चढ़ाई। बरसात के बाद के प्रवास का मौसम पुरबहार में शुरू होने को अभी आठ – दस दिन बाकी थे और अभी कृष्णपक्ष चल रहा था। चांदनी हो तब नदी का सफ़र ज़्यादा अनुकूल रहता था। अंधकार में लोग कम सफ़र करते थे। अब बारिश रुकने से रास्ते खुलने लगे थे फिर भी नदिओं में पानी छलक गए थे।

नाव की पतवार में हवा भर गई, पीछे बैठा हुआ एक इन्सान दिशा बताने लगा, नाव किनारे से पानी के मध्य की ओर खिसकने लगी।

‘क्या नाम है आपका?’ जवान ने पूछा।

‘मेरा नाम?’ माझी को आश्चर्य हुआ, फिर वह बोला, कुछ अनिच्छा से – ‘नौनिहालसिंघ’.

‘नौनिहालसिंघ! आपने दोमानिको को देखा है?’ जवान ने पूछा।

‘मैंने तो उसका नाम भी आप से सुना।’

माझी नौनिहालसिंघ ने पानी में थूंककर नाव प्रवाह में ली।

*

नाव प्रवाह की दिशा में आ गई। शाम के अंधेरे ने पानी को वज़नदार और काला बना दिया। माझी के सहायक ने नाव के मध्य में आकर अंदर उतारकर लालटेन जलाया। फिर वह लालटेन लेकर बाहर आया और लालटेन को कड़े पर लटकाकर वह फिर से नौका के दूसरे छोर पर चला गया। वह पतला, छरहरा लड़का था और बचपन से ही नदी को जानता हो वैसे उसके हावभाव थे।

अंधेरा बढ़ता चला और जैसे नौका नदी के बीच में आती गई वैसे वैसे किनारे की आवाज़ें दूर होती अश्राव्य हो गईं।खुले किनारे का दृश्य लगभग अदृश्य होने लगा। नदी के चौड़े फैलाव पर बिना चंद्र के आसमान का अंधकार ढँक गया था।

आसपास नावों का आवागमन बंद था और नदी में नयी बारिश का और उभरी हुई छोटी छोटी नदिओं की रेल का पानी खूब तेज़ी से बह रहा था। जवान ने देखा कि नदी ऊपर के चढ़ाव में कोई तूफ़ान मचाकर आई हो ऐसा लग रहा था, क्यों कि पेड़ों की टूटी टहनियाँ, डालियाँ-पत्ते, कभी एकाधे जानवर की दुर्गंध देती हुई लाश भी पानी के तेज़ प्रवाह में, लालटेन के प्रकाश में बहती दिखाई दे रही थी।

फिर उसे ख़याल आया, मोकामा के पास तो कहा जाता था कि, नदी में चक्रवात होता है, और साल में एक बार यहाँ अंधेरी रात में नदी एक भोग लेती है – बरसात के बाद के प्रवासिओं में से। यह ख़याल आते ही जवान को मन ही मन में खूब हँसी भी आई – वह, और नदी के भोग के बारे में सोच रहा था! उसको लगा कि शायद वृद्धा साथ थी और वह बारिश के बाद सफ़र कर रहा था इसी लिए उसको ऐसे ख़याल आ रहे थे।

‘आप लोग कहाँ तक जा रहे हैं?’ जवान ने माझी को पूछा।

‘बरसात में किनारे किनारे ही नाव खेते रहते हैं, क्योंकि बाढ़ आनी होती है तब बहुत बार जान का ख़तरा होता है।’

‘बाढ़ में क्या होता है?’ जवान ने पूछा।

‘अगर नौका नदी के बीच में हो तो उलट जाती है। किनारे की ओर हो तो पानी उसे पत्थरों के ऊपर फेंक देता है।’ नौनिहालसिंघ बोलता गया। उसने वृद्धा की ओर देखा फिर जवान की ओर। ‘आपने नदी का सफ़र नहीं किया? माँजी ने तो किया होगा।’

‘हाँ।’ जवान ने कहा, ‘मेरी माँ नाव पर गंगा पर बहुत घूमी है, पर मैं नदी के रस्ते से ज़्यादा प्रवास नहीं करता। छोटा था तब माँ के साथ गया था बस वही। और भी एक बात है।’ जवान ने दूर बैठे हुए सहायक की ओर देखा, वह सुन न सके उतना दूर था। ‘दूसरी बात यह है कि ज़मीन पर ठग मिले तो सामना भी कर सकते हैं।

हम दौड़ सकते हैं, हथियार इस्तेमाल कर सकते हैं। नदी पर ठग मिल जाए तो कोई क्या ही कर सकता है? जाएगा कहाँ दौड़कर? और नौका तो उसकी होती है – इसी लिए मुझे नदीमार्ग पसंद नहीं। पर अभी बरसात की वजह से रास्ते बंद हैं और काफ़िले शुरू होने में अभी पंद्रह दिन की देर है इसी लिए हमको नदी से मोकामा घाट जाना पड़ रहा है, वरना तो मैं ज़मीन के रास्ते जाने में मानता हूँ।’

माझी नौनिहालसिंघ कुछ बोला नहीं। चौकोर पतवार में हवा भर गई थी और नौका बराबर दिशा पकड़कर तेज़ गति से बह रही थी। कड़े में लटकाया हुआ लालटेन सिर्फ हिलता और ज़ंग लगे कड़े से बीच बीच में हवा – प्रतिहवा तेज़ बह जाए तब कड़कड़ आवाज़ आ जाती जो रात की शांति में और बड़ी लगती थी। पानी पर टूट- टूटकर सरकते लालटेन के प्रकाश के टुकड़े और पानी दबाकर गोल लय में घुमड़ती, सहायक की पतवार की भीनी आवाज़ों के सिवा रात की ठंडी शांति में ख़ास कोई खलल नहीं था।

नौनिहालसिंघ ने पूछा, ‘आपने दोमानिको को देखा है?’

जवान माझी की ओर देखता रहा। वृद्धा ने भी सिर ऊपर कर माझी को देखा। उसकी उनिंदी, लगभग झपकी खाई हुई आंखें खुली। वृद्धा को रात में ज़्यादा दिखता भी नहीं था पर उसने कान से प्रश्न सुना था और दोमानिको शब्द कान खोलदेनेवाला था।

‘हाँ एक बार। जवान ने कहा।’

‘कब?’ नौनिहालसिंघ ने पूछा।

‘मैंने एक बार सालों पहले उसे एक अदालत में देखा था। गवाही देने आया था – तब उसने नदी पर लूट शुरू नहीं की थी। मुकद्दमा ख़तम होने के बाद वह नदी का ठग बना। पर मुझे आश्चर्य इस बात का है कि आपने दोमनिको का नाम नहीं सुना।’

‘मेरी अभी उसके साथ मुलाक़ात नहीं हुई।’

‘हम कहाँ तक पहुंचे माझी?’ वृद्धा ने पहली बार प्रश्न पूछा।

‘माँजी, चांद सिर पर आएगा तब हम मोकामा घाट पर पहुंच जाएंगे।’

‘अभी अंधियारा है इसलिए चांद उगेगा ही बहुत देर से।’ जवान बोला।

‘आपका इतनी देर से कैसे जाना हुआ? सुबह चले होते तो शाम तक पहुँच जाते।’

फिर माझी बोला, ‘पर रात को जल्दी पहुँच सकते हैं। दिन में पानी से ज़्यादा समय लगता है।’

‘अच्छा? हमको पता होता तो सुबह निकलते, पर माँ ने ज़िद की कि अभी निकालना है।’

‘यात्रा के लिए तो नहीं ही जा रहे होंगे?’

‘नहीं। जवान बताने लगा, ‘मेरे मामा मोकामा में गुज़र गए हैं – मेरी माँ के भाई।’ माँ ने ज़िद की कि मुझे अभी निकालना है। इसलिए अभी निकले, और मैंने कहा भी कि नदी पर ठंडी हवा चल रही होगी। रात को तो ठंडी भी खूब लगेगी। पर घुड़सवार शाम को कह गया ‘माँ बोली मैं अब लालपुरा में रह नहीं पाऊंगी। मुझे अपने भाई के घर ही जाना है।

मैंने कहा, नदी पर अब सलामती नहीं रही। हम सुबह निकलेंगे पर उन्होंने माना नहीं इसलिए मैंने ज़ोर ज़बरदस्ती करके माँ को चद्दर में लपेटा और ऊपर कंबल लापेटाया। सिर बंधा लिया। सिर में या कान में नदी की हवा घुस जाएगी तो परेशानी हो जाएगी। इस उम्र में एकाधा रोग घर कर जाए तो चिता तक साथ आए – ‘

‘हाँ हाँ,’ नौनिहालसिंघ बोलने लगा, ‘सही बात है।’ उसने वृद्धा के सामने देखा, पूरे शरीर और सिर पर कंबल लिपटी हुई वृद्धा का सिर्फ़ चेहरा दिख रहा था झुर्रियों वाला। वह अंधकार में बैठी पर रात को उसको ज़्यादा दिखता नहीं था और प्रकाश भी सहन नहीं हो रहा था। ‘माँजी को किसी बात की चिंता करने की ज़रूरत नहीं। चांद सिर पर आने से पहले तो हम मोकामा पहुंच जाएंगे, क्योंकि हवा तेज़ है और प्रवाह सीधा है।’

फिर नौनिहालसिंघ ने नौका की गति बढ़ाई और कहा, ‘ कोई लुटारों की चिंता मत कीजिए। लुटारों के जहाज़ों से भी तेज़ में अपनी नौकाएं लेकर जाता हूं। ऐसी हवा हो और नदी साफ हो तो – ‘

देर रात को मोकामा के घाट का लहराता प्रकाश दिखा। नौनिहालसिंघ की नौका किनारे के पास आई और घाट से बराबर लगी। पहले वृद्धा को सम्हालकर उतारकर जवान उतरा। सहारा देकर, नौनिहालसिंघ का शुक्र अदाकार दोनों अदृश्य हो गए – अंधकारमय पिछली रात में सोए हुए रास्तों पर।

नौनिहालसिंघ ने आराम से शरीर को लंबा किया। सहायक ने लालटेन बुझा दिया, फिर वह पास आया – ‘ भैया’ सहायक ने कहा,’ मैंने दोमानिको का नाम सुना है। वह गंगाकिनारे सबसे बड़ा डाकु है। ‘

नौनिहालसिंघ हँसा ‘नाम तो मैंने भी सुना है, पर अगर ऐसा बोलता तो ये दोनों बेचारे घबरा जाते और आते नहीं। या फिर नौका बीच में ही किनारे करनी पड़ती।’ रात का समय और अंधेरा है इसलिए डर भी ज़्यादा लगता है। बाकी दोमानिको तो गंगा का राजा है। ज़मीन पर कंपनी सरकार की हुकूमत चलती है, पानी पर दोमानिको की।’

‘फ़िलहाल वह काफ़ी समय से शांत है।’

‘होगा। तू भी शांत हो जा। सो जा। सुबह धूप होते उठेंगे।’

दोनों आदमी लिहाफ़ ओढ़कर नदी की हवा में नाव की पट्टियों पर ही सो गए – पर सोने से पहले सहायक ने पतवार उतारकर बांध ली।

*

धूप में घाट पर कंपनी सरकार का एक जहाज़ आया तब सोए हुए माझी हड़बड़ाकर जाग गए। जागे हुए सतर्क हो गए।

जहाज़ पास लाकर एक फिरंगी जैसे दिखते आदमी ने पूछा ‘रात को लालपुर से एक बूढ़ी औरत और एक मर्द को नाव में कौन लाया था?’

नौनिहाल सिंघ बोला ‘क्यों, मैं लाया था।’

‘कहाँ गए वे?’

‘सामने अंधेरा था। घाट से उतर कर चले गए।’

‘कितनी देर हुई?’

‘वे तो आधी रात को गए। क्यों साहब?’

फिरंगी के मुंह पर लालिमा की झलक उभर आई। ‘माझी आपको पता है आपकी नौका में कौन था?’

‘कौन?’

‘दोमानिको। वह छूटकर भागा है और इस ओर आ गया है।’ फिरंगी बोला।

माझी नौनिहाल सिंघ के चेहरे पर कालिमा छा गई। जिस जवान के साथ उसने रातभर बात की थी वही मशहूर ठग गंगा का राजा दोमानिको था! एक कंपन सा आ गया।

‘आप तकदीरवाले हो माझी, बच गए। नहीं तो आधी नदी में ही वह आप दोनों को काटकर फेंक देता। वह बूढ़ी औरत आपने देखी न, वह औरत नहीं थी। वही दोमानिको ठग था!’ और फिरंगी बोला ‘उसके साथ एक जवान शागिर्द भी था।’

धूप में ही नौनिहालसिंघ को चक्कर आ गए।

-चन्द्रकान्त बक्षी (1932 – 2006)

 

Subscribe to ‘Rakhadta Bhatakta’

Processing…
Success! You're on the list.

ઓસાકા – 3

ઓસાકા, જાપાન

ફ્રેન્ચ-અમેરિકન કાફૅમાં પણ સ્ટાફ ને ઇંગ્લિશ નહોતું આવડતું. તેમને મેં ‘વેજિટેરિયન’ પૂછ્યું તો તેમને સમજાયું નહીં. મેં ફરી એક વાર કોશિશ કરી પણ કઇં મેળ ન પડ્યો. એ સમયે મારા સિવાય કાફેમાં એક બીજી છોકરી બેઠી હતી તેને સમજાઈ ગયું એટલે તેણે મારી મદદ કરી અને વેઈટરને સમજાવ્યું. અંતે હું એક ઑમલૅટ અને સૅલડ પામી. એ મદદગાર સાથે પણ મારી થોડી વાત થઇ. તે પણ ત્યાં ફરવા આવી હતી. જતાં જતાં તેણે મને એક ચોકલેટ ક્યૂબ આપ્યો અને મેં ત્યાંથી ઓસાકા કાસલ તરફ પ્રયાણ કર્યું. શ્રીએ મને તેનાં વિશે માહિતી આપી હતી અને મને આમ પણ તેવાં સ્થળો જોવામાં રસ હતો. ટ્રેન સ્ટેશન પાછળ જ હતું અને ચાલી શકાય તેમ હતું. કાસલ સુધી JR લાઈન જતી હતી અને મારી પાસે પાસ હતો એટલે ટિકિટ ખરીદવાની જરૂર નહોતી.

ટ્રેનની મુસાફરી દરમિયાન ટ્રેન જ્યારે ઓવર-ગ્રાઉન્ડ બ્રિજ પરથી પસાર થવા લાગી ત્યારે આસપાસ પહેલી વાર મને ત્યાંનાં ઘર જોવા મળ્યાં. જાપાનનું અર્બન લૅન્ડસ્કેપ હું દિવસનાં સમયે પહેલી વાર જોઈ રહી હતી. ત્યાંનો રેસિડેન્શિયલ વિસ્તાર એકદમ ભારતની યાદ દેવડાવતો હતો. કપડાં બાલ્કનીમાં દોરીઓ પાર સુકાતાં હતાં. ગલીઓમાં સાઇકલ અને સ્કૂટર દેખાતાં હતાં અને આપણી જેમ ઠેર ઠેર દુકાનોનાં પાટિયાં મારેલાં હતાં અને તેમાં ઍડ્વર્ટાઇઝમેન્ટની પ્રિન્ટ હતી. જો ભાષા આપણી હોય તો એમ જ લાગે કે, ભારતનાં કોઈ મોટાં ચોખ્ખા શહેરમાં આવી ગયાં.

હું Osakajokoen સ્ટેશન ઉતરી અને ત્યાં બધે ઓસાકા કાસલ તરફનો રસ્તો દેખાડતી સાઇન લગાવેલી હતી. એ સાઈન ફોલો કરતી હું સ્ટેશનની બહાર નીકળી અને બરાબર સામે ઓસાકા કાસલનો પ્રવેશદ્વાર હતો. મારે એક મોટો રોડ ઓળંગવાનો હતો એટલે જ્યાં સુધી પેડેસ્ટ્રીયન ક્રોસવોકની સાઈન લાલ હતી તેટલો સમય હું પસાર થતી ગાડીઓ જોતી હતી. બધી ગાડીઓ, કુરિઅર ટ્રક સહિત બધાં જ વાહનો એકદમ નાના હતાં. એમ લાગે કે જાણે રમકડાંનાં વાહન હોય. લાંબી મોટી ગાડી તો ભાગ્યે એક કે બે જોવા મળે. પહેલાં તો વિચાર આવે કે આમાં લોકો મુસાફરી કઈ રીતે કરતાં હશે?! હેરાન નહીં થતાં હોય? પછી યાદ આવે કે, ત્યાં લોકોનાં કદ પણ પ્રમાણમાં નાના છે અને તેમને લાંબી મુસાફરી માટે ગાડીઓની જરૂર હોતી નથી. ટ્રેન પ્રમાણમાં વહેલાં પહોંચાડતી હોય છે એટલે શહેરમાં ને શહેરમાં ફરવા માટે એ વાહન ચાલે.

પ્રવેશદ્વારથી કિલ્લા સુધીનો રસ્તો ખૂબ લાંબો છે અને એક બગીચામાંથી પસાર થાય છે. એ વિસ્તાર આખો ખૂબ હરિયાળો હતો. પાનખર ઋતુનાં કારણે ઘણાં વૃક્ષો પર પાંદડાંનાં રંગ બદલાયેલાં હતાં એટલે એમ પણ ખૂબ સુંદર લાગતો હતો.

હું લગભગ અડધો – પોણો કલાક ફક્ત એ બગીચામાં ફરી. કિલ્લાની નજીક પહોંચતાં જ જોયું કે, કિલ્લા ફરતે તળાવ બાંધેલું છે અને એ નજારો પણ ખૂબ સુંદર છે. કિલ્લાનાં મુખ્ય દ્વારની બરાબર સામે એક શિન્તો શ્રાઈન બાંધેલી છે. (શિન્તો વિષે વધારે વાત ‘ટોક્યો’ પહોંચીને કરીશું.) આ શ્રાઈન મેં જોયેલી પહેલી વહેલી હતી એટલે ત્યારે મને બહુ સુંદર લાગી હતી. પણ, એ પછીનાં દિવસોમાં તેનાંથી હજારગણી સુંદર શ્રાઈન્સ જોઈ. ત્યાં ફટાફટ આંટો મારીને હું કિલ્લા તરફ જવા લાગી.

કિલ્લાનો મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર જાણી જોઈને થોડો અટપટો રાખવામાં આવ્યો હતો, જેથી યુદ્ધ સમયે કિલ્લાનું રક્ષણ કરી શકાય. ત્યાં ખૂબ મોટી શિલાઓ પણ રાખવામાં આવી હતી. કિલ્લાની મુખ્ય ઇમારત ખૂબ સુંદર હતી. કિલ્લામાં અંદર જવા માટે 600 યેન જેવી કૈંક ટિકિટ ફી હતી અને એ ફક્ત કૅશથી જ ખરીદી શકાતી હતી. કાર્ડ નહોતું ચાલતું. મારી પાસે બિલકુલ કેશ નહોતું. અને ત્યાં કાઉન્ટર પર એક સ્ત્રીએ મને કિલ્લા પાસેનાં એક શૉપિંગ સેન્ટર જેવાં બિલ્ડિંગમાંથી પૈસા મળી શકશે તેમ જણાવ્યું. એ બહુ વિચિત્ર સીન હતો. આટલાં સુંદર ઐતિહાસિક કિલ્લાનાં પરિસરમાં, મુખ્ય ઇમારતથી લગભગ પાંચ જ મિનિટનાં ચાલી શકાય તેટલાં અંતરે એક શોપિંગ સેન્ટર બનાવવામાં આવેલું હતું અને તેમાં એક રૂફટોપ રેસ્ટ્રોં પણ હતું!

મને શંકા હતી કે, મારું સાધારણ અમેરિકન બેન્ક કાર્ડ ત્યાં ચાલશે કે કેમ. જાપાનની કોઈ પણ બેન્ક, અમેરિકન બેન્ક્સનાં ગ્લોબલ કનેક્શનમાં નથી. મારાં મિત્રોએ કહ્યું હતું કે, ત્યાંનાં કોઈ પણ 7-11 (જી હા, 7-11 કોર્નર સ્ટોર) બેન્કમાંથી હું મારાં અમેરિકન બેન્ક કાર્ડ વડે પૈસા ઉપાડી શકીશ અને એમ પણ કહ્યું હતું કે ત્યાં બધે જ 7-11 આસાનીથી મળી રહેશે. પણ, આ ઐતિહાસિક કિલ્લાનાં રેન્ડમ શોપિંગ સેન્ટરમાં મને 7-11 બૅન્કનું ATM મળવાની શક્યતા નહોતી લાગતી. પણ, ત્યાં એ હતું. સરકારોની ટૂરિસ્ટો પાસેથી ટિકિટરૂપે પૈસા કમાવાની વૃત્તિને ક્યારેય અંડરએસ્ટીમેટ ન કરવી!

એ કિલ્લો ખૂબ નાનો છે. તમે કુંભલગઢ વગેરે ગયાં હો તો તેની સામે તો આ એકદમ બચોલિયું લાગે. તેની અંદર જોવાની વસ્તુઓ ઓછી હતી, અને લેખિત માહિતી વધુ હતી જેમ કે, કવિતાઓ, ત્યાંનો ઇતિહાસ વગેરે બધી જ માહિતી જાપાનીઝમાં હતી. તેમાં તો આપણને કઈં ટપ્પા પડે તેમ હતાં નહીં એટલે મારી મુલાકાત ટૂંકી રહી.

પાછાં નીચે જતી વખતે પણ મેં એ બગીચાનો આનંદ લીધો અને મારાં next destination દોતોન્બોરી તરફ કઈ રીતે જવું એ વિશે માહિતી શોધી.

મૅપ્સ કહેતાં હતાં કે, ઓસાકા કાસલથી દોતોન્બોરી અંત સુધી JR લાઈન નહોતી જતી. તેનાં માટે મારે Osakajokoenથી ત્સુરૂહાશી સુધી JR ટ્રેન અને ત્યાંથી બદલીને ઓસાકા-નામ્બા સ્ટેશન સુધ લોકલ ટ્રેઈન પકડવી પડે તેમ. ત્સુરૂહાશી તો હું આરામથી પહોંચી ગઈ. પણ, ત્યાંથી બદલીને લોકલ ટ્રેનની ટિકિટ કઈ રીતે ખરીદવી અને નામ્બા તરફની ટ્રેન ક્યાંથી પકડવી એ સમજાયું નહીં. ત્યાં સાઇન લગાવેલી હતી તેમાં પણ બહુ માહિતી નહોતી એટલે મેં સ્ટેશન પર એક કર્મચારીને પૂછ્યું. પણ, તેને ઇંગ્લિશ નહોતું આવડતું. ત્યાં હાઈસ્કૂલ/કૉલેજમાં ભણતી છોકરીઓનું એક ગ્રુપ હતું. યુવાન લોકોને કદાચ ઇન્ટરનેટનાં કારણે ઇંગ્લિશ આવડતું હોય એ તર્કે મેં તેમને પૂછ્યું. તેમાંની એક છોકરીએ લગભગ દસેક મિનિટ સુધી મને ભાંગી તૂટી ભાષામાં સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને ત્યાં સુધી એ બધી છોકરીઓ શાંતિથી ઊભી રહી અથવા પેલીને સમજાવીને મને જવાબ આપવાનો પ્રયત્ન કરતી રહી. અંતે સ્ટેશનનાં કર્મચારી અને પેલી છોકરી, બંનેની ઇન્સ્ટ્રક્શનનાં થોડાં થોડાં ભાગ જોડીને મને સમજાયું કે હું ઊભી હતી ત્યાં ડાબી બાજુ મશીનમાંથી ટિકિટ લેવાની હતી અને જમણી બાજુથી લોકલ ટ્રેન પ્લૅટફૉર્મ સુધી અંદર જવાનો રસ્તો હતો. નામ્બા સ્ટેશનથી દોતોન્બોરી ચાલીને જવાનું સહેલું હતું.

દોતોન્બોરી ઓસાકાનાં તમામ ટૂરિસ્ટ અટ્રૅકશનમાં પહેલાં નંબર પર છે. એ આખો વિશાળકાય માર્કેટનો વિસ્તાર છે. ત્યાં દુનિયાની તમામ ચીજોની દુકાનો, ઘણી પ્રકારનાં સ્ટ્રીટફૂડ (મુખ્યત્ત્વે સીફુડ), રેસ્ટ્રોં, બાર વગેરે આવેલાં છે અને માર્કેટની બરાબર વચ્ચેથી દોતોન્બોરી નદી વહે છે જેમાં બોટિંગ કરી શકાય છે. નદીનાં બંને તરફનાં ઘાટ પાર માર્કેટ્સ આવેલી છે અને ત્યાં કોઈ ને કોઈ ઇવેન્ટ્સ અને પરફોર્મન્સ ચાલતાં રહેતાં હોય છે.

અહીં પહોંચીને મેં પહેલું કામ H&Mમાંથી કોઈ સસ્તા શૂઝ લેવાનું કર્યું. જાપાન આવતાં પહેલાં જ મેં શૂઝની એક પૅર લીધી હતી. દુકાનમાં પહેર્યાં ત્યારે એ બરાબર લાગતાં હતાં. પણ, અડધો દિવસ પહેરીને ચાલ્યા પછી મને એ ખૂબ ટાઈટ લાગતાં હતાં અને તેમાં મારાં પગનાં અંગૂઠાં ખૂબ દબાતાં હતાં. એ પહેરીને આખી ટ્રિપ નીકળે એ તો શક્ય જ નહોતું. નવાં શૂઝ પહેરતાંની સાથે જ મને ખૂબ રાહત થઇ અને મેં આગળ ચાલવાનું શરુ રાખ્યું.

થોડાં સમય પછી ભૂખ લાગી અને ત્યાં માર્કેટની બરાબર વચ્ચે મને ગૂગલ મેપ પર Atl કાફૅ નામનું એક વેગન રેસ્ટ્રોં મળ્યું (Organic & Vegetarian Cafe Atl). રણમાં જાણે કોઈએ પાણીની મશક આપી હોય તેવો અનુભવ હતો એ. ત્યાં મેં લન્ચ મેન્યૂમાંથી જમવાનું અને એક ગ્લાસ જ્યુસ ઑર્ડર કર્યાં. જ્યૂસનાં ગ્લાસની સાઈઝ ખૂબ નાની – શોટ ગ્લાસ અને સામાન્ય પાણીનાં ગ્લાસની વચ્ચેની સાઈઝ હતી.

એટલું સારું હતું કે, જમવાનું પૂરતું હતું. જમીને થોડો સમય મેં ત્યાં ચક્કર માર્યું પણ હવે થાક અને કંટાળો બંને શરુ થયાં હતાં એટલે સાંજે છએક વાગ્યા આસપાસ મેં હોટેલ તરફ પ્રયાણ કર્યું. આ વખતે ઓસાકા સ્ટેશનથી હૉટેલ સુધી ચાલવાને બદલે આપણે ચુપચાપ હોટેલની શટલ લઇ લીધી.

जटा हलकारा

ज़वेरचंद मेघाणी

स्त्रैण आदमी की घरनारी जैसी सोगभरी शाम ढल रही थी। अगले जन्म की आशा जैसा कोई कोई तारा चमक रहा था। कृष्णपक्ष के दिन थे।

ऐसी ढलती शाम के समय आंबला गाँव की चौपाल पर ठाकुर की आरती की बाट देखी जा रही है। छोटे छोटे, आधे नंगे बच्चों की भीड़ जमी पड़ी है। किसी के हाथ में चाँद जैसा चमकीला कांसे का घड़ियाल झूल रहा है; और कोई बड़े नगाड़े पर दंड के घाव करने की राह देख रहा है। शक्कर की एक मिश्री, नारियल के दो टुकड़े और तुलसी के पत्ते की सुगंधवाले मीठे चरणामृत की हरेक अंजली बांटे जाएंगे इस आशा से बालक नाच रहे हैं। बाबाजी ने अभी ठाकुरद्वार के दरवाज़े खोले नहीं। कुँए के तट पर बाबाजी स्नान कर रहे हैं।

बड़े भी नन्हे बच्चों को कमर पे बिठाकर आरती की राह देखते चौखट की कोर पर बैठे हैं। कोई कुछ बोल नहीं रहा। मन अपनेआप गहरा जाए ऐसी शाम ढल रही है।

‘आज तो संध्या बिलकुल खिली नहीं ‘। एक आदमी ने संध्या का न खिलना जैसे बड़ा दुःख हो ऐसी आवाज़ में हल्के से सुनाया।

‘ दृश्य ही जैसे मुरझा गया है ‘ दूसरे ने अफ़सोस में अपने शब्द जोड़े।

‘ कलयुग! कलयुग! रातें अब कलयुग में समझ नहीं आती, भाई! कहाँ से समझ आएंगी! ‘ तीसरा बोला।

‘ और ठाकुरजी की मूर्ती का मुख भी आज कल कितना खिन्न दिखता है। दस वर्ष पहले तो कितना प्रकाशित हुआ करता  था!’  चौथे ने कहा।

चौपाल में धीमी आवाज़ में अधखुली आँखों से बुड्ढे ऐसी बातों पर लगे हैं, उस समय आंबला गाँव के बाज़ार से होते दो मनुष्य चलते आ रहे हैं: आगे आदमी और पीछे औरत है। आदमी की कमर पर तलवार और हाथ में डंडा है। औरत के सर पर एक बड़ी गठरी है। पुरुष तो एकदम पहचाना नहीं जा रहा था; पर राजपूतानी की पहचान उसके पैरों की गति से और घेरदार लहंगे से लिपटी ओढ़नी से छुपी न रही।

राजपूत ने जब भीड़ को राम-राम न किया तब गाँवलोक को लगा के कोई अनजाने गाँव का पथिक होगा। लोगों ने उसे बारी बारी से कहा ‘ भाई, राम-राम ‘।

‘राम!’ रूखा जवाब देकर मुसाफ़िर जल्दी आगे चल दिया। पीछे अपने पैर ढँकती बीवी चलती जा रही है।

एकदूसरे के मुँह देखकर भीड़ से कुछ लोगों ने आवाज़ दी: ‘अरे ठाकुर, ऐसे कहाँ तक जाना है ?’

‘दूर तक।’ जवाब मिला।

‘ फिर तो भाई रात यहीं रुक जाओ न? ‘

‘ क्यों? क्यों परेशानी उठानी है, भाई ? ‘ मुसाफ़िर ने कतराकर टेढ़ी जीभ चलाई।

‘और तो कुछ नहीं, पर देर बहुत हो गई है, और साथ में औरत है। तो अँधेरे में ख़ामख़ा जोख़िम क्यों उठाना ? और यहाँ खाना सबके लिए बना है: हम सब भाई ही हैं। तो आप भी रुक जाइए भाई।’

मुसाफ़िर ने जवाब दिया, ‘बाहुबल नापकर ही सफर कर रहा हूँ, ठाकुरों! मर्दो को डर काहे का! अभी तक तो कोई बेहतर बलिया देखा नहीं।’

आग्रह करनेवाले गाँव के लोगों के मुँह गिर गए। किसीने कहा ‘ ठीक है! मरने दो उसे!’

राजपूत और राजपूतानी चल दिए।

**

बन बीच से चले जा रहे हैं। दिन ढल गया है। दूर दूर से ठाकुर की आरती की खनक सुनाई पड़ रही है। भूतावाल नाचने निकले हों ऐसे दूर गाँव के झुण्ड में दिए टिमटिमाने लगे। अँधेरे में जैसे कुछ देख रहे हों और वाचा से उस दृश्य की बात समझाने का यत्न कर रहे हों वैसे नगरद्वार के कुत्ते भोंक रहे हैं।

मुसाफिरों ने अचानक पीछे झुनझुने की आवाज़ सुनी। औरत पीछे नज़र घुमाए उतने में  सणोसरा गाँव का हलकारा काँधे पर डाक की थैली रखकर, हाथमें खनकता भाला लेकर अड़बंग जैसा चला आ रहा है। कमर पर नई सजाई हुई, फटी म्यानवाली तलवार टंगी है। दुनिया के शुभ-अशुभ की गठरी सर पर उठाकर जटा हलकारा चल निकला है। कितनी परदेस गए बेटों की बुढ़ियाएँ और कितने समंदरी व्यापार करते पतियों की पत्नियाँ महिने – छः महिने कागज़ के टुकड़े की राह देखती जग रही होंगी ऐसी समझ से नहीं, पर देर होगी तो पगार कटेगी उसके डर से जटा हलकारा दौड़ता जा रहा है। भाले के झूमर उसके अँधेरी रात के एकांत के भाईबंधु बने हैं।

देखते ही देखते हलकारा पीछे चलती राजपूतानी के साथ हो गया। दोनों की जाँच पड़ताल हुई। स्त्री का पीहर सणोसरा में था, इसलिए जटे को सणोसरा से आता देखकर माँ-बाप की खबर पूछने लगी। पीहर से आनेवाला अनजान आदमी भी स्त्रीज़ात के मन सगे भाई जैसा होता है। बातें करते करते दोनों साथ चलने लगे।

राजपूत थोड़े कदम आगे चल रहा था। राजपूतानी को ज़रा पीछे चलती देखकर उसने पीछे देखा। परपुरुष के साथ बातें करती औरत को दो-चार तीखे बोल कहकर धमकाया।

औरत ने कहा: ‘मेरे पीहर का हलकारा है , मेरा भाई है। ‘

‘ बड़ा देखा तुम्हारा भाई ! चुपचाप चली आ ! और महाराज , आप भी ज़रा इन्सान देखकर बात कीजिये !’ बोलकर राजपूत ने जटे को फटकारा।

‘ जी बापू !’ कहकर जटे ने अपनी गति कम की। एक क्षेत्र दूर रखकर जटा चलने लगा। जहाँ राजपूत युगल दूर नहर में उतरता है, उतने में एकसाथ बारह लोगोंने चुनौती दी ‘खबरदार, तलवारें गिरा दो!’

राजपूत के मुँह से दो-चार गालियाँ निकल गईं। पर म्यान से तलवार न निकल सकी। राह देखते बैठे आंबला गाँव के कोल्हिओं ने आकर उसे रस्सी से बाँधा, बाँधकर दूर लुढ़का दिया।

‘ ए औरत, अपने गहने उतारने लग ।’ लुटेरे ने औरत को कहा।

अनाथ राजपूतानीने अंग से एक एक गहना उतारना शुरू किया। उसके हाथ, पैर , छाती वगैरह अंग दिखने लगे। उसकी सुरेख, सुन्दर काया ने कोल्हिओं की आँखों में कामना की आग जलाई। युवान कोल्हिओं ने पहले तो ज़बानी मज़ाक शुरू किया। पर जब कोल्ही उसके अंग को छूने नज़दीक आने लगे, तब ज़हरीली नागिन की तरह फूँकार कर राजपूतानी खड़ी हो गई।

‘ अबे, गिराओ उस सती की बच्ची को !’ कोल्हीओं ने आवाज़ लगाई।

अंधेरे में औरत ने आसमान की ओर देखा। उतने में जटा के झूमर झनके। ‘ओ  जटाभाई!’ औरत ने चीख लगाई: ‘दौड़!’ ‘खबरदार! कौन है वहाँ ?’ चिल्लाता हुआ जटा तलवार खींचकर वहाँ पहुँच गया। बारह कोल्हि डंडा लेकर जटा के ऊपर टूट पड़े। जटे ने तलवार चलाई।  सात कोल्हिओं के प्राण लिए। खुदके सर पर डंडे बरस रहे हैं , पर जटा को तब घाव महसूस नहीं हुए। औरत ने चिल्लमचिल्ली कर दी। डर के मारे बाकी के कोल्हि भाग गए, उसके बाद जटा चक्कर खाकर गिर पड़ा।

औरत ने अपने आदमी को मुक्त किया। उठकर तुरंत राजपूत बोलता है, ‘चलो चलते हैं।’

‘ चलेंगे कहाँ? जनाने! शर्म नहीं आती? पाँच कदम साथ चलनेवाला वह ब्राह्मण पलभर की पहचान में ही मेरी आबरू के लिए मरा पड़ा है; और तु – मेरे सब जन्मों के साथी – तुमको ज़िंदगी प्यारी हो चली! जा ठाकुर, अपने रस्ते। अब अपना – काग और हंस का – साथ कहाँ से होगा ? अब तो इस उद्धारक ब्राह्मण की चिता में ही मैं लेटूंगी। ‘

‘ तेरे जैसी बहुत मिल जाएंगी। ‘ कहकर आदमी चल दिया।

जटा के शव को गोद में लेकर राजपूतानी प्रभात तक अंधकार में भयंकर बंजर में बैठी रही। सवेरे आसपास से लकड़ी चुनकर चिता सुलगाकर, शव को गोद में लेकर खुद चढ़ गई; आग भड़काई। दोनों जलकर ख़ाक हो गए। फिर कायर पति की सती स्त्री जैसी शोकातुर सांझ जब ढलने लगी तब चिता के अंगारे धीमी ज्योति से टिमटिमा रहे थे।

आंबला और रामधारी के बीच एक नहर में आज भी जटा का स्मारक और सती की पालि विद्यमान है।

– झवेरचंद मेघाणी (1896 – 1947)

 

Subscribe to ‘Rakhadta Bhatakta’

Processing…
Success! You're on the list.