ના, દરેકને પોતાનો અભિપ્રાય ધરાવવાનો અધિકાર નથી

નિબંધ

વર્ષ 2012માં મેં એક લેખ વાંચ્યો હતો જેનું ટાઇટલ હતું – ‘No, you are not entitled to your opinion‘ . આ લેખની લિન્ક મેં 2013માં લખેલાં એક નિબંધનાં રેફરન્સમાં શેર પણ કરી હતી અને તેનો અનુવાદ કરવાની ઈચ્છા પણ જાહેર કરી હતી. એ લખાયાનાં 7 વર્ષ પછી વૉટ્સઍપ ફૉર્વર્ડસ, ફેક ન્યૂઝ વગેરેનાં કારણે આપણી દુનિયા, આપણી ચર્ચાઓ, બધું જ એટલું બધું બદલાઈ ગયું છે કે, આ નિબંધ જાણે કોઈએ ગઈ કાલે જ છાપ્યો હોય તેટલો સુસંગત છે અને દરેકે વાંચવા જેવો પણ. વધુમાં વધુ લોકો આ વાંચી શકે એ માટે તેનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરીને અહીં મુકવાનો આ નાનકડો પ્રયાસ છે.


દર વર્ષે હું મારા વિદ્યાર્થીઓ માટે બે વસ્તુઓ કરવાનો પ્રયત્ન કરું છું. તેમાંનું પહેલું એ કે, હું તેમને “ફિલોસોફર્સ” કહીને સંબોધું છું – મને ખબર છે કે, આમ કરવું થોડું ચાંપલું છે પણ હું એ આશાથી તેમને આ રીતે સંબોધું છું કે, આમ કરવાથી તેઓ અભ્યાસમાં સક્રિયપણે રસ લઇ શકે.

બીજું, હું તેમને કંઇક આવું કહું છું – “હું માનું છું કે, તમે બધાંએ એવું સાંભળ્યું હશે કે, ‘દરેકને પોતાનો અભિપ્રાય ધરાવવાનો અધિકાર છે’. કદાચ તમે પોતે પણ ક્યારેક આમ બોલ્યા હશો. કદાચ કોઈ દલીલને આગળ વધતી રોકવા માટે કે માટે તમે આમ કહ્યું હશે. પણ, આ ક્લાસમાં દાખલ થતાવેંત આ વિધાન સત્ય ન માનવું. કોઈ પણ મંતવ્ય ધરાવવા પર તમારો અધિકાર નથી, ફક્ત કોઈ પણ તરફની દલીલ રજૂ કરવા પર જ તમારો અધિકાર છે.”

થોડું વધારે પડતું લાગે છે? કદાચ સામાન્ય વ્યવહારમાં તેવું છે પણ ખરું. પણ, તત્ત્વજ્ઞાન(Philosophy)નાં શિક્ષકોની એ ફરજ છે કે, એ પોતાનાં વિદ્યાર્થીઓને વ્યવસ્થિત દલીલ બનાવતા, એ દલીલનાં સમર્થનમાં તર્ક રજુ કરતા શીખવે અને સાથે તેમને એ પણ પારખતા શીખવે કે, ક્યારે કોઈ માન્યતા અસમર્થનીય બની ગઈ છે અને તેનો કોઈ વ્યવસ્થિત બચાવ રહ્યો નથી માટે એ બચાવ કરવા યોગ્ય નથી રહી.

“દરેકને પોતાનો અભિપ્રાય ધરાવવાનો અધિકાર છે” આ તર્કની સૌથી મોટી તકલીફ એ છે કે, મોટા ભાગે તેનો ઉપયોગ એવી માન્યતાઓને સંઘરી રાખવામાં થાય છે જે બિલકુલ ત્યજવા યોગ્ય હોય છે. “હું જે ઇચ્છું તે બોલી અને વિચારી શકું છું” તેવી ભાવનાનું એ સમાનાર્થી બની જતું હોય છે અને આવી ભાવનાથી દલીલો કર્યે રાખવી અસભ્ય છે. આવી માનસિકતા ધીમે ધીમે કોઈ પણ વિષયનાં વિશેષજ્ઞ અને તેનાં પર વિવાદ કરતી કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિને સમાન દરજ્જો આપવા લાગે છે જે, બિલકુલ અયોગ્ય છે અને એ આપણી જાહેર ચર્ચાઓનો હાનિકારક ભાગ બનતું જાય છે.

પહેલા તો, ‘અભિપ્રાય’ શું છે?

પ્લૅટોએ અભિપ્રાય, સામાન્ય લોક-માન્યતા, અને ચોક્કસ જ્ઞાન વચ્ચેનો ભેદ સમજાવ્યો હતો અને આજે પણ એ તફાવત સાંપ્રત છે. “1 + 1 = 2″ની સાપેક્ષ “ચોરસ વર્તુળ અસ્તિત્ત્વ નથી ઘરાવતાં” એ એક એવો અભિપ્રાય છે જેમાં વ્યક્તિગત સમજણ પ્રમાણે ભેદ હોઈ શકે અને તેથી તેમાં અનિશ્ચિતતા છે. પણ, “અભિપ્રાય”નાં દાયરામાં વ્યક્તિગત પસંદ કે રુચિ, જનસામાન્યને અસર કરતાં વિષયો જેવાં કે, સલામતી, રાજકારણ અને ટેક્નિકલ કુશળતાને લાગતાં વિષયો જેવાં કે, કાયદાકીય કે વૈજ્ઞાનિક મંતવ્ય સુધીનાં તમામનો સમાવેશ થાય છે.

અહીં પહેલા પ્રકારનાં મત વિષે આપણે દલીલ ન જ કરી શકીએ. હું જો આગ્રહપૂર્વક એવું કહ્યા કરું કે, સ્ટ્રૉબેરી આઈસક્રીમ ચૉકલેટ કરતાં વધુ સારો છે તો હું મૂર્ખ સાબિત થાઉં. પણ, તકલીફ ત્યાં છે કે, આપણે ઘણી વખત બીજા અને ત્રીજા પ્રકારનાં ઉદાહરણોમાં દર્શાવેલાં અભિપ્રાયોને પણ એ જ રીતે દલીલનાં ક્ષેત્રની બહાર ઠેરવી દઈ છીએ જે રીતે વ્યક્તિગત પસંદગીની બાબતો (જેમ કે, ચૉકલેટ vs. સ્ટ્રૉબેરી આઇસક્રીમ) હોય છે. કદાચ આ પણ ઘણાં બધાં કારણોમાંનું એક છે કે, ઉત્સાહી નવાં નિશાળીયાઓ એવું વિચારવા લાગે છે કે, ‘ક્લાયમેટ ચેન્જ’ અને ‘રોગપ્રતિકારક શક્તિ’ જેવાં વિષયોનાં નિષ્ણાત તેવા વૈજ્ઞાનિકો અને ડૉક્ટરો સાથે અસહમત થવાનો તેમને અધિકાર છે અને તેમનાં અભિપ્રાયનો આદર પણ થવો જોઈએ.

મેરિલ ડોરી ‘ઑસ્ટ્રેલિયન વૅક્સિનેશન (રસીકરણ) નેટવર્ક’ની અધિપતિ છે જે, તેનાં નામથી તદ્દન વિરુદ્ધ, આ સંસ્થા જોરશોરથી રસીકરણ-વિરોધનું કામ કરે છે. મિસ ડોરી પાસે કોઈ પણ પ્રકારની તબીબી લાયકાત ન હોવા છતાં તે દલીલ કરે છે કે, જો બોબ બ્રાઉન વૈજ્ઞાનિક ન હોવા છતાં ‘ન્યુક્લિયર પાવર’નાં વિષય પાર ટિપ્પણી કરી શકે, તો રસીનાં વિષય પાર પોતાનો મત આપવાની છૂટ તેને પણ હોવી જોઈએ. ખરેખર તો બોબ બ્રાઉન જ્યારે એ વિષય પર કૈં બોલે ત્યારે કોઈ તેમને પરમાણુ વિજ્ઞાનનાં નિષ્ણાત તરીકે નથી સાંભળતું; બ્રાઉન એ વિજ્ઞાનને લગતી સરકારી નીતિઓ પર ટિપ્પણી કરવાનું કામ કરે છે, નહીં કે, એ વિજ્ઞાન પરની ટિપ્પણીઓ.

તો પોતાનો મત ધરાવવાનાં ‘અધિકાર’નો શું મતલબ છે?

જો “દરેકને પોતાનો અભિપ્રાય ધરાવવાનો અધિકાર છે” એ વિધાનનો અર્થ ફક્ત એટલો જ હોય કે, કોઈને મન ફાવે તેમ વિચારતા કે બોલતા રોકવાનો અધિકાર બીજા કોઈને નથી, તો એ સાચું છે. કોઈ તમને એમ કહેતા રોકી ન શકે કે રસીનાં કારણે ‘ઑટિઝમ’ નામની માનસિક બિમારી થાય છે, ભલે પછી ગમે તેટલી વખત એ દાવો ખોટો પૂરવાર થયો હોય. પણ, જો તમારા એ વિધાનનો અર્થ એવો થતો હોય કે, ‘દરેકને પોતાનો મત ધરાવવાનો અધિકાર છે અને તેમનો મત સત્યની ખૂબ નજીક છે એ પણ બધાએ ગંભીરપણે માનવું જ જોઈએ’ તો એ વિચારસરણી દેખીતી રીતે ખોટી જ છે. અને આ બંને અભિગમ વચ્ચેની ભેદરેખા પણ ઘણી વખત અસ્પષ્ટ હોય છે.

સોમવારે ABC નેટવર્કનાં મીડિયાવૉચ પ્રોગ્રામે ‘વિન-ટીવી વુલોન્ગોન્ગ’ની ઝાટકણી કાઢી હતી કારણ કે, ‘વિન-ટીવી’એ અછબડાંનાં કેર પર એક ખબર ચલાવી હતી જેમાં, આપણે હમણાં જ જેનું ઉદાહરણ વાંચ્યું એ – મેરિલ ડોરીની ટિપ્પણી લેવામાં આવી હતી. એ વિષે એક દર્શકે ફરિયાદ કરી તો તેનો જવાબ ‘વિન ટીવી’એ એવો આપ્યો હતો કે, તેમણે ચલાવેલી ન્યૂઝ સ્ટોરી “સચોટ, સંતુલિત અને ન્યાયી હતી અને તેમાં તબીબો અને ચોક્કસ જૂથોનાં મંતવ્ય લેવામાં આવ્યાં હતાં.” પણ, આનો મતલબ તો એવો થયો ને કે, બંનેમાંથી ફક્ત એક જ જૂથ આ વિષયનું નિષ્ણાત હોવા છતાં બંને જૂથોનાં મંતવ્યો સમાન ગંભીરતાથી લેવામાં આવે. અહીં પણ જો મુદ્દો આ વિજ્ઞાનને લગતી સરકારી નીતિઓનો હોત તો આ વસ્તુ વ્યાજબી હોત. પણ, આ નામની “ડિબેટ” આ વિષયને લાગતાં વિજ્ઞાન પર હતી અને તેમાં “ચોક્કસ જૂથો” જે વૈજ્ઞાનિક નથી, અને જેમની અસહમતિ આ વિજ્ઞાન પ્રત્યે હોય તેમને એર-ટાઈમ આપવો યોગ્ય નથી જ.

મીડિયાવૉચનાં સંવાદદાતા જોનાથન હોમ્સે એક ઘા ‘ને બે કટકાં કરતા વિન-ટીવીને કહ્યું હતું – “એક તરફ સાબિતી છે, અને બીજી તરફ બકવાસ છે” અને પત્રકારનું એ કામ નથી કે, તે બકવાસ અને ખરી કુશળતાને સમાન સમય આપે.

આ બાબતે રસીકરણ-વિરોધીઓનો પ્રતિભાવ ધાર્યા પ્રમાણેનો જ હતો. મીડિયાવૉચ વેબસાઈટ પર મિસ ડોરીએ ABC પર આક્ષેપ મૂકતા કહ્યું હતું કે, તેઓ “જાહેરપણે વૈજ્ઞાનિક દલીલમાં સેન્સરશિપને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે.” આ પ્રતિભાવમાં તેમની અણસમજ દ્રશ્યમાન છે જેમાં, પોતાનો મત ગંભીરતાથી ન લેવાયો તેનો અર્થ એવો કરવામાં આવ્યો કે, જાણે કોઈ પણ મત ધરાવવા પર અને એ વિષે કૈં બોલવા પર જ પ્રતિબંધ હોય – એન્ડ્રૂ બ્રાઉનનાં શબ્દોમાં “દલીલ હારવાને અને દલીલ કરવાનો અધિકાર હારવા સાથે કન્ફ્યુઝ કરવામાં આવી રહ્યું છે.” અહીં પણ આ બંને અધિકારો વચ્ચેનો ભેદ સમજવો જરૂરી છે.

હવે પછી જો કોઈને તમે એમ કહેતા સાંભળો કે, દરેકને પોતાનો મત ધરાવવાનો અધિકાર છે તો, તેમને પૂછજો કે, તે આવું કયા કારણથી માને છે? પૂરી શક્યતા છે કે, બીજું કૈં નહીં તો ઓછામાં ઓછો એ સંવાદ તો વધુ રસપ્રદ હશે જ.


આ લેખ લખાયા પછીનાં વર્ષોમાં આપણે જોયું છે કે, સમાચાર, સમાચારનાં પ્રોગ્રામ્સમાં દર્શાવાતાં મંતવ્યો, વૉટ્સઍપ, ફેસબુક વગેરે પર ચાલતાં મંતવ્યો વગેરેમાં જાણે ગુણવત્તાનાં માપદંડ રહ્યાં જ નથી! નિષ્ણાત અને સામાન્ય વ્યક્તિનાં મંતવ્યોને સમાન દરજ્જો આપવામાં આવી રહ્યો છે એ તો છે જ. પણ, એ સાથે આપણી મોટી મુશ્કેલી એ પણ છે કે, સામાન્ય લોકોની આસામાન્ય બકવાસને નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય ગણાવીને વાયરલ કરવામાં આવે છે અને દશકોથી સમાચાર પર વિશ્વાસ રાખીને બેઠેલી જનતાને હજુ ‘ફૅક્ટ ચૅક’ની આદત નથી પડી. ઉપરાંત, કોઈ વ્યક્તિ કોઈ પણ વાતની ચોક્કસાઈ કે ખરાઈની તપાસ કરી કરીને કરશે પણ કેટલી વખત?! વૉટ્સઍપ જેવાં માધ્યમો પર, જ્યાં દિવસનાં ઓછામાં ઓછાં સોથી પણ વધુ મૅસેજ વ્યક્તિદીઠ ફરતાં હોય ત્યાં કોઈ કરી કરીને કેટલી વખત રીસર્ચ કરશે?

ઇન્ટરનેટની બીજી અને સૌથી મોટી તકલીફ એ પણ છે કે, ઇંગ્લિશ બહુ સારી રીતે ન જાણતા લોકો જે, ભારતમાં બહુ મોટી સંખ્યામાં છે, તેમનાં માટે સ્થાનિક ભાષામાં ઇન્ટરનેટ પરની મોટાં ભાગની માહિતી ઉપ્લબ્ધ નથી અને જે કૈં થોડું ઘણું ઉપ્લબ્ધ છે તેમાં ‘કવૉલિટી કંટ્રોલ’ની તકલીફો છે કારણ કે, આ વૉટ્સઍપ ફોરવર્ડ્સવાળો સ્થાનિક ભાષાઓનો કચરો જ ઈન્ટરનેટ પર બધે ફર્યા કરતો હોય છે.

વળી, આ કચરો મોટાં ભાગે ધાર્મિક સલાહનાં નામે ફેલાય છે. ધર્મમાં લોકોની સજ્જડ શ્રદ્ધા અને નાજુક ધાર્મિક લાગણીઓને કારણે પણ આ ખોટાં, અતાર્કિક ફોરવર્ડ્સનું ખંડન નથી કરી શકાતું. બિનહાનિકારક ખોટી માહિતી તથ્ય તરીકે ફૉરવર્ડ (દા.ત. ‘દિવાળી પર ભારત – નાસાએ લીધેલો ફોટો’વાળો ખોટો ફૉરવર્ડ) થાય એ પણ બહુ વાંધાજનક નથી. પણ, લોકોમાં કોઈ ચોક્કસ જીવનશૈલી, રીતિ-રિવાજ, જાતિ, ધર્મ વગેરેને લક્ષ્ય બનાવીને લોકોની ખોટી ધિક્કારપૂર્ણ માન્યતાઓને જે રીતે તથ્ય ગણાવીને ફેરવવામાં આવે છે એ એક એવી આગ છે, જેની લપેટમાં આખા સમાજને આવતા વાર નહીં લાગે.

જો કે, આ કોયડો કઈ રીતે ઉકેલાશે એ વિષે મારો અભિગમ આશાપૂર્ણ છે. હું માનું છું કે, ઈન્ટરનેટે ભલે બધાંને મન ફાવે તે લખવાની, બોલવાની અને પબ્લિશ કરીને લોકો સુધી પહોંચાડવાની સુવિધા આપી હોય પણ, આજે નહીં તો કાલે લોકો આ ખોટી માહિતીનાં અતિરેકથી કંટાળવાનાં જ છે. આમ થશે ત્યારે ફરી પહેલાંનાં સમયમાં પ્રિન્ટ-મીડિયામાં ક્યુરેશન*નું જે મહત્ત્વ હતું એ પાછું ફરશે જ. પહેલા લોકો અમુક તમુક પ્રકાશકો પર ભરોસો મૂકતા અને તેમનાં દ્વારા છપાયેલી માહિતી જ વાંચવાનું પસંદ કરતા, એ જ રીતે ઇન્ટરનેટ પર પણ ક્યુરેશનનું મહત્ત્વ વધતું જશે તેવું મારું માનવું છે. સ્થાનિક ભાષાઓમાં થતાં લખાણ અને એ સિવાયનાં દરેક પ્રકારનાં ‘કૉન્ટેન્ટ’ને પાયેદાર અને મજબૂત બનાવવાનો આ જ તોડ મને અસરકારક લાગે છે કે, સંપાદન અને ક્યુરેશન* મજબૂત બને – અભિપ્રાયિક લેખો (opinions, think pieces) પ્રત્યે તો ખાસ! પ્રકાશકો માટે એ પણ એક ચૅલેંજ હશે કે, તેમનાં ગુણવત્તાનાં માપદંડ ફક્ત ‘લાઈક, શેર, સબસ્ક્રાઇબ’નાં આંકડાં પર જ આધારિત ન હોય અને વિચારપૂર્ણ પ્રયોગશીલતાને પણ પ્રકાશનમાં પૂરતું સ્થાન મળે.

*curation (ક્યુરેશન): the action or process of selecting, organizing, and looking after items

ટોક્યો – એક ફિનૉમિનન

નિબંધ

મારાં મતે ટોક્યો ફક્ત એક શહેર નથી, એક ફિનૉમિનન* છે. હું માનું છું કે, જાપાન અને ખાસ ટોક્યોનો જાદૂ શબ્દોમાં ઢાળી શકવા માટે જાપાનની સંસ્કૃતિ, સમાજ અને ઇતિહાસ વિશે વાત કરવી ખૂબ જરૂરી છે. જો એ સમજ્યા વિના કે યાદ રાખ્યા વિના ટોક્યો જોવામાં આવે કે તેનાં વિષે વાત કરવામાં આવે તો એ શહેર અને એ દેશ ‘વિચિત્ર’ શબ્દની મર્યાદિત વ્યાખ્યામાં સીમિત રહી જાય. હું જાપાન, સામાજિક વિજ્ઞાન કે ઇતિહાસનાં વિષયમાં નિષ્ણાત તો બિલકુલ નથી પણ, ઐતિહાસિક તથ્યો, મારા નિરીક્ષણ, કલ્પનાશક્તિ અને દુનિયાની મારી મર્યાદિત સમજણ પરથી અમુક તારણ કાઢી શકી છું. એ લેન્સથી ટોક્યો અને જાપાનને જોઉં છું તો એ મને અદ્ભુત લાગે છે!

જાપાન પ્રાચીન અને અર્વાચીનનાં અંતિમોમાં બંટાયેલો દેશ છે. આજની તારીખે જોવામાં આવે તો તેનાં ઇતિહાસને બે મુખ્ય ભાગમાં વહેંચી શકાય – વર્લ્ડ વૉર 2 પહેલાનું જાપાન અને વર્લ્ડ વૉર 2 પછીનું જાપાન. વર્લ્ડ વૉર અને ખાસ તો પેલા બે ન્યુક્લીયર બૉમ્બ જાપાન માટે ભયંકર વિનાશક ઘટના હતી. આ જ સમયગાળામાં ભારતને પણ આઝાદી મળી હતી. 1945 પછી 6 વર્ષ સુધી જાપાનમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને એલાઇડ ફોર્સીસનો કબ્જો અને વર્ચસ્વ રહ્યું હતું. આ સમયગાળામાં જાપાનને લોકશાહી બનાવવામાં આવી, જાપાનીઝ સ્ત્રીઓને પશ્ચિમની સ્ત્રીઓ જેટલાં અધિકાર આપવામાં આવ્યા, જાપાનની યુદ્ધ-શક્તિ ખતમ કરવામાં આવી વગેરે ઘણું બધું થયું. 1951 પછી અમુક બાબતોમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનાં ચંચૂપાતને બાદ કરીને મોટે ભાગે જાપાનને તેની નિયતિ પર છોડવામાં આવ્યું.

એક અભ્યાસ પ્રમાણે 1958થી 1968 સુધીનાં વર્ષોમાં અમેરિકા સાથેનાં જાપાનનાં સંબંધોને કારણે જાપાનની ઇકૉનોમીને ઘણો ફાયદો થયો. પણ, એ ફાયદો ત્યારે થયો જ્યારે એક આખી પેઢીએ દેશનાં નવનિર્માણમાં પોતાનું જીવન ખર્ચી નાંખ્યું. શ્રી વર્ષો પહેલા એક ફૅક્ટરીમાં કામ કરતી હતી જ્યાં તેની મુલાકાત બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન કે તેનાં થોડા જ સમય પછી જન્મેલા વૃદ્ધો સાથે થઇ હતી. એ કહે છે કે, જમવા અને ઊંઘવા સિવાયનો લગભગ આખો સમય એ લોકો ફૅક્ટરીઓમાં કામ કરતા. ફૅક્ટરીમાં કામ કરતી મહિલાઓએ એક દિવસ નક્કી કર્યો અને એ દિવસે ફેક્ટરીનાં પુરુષ કર્મચારીઓએ સ્ત્રી કર્મચારીઓ સાથે લગ્ન કરી નાંખ્યાં. કારણ કે, ફૅક્ટરી બહાર એ લોકોનું સામાજિક જીવન લગભગ અસ્તિત્ત્વ જ નહોતું ધરાવતું. એ સાંભળતા લાગે કે, પ્રેમ, રોમૅન્સ વગેરે – જેને આપણી એક આખી પેઢી અનિવાર્ય માને છે – તે જીવનનાં એ લટકણિયાં છે, જેનાં વિષે એ જ વિચારી શકે છે જેને પેટ માટે મજૂરી ન કરવાની હોય.

અનુશાસન જાપાનની પ્રજાનાં લોહીમાં છે, આ હકીકત આપણે અનેક લોકો પાસેથી અને કિતાબોમાંથી હજારો વખત સાંભળેલી છે. આ ગુણનાં વખાણ સાંભળેલાં છે. અનુશાસનનો એક મતલબ એ છે કે, ત્યાંની વર્કફોર્સ એટલી વ્યવસ્થિત અને મેથડિકલ છે કે, સમય અને સાધનોનો વ્યય નહિવત છે, ઉત્પાદન ખૂબ છે અને અર્થવ્યવસ્થા મજબૂત છે – એ બધું જે આપણે વર્ષોથી સાંભળતા આવ્યા છીએ. અનુશાસનનો બીજો મતલબ એ છે કે, ત્યાંનું જીવન એટલું બધું પૂર્વનિશ્ચિત છે કે, તમે જન્મો ત્યારથી તમે મરો ત્યાં સુધી તમારે કયા પ્રકારનું જીવન જીવવાનું છે, શું કરવાનું છે, શું નથી કરવાનું એ બધું જ તમારા માટે નક્કી થઇ ગયેલું છે. તેનું એક ઉદાહરણ છે રોજીંદા જીવનમાં ચપ્પલ કઈ રીતે ગોઠવવાં તેનાં નિયમો, જે કોઈ પણ બાળક સામજણું થાય ત્યારથી જ અનુસરવા લાગશે. સ્ત્રીઓ દશકોથી વર્કફોર્સમાં હોવા છતાં આજે પણ કોઈ પણ કામ માટે સ્ત્રીઓને પુરુષો કરતાં ઓછો પગાર આપવામાં આવે છે. લગ્ન કર્યા પછી પોતાનાં કામ અને ઘરની અને બાળકોની તમામ જવાબદારીઓ ફક્ત સ્ત્રીઓનાં માથે આવે છે. નોકરીઓમાં બ્યુરોક્રસી અને હાયરરકીનાં કારણે તણાવનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું છે અને ઇનોવેશન ઘટતું ચાલ્યું છે. આ અને આવાં અનેક કારણોસર જાપાનમાં લગ્નનું પ્રમાણ ઘટી ગયું છે અને સાલ 2011થી આબાદી દિવસે ને દિવસે ઘટતી જાય છે.

જાપાનનાં સમાજ માટે ‘વિવિધતા’ અને ‘વિચિત્રતા’માં કોઈ ફર્ક જ નથી. જો પૂર્વનિર્ધારિત ઘરેડમાં, નિયમો પ્રમાણે ન જીવો તો તમે સામાજિક રીતે એક બહિષ્કૃત જીવન જ જીવો. સમાજમાં કોઈ પણ પ્રકારનાં વૈવિધ્ય બાબતે સહિષ્ણુતા ન મળે. આધ્યાત્મિકતા તો લગભગ અસ્તિત્ત્વ જ નથી ધરાવતી. તો પછી જીવનનો મતલબ શું? ઉત્પાદન અને ભોગ – production and consumption. આ પેલાં અનુશાસનવાળાં સિક્કાની એ બાજુ છે જેનાં વિષે ભાગ્યે જ વાત કરવામાં આવે છે.

જાપાનનાં શહેરો ઉત્પાદન અને ભોગનાં મશીન હોય તેવું લાગે. ત્યાંનાં દરેક મોટા શહેરમાં દરેક મોટાં ટ્રેન સ્ટેશન પર અને ઠેકાણે ઠેકાણે મહાકાય શૉપિંગ-મૉલ્સનું સામ્રાજ્ય છે. દુનિયાની કોઈ એવી વસ્તુ નથી જે જાપાનમાં નહીં મળતી હોય. જીવનની દરેક સમસ્યા અને દરેક સુવિધા માટે પ્રોડક્ટ્સ છે અને સતત એ પ્રોડક્ટ્સ ખરીદનારું માર્કેટ છે. શહેર જેટલું મોટું, શૉપિંગ મૉલ્સ તેટલાં વધારે અને તેટલાં મોટાં. ટોક્યોની આંખો આંજી નાંખે તેવી નિયોન લાઇટ્સ આનું પ્રમાણ છે.

જ્યાં પણ કોઈ એક ફોર્સનો અતિરેક થાય ત્યાં તેને સંતુલિત કરતાં વિરોધી તત્ત્વવાળી કળાનો જન્મ થયા વિના રહે નહીં. જાપાનનાં અનુશાસન અને નિયંત્રણોનાં અતિરેકમાંથી જ એક આખું ઑલ્ટર્નેટ ક્લચર (alternate culture) ઊભું થઇ ગયું છે. આ સંસ્કૃતિ ત્યાંની પરંપરાગત જીવનશૈલીનાં વિરોધી અંતિમ પર બનેલી છે અને તેનું કેન્દ્ર છે ટોક્યો. આ અંતિમમાંથી જન્મ થયો છે જાપાનીઝ મૅન્ગા (manga) અને ઍનિમે (anime) કૉમિક્સનો, પ્રખ્યાત વીડિયો ગેમ્સ અને ગેમ કંપનીઝનો, ખૂબસૂરત એનિમેશન્સનો – સ્ટૂડીયો ધીબલીનો, જાપાનની એક સમય સુધી કટિંગ એજ ગણાતી ટેક્નોલૉજી અને અફલાતૂન રોબોટ્સનો, મેક-અપ લાઇન્સનો, જે-પૉપ (જાપાનીઝ પૉપ મ્યુઝિક)નો જાપાનીઝ પોર્નનો, હારૂકી મુરાકામીનો અને આ દરેક વસ્તુની આસપાસ ફરતી જીવનશૈલી અને માર્કેટ્સનો.

જાપાનની કોઈ સ્ત્રી મેક-અપ વિના કદાચ ઘરની બહાર પગ પણ નહીં મૂકતી હોય. એક આખો યુવાવર્ગ છે જેનું સામાજિક જીવન વીડિયો ગેમ્સ પૂરતું સીમિત છે. અમુક છોકરીઓ અને સ્ત્રીઓ ઢીંગલીઓ તરીકે જીવે છે – રોજ ઢીંગલીઓ જેવાં કપડાં અને મેકઅપ પહેરે છે અને તેમનાં પરિવારોએ તેમની આ જીવનશૈલી સ્વિકારી લીધી છે. કાર્ટૂન કેરેક્ટર્સ અને કૉમિક કૅરેક્ટર્સનાં ઠેકાણે ઠેકાણે સ્ટોર્સ છે – પોકેમોન, હૅલો કિટી, ડોરેમોન, મારિઓ, તોતોરો વગેરેનાં બ્રાન્ડ સ્ટોર્સ તો છે જ અને તેનાં બ્રાન્ડિંગવાળી હજારો વસ્તુઓ ઠેકઠેકાણે ઉપ્લબ્ધ છે. ટોક્યોની વચ્ચે આકીહાબારામાં જૂની, નવી ટેક્નોલોજી અને કૉમિક્સની દુકાનોની લાઇન્સ છે અને એ જ વિસ્તારમાં આવેલો છે સાત માળનો એક ઍડલ્ટ સ્ટોર!

ટોક્યોમાં ઠેકઠેકાણે pet cafes છે – તમે પાળીતા પશુ-પક્ષીઓવાળા કૅફેમાં બેસીને તમારું પસંદીદા પીણું માણી શકો છો દા.ત. કૅટ કૅફે, ડોગ કૅફે, શીબા ઇનુ (કૂતરાની એક ઇન્ટરનેટ-ફેમસ જાપાનીઝ જાત) કૅફે, આઉલ કૅફે, બન્ની રેબિટ કૅફે, બર્ડ કૅફે વગેરે. themed bars છે – સમુરાઇ થીમ્ડ, જેલ થીમ્ડ, સૂમો થીમ્ડ, રોબોટ થીમ્ડ, હોરર થીમ્ડ, સાયન્સ થીમ્ડ વગેરે. એવું નહીં કે, થીમવાળું ફક્ત ડેકોરેશન હોય, જાપાનનો પ્રખ્યાત (કે કુખ્યાત) ગુણ – attention to detail અહીં પણ જોવા મળે. તમને આપવામાં આવતાં વાસણથી માંડીને વેઈટરનાં આઉટફિટ અને કાફૅનાં આર્કિટેક્ચર અને લાઇટિંગ સહિત બધું જ થીમ પ્રમાણે ચાલે એટલે એ થીમનો એક આખો માહોલ ઊભો થઇ જાય. એ ઉપરાંત છે મેઇડ કૅફેઝ – ટીનેજર અને વીસ વર્ષ આસપાસની ઉંમરની છોકરીઓ ફ્રેન્ચ મેઇડ, પોલિસ વગેરે કૉસ્ચ્યુમ પહેરીને રેગ્યુલર કૅફેમાં મળતી ખાવા પીવાની વસ્તુઓ સર્વ કરે અને એકદમ હાયપર રીતે ઊછળી-કૂદીને અવાસ્તવિક વાત કરે. આ બધું જોઈને તમે વિચારમાં પડી જાઓ કે, ક્યા ભેજામાં આવા વિચાર આવતાં હશે!

અને આ જ શહેરમાં દેશમાં અસ્તિત્ત્વ ધરાવે છે મેઇજી જિંગૂ અને સેન્સોજી જેવાં મંદિર, જાપાનનાં મહારાજાનો મહેલ અને તેનો વિશાળ શાંત બગીચો, દુનિયાની ઉત્તમમોત્તમ ટ્રેન વ્યવસ્થા. આ જ દેશમાં આવેલાં છે દુનિયાનાં સૌથી સુંદર મંદિરો, માઉન્ટ ફૂજી અને તેની આસપાસની ખૂબસૂરતી, નારા જેવાં નાના શહેર, મોટા ભાગનાં લોકોની વિનમ્ર, શિષ્ટ જીવનશૈલી અને આખા દેશને ગુલાબી રંગમાં રંગતી સાકુરા ફૂલોની ઋતુ!

જાપાન વિરોધાભાસોનો દેશ છે. તેનાં કોઈ એક ભાગને જરૂર કરતાં વધુ મોટો બનાવીને તેનાં જ ગુણગાન ગાયે રાખવા કે પછી કોઈ બીજાં ભાગની જ વાત કરીને તેને વખોડ્યા કરવું, બંને મુર્ખામી છે. આ બધું સહઅસ્તિત્ત્વ ધરાવે છે.


* ગુજરાતી લૅક્સિકોન ડિક્શનરીમાં ફિનૉમિનનનો અર્થ – દૃશ્યમાન વસ્તુ, બીના કે ઘટના, અસાધારણ વ્યક્તિ, વસ્તુ અથવા ઘટના, આશ્ચર્ય, હરકોઈ ઇન્દ્રિયગમ્ય બાબત.

વિરોધ

નિબંધ

પોતાની ઓળખની રક્ષા આપણે અંગત રીતે તો કદાચ રોબબરોજ કરતાં રહીએ. પણ જો આપણી ઓળખનાં કારણે આપણી સુરક્ષા સામે ઊભો સૌથી મોટો ભય જો કોઈ દેશનો કાયદો કે કોઈ શક્તિશાળી સંસ્થા કે તંત્ર હોય ત્યારે? ત્યારે જે મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીએ વર્ષો સુધી કર્યું એ કરવાની જરૂર પડતી હોય છે. હજુ પણ આપણે ‘આદર એટલે મોટાં/વધુ શક્તિશાળી કહે તેમ કરવાનું – સવાલ પૂછ્યા વિના’ વાળી વ્યાખ્યા ભૂલ્યાં નથી. આપણે આગ અને પૈડાંની શોધ થયાં પહેલાંનાં લોકો નથી કે, લાંબું જીવ્યાં/શક્તિશાળી હોય તેમને ફક્ત તેમનાં એ ગુણનાં કારણે માન આપીએ. માણસજાત તરીકે આપણે એ અભિગમ કરતાં ક્યાંયે આગળ નીકળી ચૂક્યાં છીએ.

અસહકાર કે ડીસોબીડિયન્સ કોઈ પણ લોકશાહીનો સૌથી અગત્યનો ભાગ છે અને લોકશાહી તરીકે આપણે કોઈ પણ પ્રકારનો સામૂહિક સામાજિક વિરોધ જ કરતાં ભૂલી ગયા છીએ. મતદાન અને આપણાં લોકલ કાર્યકર્તાને પાણી/વીજળીની ફરિયાદો કરવા સિવાય લોકશાહીનાં કયા ભાગમાં આપણે સક્રિય છીએ? મોટાં ભાગનાં મિડલ-ક્લાસ/અપર મિડલ ક્લાસ લોકો એ સિવાય લોકશાહીની એક પણ પ્રવૃત્તિમાં સક્રિય નથી. સક્રિય તો દૂરની વાત, સમાજનો એક મોટો વર્ગ તો લોકશાહીમાં શું થઇ રહ્યું છે તેનાંથી માહિતગાર પણ નથી. ધરણા અને રેલીઓ ફક્ત રાજકારણીઓ અને (બહુ જજમેન્ટલ ભાષામાં) નવરાંઓ પૂરતાં સીમિત રહી ગયાં છે. હમણાંનું જ ઉદાહરણ લઈએ તો આવડું મોટું ફાઇનાન્સ બિલ પસાર થઇ ગયું. કોણે જાણવાની તસ્દી લીધી કે, બિલમાં શું છે? જાણવાની તસ્દી લીધી હોય અને તેમાં કઈં ન સમજાયું હોય તો કોણે કોઈ જાણકારને પૂછવાની તસ્દી લીધી?

આપણાં દેશમાં પાછી ખાટલે મોટી ખોડ એ છે કે, લૅફ્ટ વિન્ગ/ઓપોઝિશનમાં એક તો કોઈની મજબૂત આગેવાની નથી અને બીજું વાતોનાં વડાં અને ટ્વિટર આઉટરેજ સિવાયનાં કોઈ જ પગલાં નથી. સરકારની ખરાબ પોલિસીઓનાં વિરોધીઓ કમ્પ્યુટર સામેથી હટીને તંત્રની કાર્યવાહી ખોરવે અને રસ્તા રોકે તો કઈંક પણ ફર્ક પાડવાની શક્યતા છે. ટ્વિટર પાર આઉટરેજ કરીને વાતોનાં વડાં સિવાય આપણે શું કરવાનાં છીએ? વિરોધ કરવાનો હોય ત્યારે મીડિયા (ટ્વિટર, પ્રિન્ટ, ટેલિવિઝન) ફક્ત એક માધ્યમ છે લોકો સુધી ખબર પહોંચાડવા માટે કે, વિરોધ થઇ રહ્યો છે અને તમે જોડાઈ શકો. વ્યવસ્થિત વિરોધ કરવાનું ખરેખરું કામ રિયલ લાઈફમાં પાર્ટી કાર્યકરોને ફોન કરીને કે રસ્તા પર આવીને કરવાનું હોય, મીડિયા પર નહીં – એટલી સામાન્ય સમજ આપણાં લેફ્ટમાં ક્યારે આવશે?

અમેરિકામાં સાત દેશોનાં મુસ્લિમો પર બાનની નીતિની શરૂઆત થઇ ત્યારે સામાન્ય બુદ્ધિ વાપરીને જેમને વિરોધ કરવો હતો એ બધાં વિવિધ શહેરોનાં ઇન્ટરનેશનલ ઍરપોર્ટ પર ભેગાં થઈને નારાં લગાવતાં વિરોધ કરતાં હતાં. ઍરપોર્ટ પર વકીલો જઈ રહ્યા હતાં ફસાયેલાં પ્રવાસીઓને મદદ કરવા માટે. ટ્વિટર/ફેસબુક પર ફક્ત ક્યાં લોકો ભેગાં થયા છે અને શું બની રહ્યું છે તેની માહિતિ પસાર થઇ રહી હતી જેથી વધુ લોકો જોડાઈ શકે. આખે આખો વિરોધ ફક્ત ટ્વિટર પર નહોતો થઇ રહ્યો!  પણ, અહીં તો હજારોની સંખ્યામાં માણસો મારતાં ન હોય એ હદની અંદર થતી તમામ પ્રવૃત્તિઓ પરનો વિરોધ ઘરે આરામથી ખુરશીમાં બેસીને થઇ શકતો હોય તો જ કરવોની નીતિ છે.

અને લોકોનો પણ પૂરો વાંક નથી. વિરોધની શરૂઆત થાય ત્યાં તેમાં જોડાવાવાળા સૌથી પહેલાં તત્ત્વો રાજકારણીઓ અને ઉપર જણાવ્યું તેમ નવરાંઓ હોય છે એટલે કદાચ કોઈ સામાન્ય મિડલ કલાસ વ્યક્તિ તેમાં જોડાતાં પહેલાં જ સો વાર વિચાર કરશે. કારણ કે આ બંને તત્ત્વો હોય ત્યાં સૌથી પહેલો ભય લોકોને હિંસા અને તોડફોડનો લાગે અને સ્ત્રીઓ તો અયોગ્ય છેડતી અને અભદ્ર ભાષાનાં વિચારે જ દેખાવોમાં જોડાવાનું ટાળે. વળી, બાકીની તમામ દુનિયામાં રાજકારણીઓનું જાહેર દેખાવોમાં ભળવાની વાત આટલો ભય પેદા નથી કરતી જેટલો આપણે ત્યાં પ્રવર્તમાન છે. આ બંને બાબતે આપણાં જેવાં સામાન્ય લોકોમાં એટલો ડર છે કે, આપણે સંગઠિત વિરોધ કે દેખાવોનો તો વિચાર પણ નથી કરી શકતાં. યુવા રાજકારણીઓને ટીલાં-ટપકાં અને જે-તે પાર્ટીનાં પ્રતીક સ્કાર્ફ અને ટોપીઓ વિના ક્યારેય દેશનાં મિડલ કલાસ સામાન્ય લોકોની જેમ સામાન્ય લોકો સાથે મળીને કોઈ દેખાવ કે વિરોધ કરવાનું સૂઝ્યું હશે કે કેમ? ઘણી વખત વિચારું છું આ બધી તકલીફોનો ઉપાય શું અને જવાબ નથી મળતો.

ભારત બહાર રહીને મને ઘણું બધું જોવા મળ્યું છે. તેમાંની એક વસ્તુ આ વિરોધ-રેલીઓ અને દેખાવો પણ છે. ઓસ્ટ્રેલિયા હતી ત્યારે ટોની એબટ ચૂંટાયા પછી શિક્ષણક્ષેત્રે ફંડ કાપવાની દરખાસ્ત મુકાઈ હતી. ત્યારે ઓસ્ટ્રેલિયામાં દરેક શહેર અને ગામમાં એક ચોક્કસ દિવસે ‘સ્કૂલ ટીચર્સ યુનિયન’ની વિરોધ પ્રદર્શન રેલી નીકળી હતી. તેમાં ટીચર્સ તો હતાં જ અને સાથે સાથે વિદ્યાર્થીઓ અને આ વિરોધને પ્રોત્સાહન આપનારાં માતા-પિતા પણ શામેલ હતાં. શાંતિ જળવાઈ રહે અને રેલી હિંસામાં ન પરિણમે એ ધ્યાન રાખવા માટે આ રેલીની શરૂઆત અને અંતમાં લગભગ 100 ફુટ દૂર પોલીસ ઑફિસરો ચાલતાં હતાં. બધાં જ શહેરનાં પૂર્વ છેડાંથી ચાલીને પશ્ચિમ છેડે પાર્લામેન્ટ હાઉઝ સુધી જઈને ત્યાં કલાકો સુધી નારાં લગાવતાં હતાં. એ જ રીતે અહીં અમેરિકામાં ટ્રમ્પ ચૂંટાયા પછી તમામ મોટાં શહેરોમાં તેનાં વિરુદ્ધ દેખાવો થયાં હતાં. મેં ઓકલેન્ડ અને સાન ફ્રાન્સિસ્કો બંને શહેરોનાં દેખાવોમાં થોડો થોડો સમય ભાગ લીધો હતો. એ જ રીતે વિમેન્સ માર્ચમાં પણ મેં ભાગ લીધો હતો. એ નજારો તો જોવા જેવો હતો. માર્ચનો દિવસ લગભગ બે અઠવાડિયા પહેલાં નિર્ધારિત થયો હતો. માર્ચનાં દિવસે બપોરથી જ સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં ધીમો ધીમો વરસાદ પાડવાનો શરુ થઇ ગયો હતો. છતાંયે સાંજે શહેરની મુખ્ય માર્કેટ સ્ટ્રીટ આખી દેખાવકારોથી પેક હતી. લોકો છત્રીઓ લઈને માર્ચમાં આવ્યા હતાં. હજારો માણસો એકસાથે એક જ સ્થળ પર કોઈ બાબતે અહિંસક વિરોધ કરતાં હોય અને તેમાં નાનામાં નાના બાળકોથી માંડીને મોટામાં મોટાં વૃદ્ધો શામેલ હોય એવું આપણે પિક્ચરો સિવાય છેલ્લે ક્યારે જોયું/કર્યું છે?

એન્ટિ-મુસ્લિમ બાન પ્રોટેસ્ટ જે એરપોર્ટ પર થયેલો એ તો આનાંથી પણ વધુ ઑર્ગનાઈઝડ હતો. મને યાદ છે ત્યાં સુધી શુક્રવારે રાત્રે આ નીતિની ઘોષણા થયેલી અને શનિવારે સવારે જૉહન એફ કૅનેડી એરપોર્ટ પર લોકો એકત્ર થવા લાગ્યા હતાં. ગ્રુપ થોડું મોટું થયું એટલે તરત ટ્વિટર અને ફેસબુક પર ત્યાંનાં ફૉટૉઝ, વીડિઓઝ અને લાઈવ-સ્ટ્રિમ શેર થવા લાગ્યા હતાં એટલે બાકીનાં શહેરોમાં પણ વાત વાયુવેગે ફેલાવા લાગી અને અમેરિકાનાં તમામ ઍરપોર્ટ પર વિરોધ પ્રદર્શન માટે લોકો એકઠાં થવાં લાગ્યાં. ન્યુ યોર્કમાં શરૂઆત થયાનાં બે કે ત્રણ કલાકમાં જ બાકીનાં બધાં એરપોર્ટ પર પણ ઘણાં લોકો એકઠાં થઇ ગયા હતાં. જે રીતે બની શકે તે રીતે ફસાયેલાં લોકોને વકીલ સિવાય કોઈ સાથે વાત ન કરવાનો સંદેશ પહોંચાડવામાં આવ્યો હતો. લગભગ ક્યાંયે કોઈ મોટાં રાજકારણીએ આગેવાની લીધી હોય કે એવું કઈં જ ન હતું. સામાન્ય નાગરિકો પોતાની બુદ્ધિ વાપરીને કેટલાંયે કામ કરી રહ્યા હતાં. કોઈને સૂઝ્યું હતું કે, આ પરિસ્થિતિમાં ટોળામાં જે-તે સમયે કામ લાગી શકે તેવાં વકીલો હોય તો તેમને આસાનીથી શોધી શકાય તે માટે તેમનાં માટે ફ્લુરોસેન્ટ સ્ટિકરની ગોઠવણ કરીએ, ઘણાંએ વકીલોને ખબર પડે કે ક્યાં જવું અને શું કરવું એ માટે અગત્યનાં સ્થળોએ દિવાલો પર પૂઠાંનાં બૉર્ડ લગાવ્યા હતાં, ‘Lawyers follow these signs’, ‘Lawyers help yourselves with these stickers’ વગેરે.

એ દેખાવ સતત બે દિવસ અને એક આખી રાત ચાલ્યો હતો. એટલે પોતાની સૂઝથી જ લોકો પોતાની સાથે લાવી શકે તેવું અને તેટલું ખાવાનું, પાણીની બૉટલ, એનર્જી ડ્રિંક્સ વગેરે લાવી રહ્યા હતાં અને એરપોર્ટ પરથી જેમ જેમ લોકો છૂટતાં જાય તેમ તેમને આપી રહ્યાં હતાં. દેખાવકારો પણ પાણી વગેરેનો લાભ લઇ શકે એ માટે ટોળાંની એકદમ નજીક એક બૂથ પર આ બધું ખાવા-પીવાનું એકસાથે લાવીને રખાઈ રહ્યું હતું. જ્યાં સુધી બાન પાછો ન ખેંચાય ત્યાં સુધી વિરોધ ચાલુ રહે અને પ્રવાસીઓ ફસાયેલા ન રહે એ માટે હજારો માણસો આખી રાત એરપોર્ટ પર રહ્યાં હતાં અને કેટલાંય ફક્ત થોડાં જ કલાકની ઊંઘ કરીને રવિવારે સવારે પાછાં જઈ રહ્યા હતાં. સાથે સાથે જ ટ્વિટર અને ફેસબુક જેવાં માધ્યમો પર સાચી અને આધારભૂત માહિતિ શેર થાય એ બાબતે લોકો સજાગ હતાં અને લગભગ દરેક વાઇરલ ટવિટ કે ફેસબૂક પોસ્ટ મોટાં ભાગે આ વિષયો પર હતી: એસીએલયુ આ બાનને રોકવામાં ક્યાં સુધી પહોંચી, લોકોએ ક્યા પેપરો પર કોઈ પણ ભોગે સહી ન કરવી, સ્વયંસેવક વકીલોનો સંપર્ક કરવા માટેનાં ફોન નંબર અને ન્યુઝ મીડિયા સરકારની હિલચાલ વિષે માહિતી આપતું રહેતું. જો ન્યુઝ મીડિયાની માહિતી ખોટી કે અપૂર્ણ હોય તો તરત જ સાચી માહિતી ધરાવતાં બિનરાજ્કારણી વગદાર લોકો દ્વારા શેર કરવામાં આવતી.

માનવ અધિકાર અને નાગરિક તરીકેનાં આપણાં અધિકારોની રક્ષા માટે આટલો ઓર્ગનાઈઝડ વિરોધ આપણે ક્યારે કરી શકીશું? આપણે પણ લોકશાહી છીએ ને? છીએ કે?

————————————————————————————————————–

વાંચવા જેવું:  Civil Disobedience by Henry David Thoreau – an essay that is said to have influenced M.K.Gandhi during his fight for freedom

ઓળખ

નિબંધ

ઓળખની વાત મારા માટે હમણાં હમણાંથી બહુ અગત્યનો વિષય બની ગઈ છે. ઓળખ જો કે વિષય જ એવો છે કે એ સતત રેલેવન્ટ રહેવાનો જ. ‘કી જાણા મેં કૌન?’ આ સવાલ કોઈ નવો બુલ્લો દરેક સદીમાં દરેક વર્ષે દરેક દિવસે કરવાનો જ. દર કલાકે નહીં કહું કારણ કે, બધાં બુલ્લાઓ એ પૂછવા જેટલા સેલ્ફ અવેર નથી હોતાં. જો કે, અહીં હું ‘દુનિયામાં મારાં હોવાનો મતલબ શું છે’વાળી ઓળખની વાત નથી કરી રહી. હું વાત કરું છું સ્થાયીભાવની. મારાં મતે હું રોજબરોજનાં જીવનમાં જે પણ વિચારતી હોઉં, કરતી હોઉં અને કહેતી હોઉં હું એ છું. એ મારી ઓળખ છે અને એ ઓળખ પણ કાયમી નથી. આજથી પંદર વર્ષ પહેલાં મારી ઓળખ અલગ હતી, દસ વર્ષ પહેલાં અલગ હતી અને અત્યારે પણ અલગ છે. જો એ દરેક ઓળખો એક વ્યક્તિ હોય તો એ ત્રણે વ્યક્તિઓ એકબીજાને ઓળખે પણ નહીં કદાચ. સ્ત્રી, સ્ટ્રેઈટ, જન્મથી જૈન અને પસંદગીથી નાસ્તિક, ગુજરાતી, ભારતીય, ઓસ્ટ્રેલિયન, કળા-પ્રેમી, સાહિત્ય-પ્રેમી, ક્લાસિકલ ડાન્સર, લેખક, પેઈન્ટર, વૈજ્ઞાનિક અભિગમ ધરાવનાર, જિજ્ઞાસુ, કાર ચલાવતી, કોણ શું કહેશે એ વિષે બહુ ન વિચારતી, ફેમિનિસ્ટ, દરેક દેશો અને ધર્મોનાં મિત્રો ધરાવતી, આવી નાની નાની ઘણી બધી બાબતો મારી હાલની ઓળખ છે. આ ઓળખ બાબતે ઘણી સામાન્ય પેટર્ન્સ જોવા મળતી હોય છે અને સમય જતાં આ પેટર્ન જે નિરીક્ષણરૂપે શરુ થાય છે એ પૂર્વગ્રહ ક્યારે બની જાય છે એ ખબર પણ નથી પડતી.

આપણાં મનમાં પડતી લોકોની પહેલી છાપ ઘણી વખત આવાં પૂર્વગ્રહોની બનેલી હોય છે. મને જોઈને લોકો વિચારે છે – છોકરી દેખાય છે તો ભારતીય પણ આ પ્રકારનાં કર્લી વાળ તો પહેલાં ક્યારેય કોઈ ભારતીય છોકરીનાં જોયાં નથી એટલે સાઉથ અમેરિકન હશે. ભારતીય છે પણ ઍક્સન્ટ તો બિલકુલ ભારતીય નથી, કદાચ ભારત બહાર ઉછરેલી હશે. કથક શીખે છે, હિન્દી/ઉર્દુમાં કવિતાઓ વાંચે છે, ગઝલો સાંભળે છે અને સંસ્કૃત સમજે છે પણ રહે છે એકલી એટલે શાદી-ડોટ-કોમ-છાપ ટ્રેડિશનલ પણ જમાના પ્રમાણે મોડર્ન હશે. નાસ્તિક છે અને જે રીતે વાત કરે છે, બિલકુલ વિદેશી/એબીસીડી (અમેરિકન બોર્ન કન્ફ્યુઝડ દેસી) પ્રકારની જ હશે ગુજરાતી/હિન્દી કદાચ ઍક્સન્ટમાં બોલતી હશે. એક્સ બૉયફ્રેન્ડ્સની વાતો આટલી સહજતાથી કરે છે તો બહુ લાગણીશીલ નહીં હોય. આ અપેક્ષાઓ કરતાં જ્યારે વ્યક્તિ અલગ નીકળે છે ત્યારે આવે છે અસ્વીકાર। Rejection.

હું સંપૂર્ણપણે આમાંથી એક પણ નથી અને થોડું થોડું આ બધું જ છું. મારી આત્માનો અને મારા સ્વત્વનો રંગ મારાં અનુભવો અને વિચારોએ રંગેલો છે અને એ રંગ ભલે થોડો વિચિત્ર હોય તો પણ તેમાં રંગાઈ જવાની હિમ્મત મેં હંમેશા રાખી છે. આપણને બધાંને ચોકઠાંઓમાં માણસોને બેસાડી દેવાની વર્ષો જૂની આદત છે. આ ચોકઠાંઓ પોતે પણ જબરદસ્ત વિરોધાભાસ છે! મને મોટાં ભાગનાં ચોકઠાંઓ ઓવરસીમપ્લીફાઇડ માન્યતાઓ અને પૂર્વગ્રહોનાં બનેલાં લાગે છે. મને એમ લાગે છે કે, મોટાં ભાગનાં લોકોની અપેક્ષાએ મારો આકાર અલગ છે અને ઓવરસિમ્પલીફાઇડ ચોકઠાંઓમાં હું નહીં સમાઈ શકું. અને મારે સમાવું પણ નથી. હું સાહસપૂર્વક, ખૂબ મહેનત કરીને મારો વિચિત્ર આકાર જાળવી રાખવાની કોશિશ કરતી રહું છું. પણ, સાથે સાથે મારે ક્યાંઈક અમુક ચોક્કસ વ્યક્તિઓનાં ચોકઠાંમાં ગોઠવવું પણ છે. કારણ કે,કોઈનાં ચોકઠાંમાં ગોઠવાઈ શકવાનો મતલબ સ્વીકૃતિ પણ છે. આ ચોકઠાંઓનો પેરેડૉક્સ છે. આપણું સ્વત્વ પણ જાળવી રાખું અને એવાં લોકો પણ શોધતાં રહેવા જે આપણને સ્વીકારે કારણ કે, સ્વીકારમાં પ્રેમ છે.

रहिमन इस संसार में टेढ़े दोऊ काम ।
सीधे से जग ना मिलै उल्टे मिले न राम ।।
~ रहीम

મારાં મનમાં આ ઓળખનાં વિષયનો વિચાર પોતે પણ અસ્વીકૃતિમાંથી જન્મ્યો છે. ઘણું બધું હોવા અને ન હોવાનાં કારણે ઘણાં લોકોએ વિવિધ રૂપે, વિવિધ પરિસ્થિતિઓમાં મારો અસ્વીકાર કર્યો છે. આપણી આસપાસ ઘણાં લોકોની આપણી પાસેની અપેક્ષાઓઆપણાં વ્યક્તિત્વનાં ફક્ત કોઈ એક એક પાસાં, કોઈ એક સત્ય સાથે જોડાઈ જાય છે. મમ્મી છે એટલે ટીવી/ફિલ્મોમાં દેખાડે છે એમ જાતને ભૂલી જતી અને પરફેક્ટ જ હોય. મમ્મી હોવું એ તે વ્યક્તિનું ફક્ત એક પાસું છે. મમ્મી હોવા ઉપરાંત એ માણસ પણ છે એ આપણે ભૂલી જઈએ છીએ. મિડલ ક્લાસ એન્જીનીયર/વકીલોનાં પરિવારમાંથી આવતો છોકરો આર્ટ્સ લે તો ઘરમાં ઉહાપો મચી જાય. આ અપેક્ષા પાછળ કેટલાં પૂર્વગ્રહો હોય છે એ જોઈએ: પરિવારમાં આ ટ્રેન્ડની શરૂઆતની પેઢીનાં બધાં/મોટાં ભાગનાં પુરુષો એનાલિટિકલ છે એટલે પછીની પેઢીનાં પુરુષો પણ એનાલિટિકલ જ હોય, પુરુષોએ પરિવાર માટે પૈસા કામવાનાં હોય એટલે એવાં જ કામ પસંદ કરવાનાં હોય જેમાં નાણાકીય સલામતી હોય, આર્ટ્સમાં તો આળસુ અને મૂર્ખ  છોકરાંઓ જ જાય.

આ તો ફક્ત હજારોમાંનાં બે ઉદાહરણ છે. અને આ ઉદાહરણોમાં આગવી ઓળખ હોવાનાં પરિણામે થતી તકલીફો પણ બહુ નાની અને સહ્ય છે. પણ, આ માનસિકતાનાં પરિણામે આવાં તો કેટલાંયે નાના નાના અગણિત દમન રોજ થતાં રહે છે.આપણી આજની દુનિયામાં એક power hierarchy છે. વાઈટ મેલ > વાઈટ ફિમેલ > વાઈટ LGBTQ વ્યક્તિ > નોન-આફ્રિકન મેલ ઓફ કલર > નોન-આફ્રિકન ફિમેલ ઓફ કલર > આફ્રિકન મેલ > આફ્રિકન ફિમેલ > LGBTQ ઓફ કલર. ત્યાર પછી દેશ પ્રમાણે આ hierarchy બદલાતી રહે છે. પણ દુનિયાનાં મોટાં ભાગનાં સ્થળોમાં જે-તે દેશનાં મેજોરીટી ધર્મ/સંપ્રદાયને અનુસરતાં સ્ટ્રેઇટ પુરુષ સિવાયની તમામ ઓળખ ધરાવતાં લોકો માટે રોજનાં ક્રમે જ નાનામાં નાનાથી માંડીને મોટામાં મોટાં અન્યાયો થતાં જ રહે છે.

ફક્ત મારાં સ્ત્રી/પુરુષ/નાન્યેતર જાતિનાં હોવાને કારણે મારે શું પહેરવું, કોની સાથે રહેવું, કામ કરવું કે નહીં, કોની સામે મોં ઢાંકવું, કોને પ્રેમ કરવો, શું ખાવું, શું પીવું એ બધાં પર સમાજ અને ઘરની વ્યક્તિઓ દ્વારા અંકુશ મુકવામાં આવે એ નાનાં પાયાનું દમન છે. આવો અસ્વીકાર મોટાં પાયે જોવા મળે અને ઓળખનાં આધારે લોકોને પીડા પહોંચાડવામાં આવે અને તેમને મારી નાંખવામાં આવે ત્યારે એ જુલમ કહેવાય છે. દુનિયામાં થતાં તમામ પ્રકારનાં ઘટિયામાં ઘટિયા સામાજિક અન્યાયો અને દમન પાછળ પણ પોતાનાં ફાયદા માટે કે પોતાનાં અહંકારને પંપાળવા ખાતર લોકોની અલગ અલગ ઓળખનો અસ્વીકાર કરીને તેમને હેરાન કરવાની જ માનસિકતા રહેલી છે.

સાઉદી અરેબિયામાં સ્ત્રીને કાર ન ચલાવવા દેવામાં આવે, અમેરિકામાં કાયદેસર વિઝા/રેસિડન્સી સાથે રહેતાં નાગરિકોને એરપોર્ટ પર ‘ટેરરિઝમ’નાં નામે હેરાન કરવામાં આવે, ભારતીય ઉપખંડમાં ધર્મ અનેપ્રતિષ્ઠાનાં નામે લોકોને પોતાની મરજીની વ્યક્તિ સાથે રહેવા, પરણવા પર મારી નાંખવામાં આવે, એશિયન સંતાનો પર સતત મેડિકલ અને એન્જીનિયરિંગ લેવા બાબતે દબાણ થતું રહે, સીરિયામાં વહાબી ઇસ્લામ ન અપનાવવા પર મારી નાંખવામાં આવે આ બધાંની પાછળ એક જ માનસિકતા રહેલી છે. આ દમનનો વિરોધ કરનારાંને કહેવામાં આવે ‘એક્ટિવિસ્ટ’. એક્ટિવિઝમ શું છે? લોકોને તેમની નિર્દોષ ઓળખ પ્રમાણેનું જીવન જીવવા દેવામાં આવે એ માટે કરવામાં આવતું કામ જ તો. શું આ કામ સમાજસેવા નથી? બિલકુલ છે!

લોકોને તેમની ઓળખની રક્ષા કરવામાં મદદ કરવા માટે ફુલ-ટાઈમ એક્ટિવિસ્ટ હોવું જરૂરી નથી. તેની શરૂઆત ઘરથી જ થાય છે. કનૈયાલાલ મુનશીનું તેમની સ્ત્રીનાં શિક્ષણ માટે લડવું, મારી મમ્મીને માથે ઓઢવાની ફરજ પાડવામાં આવે ત્યારે મારાં પિતા દ્વારા કરવામાં આવતો વિરોધ અને ‘તેને જે ગમશે તે પહેરશે’ એક્ટિવિઝમ જ તો છે. એ નાના પાયે થતી સમાજસેવા છે.આપણે ‘સંસ્કૃતિ’નો આંચળો ઓઢીને બેઠેલાં આવાં કેટલાં પૂર્વગ્રહોને ઓળખી શકીશું? આપણે બાકીનાં સમાજની અપેક્ષાએ પોતાનાં અદ્રશ્ય ‘વિશેષાધિકાર (privilege)’ને જોઈ શકીશું? ખાનદાની જાગીર, ઉચ્ચ વર્ણમાં જન્મ, પુરુષ જાતિ આ બધાં જૂદી જૂદી જગ્યાએ આજે પણ આપણાં સમાજમાં અદ્રશ્ય રીતે વિશેષાધિકાર રૂપે કામ કરે છે. આ બધાં વિશેષાધિકારોનાં કારણે લઘુમતી કે ઓપોઝિટ જેન્ડરને થતાં અન્યાયોને આપણે જોઈ નથી શકતાં હોતાં અને ફક્ત આપણને તેવો અનુભવ નથી થયો માટે એ અન્યાય અસ્તિત્ત્વ નથી ધરાવતો તેવું માની લેતાં હોઈએ છીએ. આપણે અભાનપણે જ ઘણી વખત પૂર્વગ્રહોથી પ્રેરિત નિર્ણયો લેતાં હોઈએ છીએ. તેનાં માટેનો શબ્દ છે ‘unconscious bias’. આપણે પોતાનાં કેટલા આવાં ‘unconscious bias’ વિષે સભાન થઇ શકીશું અને તેનાં કારણે અન્યોને હાનિ ન થાય તેનું ધ્યાન રાખી શકીશું? જો આટલું કરી શકીએ તો પણ માનવજાતિની બહુ મોટી સેવા થઇ જાય.

What if

નિબંધ

મારાં જીવનનાં વિવિધ ભાગો મને હંમેશા એક નવી દુનિયા જેવાં લાગ્યાં છે. એકદમ સાઈ-ફાઈની જેમ. ત્રણ-ચાર-પાંચ અલગ અલગ દુનિયાઓ, તેનાં અલગ અલગ લોકો જે એકબીજાથી બિલકુલ અજાણ છે અને હું આ બધી દુનિયાઓમાં આવતી-જતી રહું છું. મારી જેમ તમારી બધાની પણ અલગ અલગ દુનિયાઓ છે અને તમે પણ તમારી બધી જ જૂદી જૂદી જિંદગીઓમાં વહેતી એકમાત્ર ‘કોમન થીમ’ હશો. એક દુનિયા કામની (અને જેટલી અલગ અલગ જગ્યાઓએ કામ કર્યું હોય એ દરેકની અલગ દુનિયા), એક દુનિયા તમારી જન્મ-ભૂમિની, એક તમારી કર્મભૂમિ/ઓની, એક સ્કુલની, એક તમારાં શોખ સંબંધી, વગેરે. માતા-પિતા, પાર્ટનર અને બેસ્ટ ફ્રેંડ્સ પણ આમાંની થોડી દુનિયાઓથી માહિતગાર હશે. પણ આ દરેક જગ્યા, ત્યાંનાં લોકો અને ત્યાંનો માહોલ તો કદાચ તેમણે પણ નહીં જોયા હોય.

મને ઘણી વખત આ વિચાર આવ્યો છે કે, આમાંની કેટલીક દુનિયાઓ એકસાથે ભેગી કરી શકાતી હોત તો કેવું હોત! મારાં સાન ફરાનસિસ્કોનાં પોએટ્રી મીટઅપનાં લોકો પર્થનાં ટેમ્પલ ઓફ ફાઈન આર્ટ્સ – જ્યાં હું ડાન્સ શીખતી, એ લોકોને મળી શકત તો? તેનાંથી પણ આગળ – જો આ બંને પ્રવૃત્તિઓ એક છત નીચે (અલબત્ત જૂદા જૂદા દિવસો/સમય પર) ચાલતી હોત તો કેવું હોત! શું ત્યાંનાં સંગીતકારો અને નર્તકો આ કવિતાપ્રેમીઓ સાથે મળીને કોઈ સર્જન કરત? મારાં પર્થ અને સાન ફ્રાન્સિસ્કોનાં ડાન્સ ટીચર્સ એકબીજાંને મળત તો શું થાત? શું મારાં ત્યાંનાં ગુરુ અને અહીંનાં ગુરુ એકબીજા પાસેથી કઈં શીખત? બંનેનાં વિચારોમાં મતભેદ હોત? આ તો જો કે, ખરેખર થવાની શક્યતા પણ છે. કારણ કે, મારાં બંને ગુરુનાં ગુરુ સમાન છે એટલે બની શકે કે, તેઓ બંને એક છત નીચે મળે. આ તો થઇ સમાન વૃત્તિઓ કે રસ ધરાવતાં લોકોનાં મળવાની વાત. પણ આવું મને ઘણી વખત અમુક ચોક્કસ વ્યક્તિઓ અને મારાં જીવનની દિશા બાબતે પણ સૂઝયું છે.

મારાં પ્રાઈમરી અને હાઈસ્કૂલનાં શિક્ષકો – ખાસ હાઈસ્કૂલનાં વિજ્ઞાન-ગણિતનાં ટીચર મારી ઑસ્ટ્રેલિયાની અને પછી અમેરિકાની જિંદગીનાં તમામ ભાગો જોઈ શકત તો પણ એ આજથી દસ વર્ષ પહેલાં મારાં વિષે જે વિચારતાં એ જ આજે પણ વિચારે? શું મારાં વિશેનાં તેમનાં અભિપ્રાયો અને એ કારણોસર અમારાં સંબંધમાં કઈં ફર્ક પડત? એ જ રીતે મારાં દરેક બોયફ્રેન્ડ્સ જો તેમનાં મારાં જીવનમાં આવ્યા પહેલાંની મારી જિંદગી જોઈ શકત તો અમારાં સંબંધમાં કેવાં કેવાં ફેરફાર આવત? શું તેઓ એ જોયા-જાણ્યાં પછી પણ મારી સાથે રહેત? કે પછી શું અમારો સંબંધ વધુ ગાઢ બની જાત? મારાં માતા-પિતા અમેરિકા આવ્યા પહેલાંનાં બે વર્ષની ઑસ્ટ્રેલિયાની મારી દુનિયા જોત તો શું હું અમેરિકા આવી હોત કે પછી ભારત પાછી ચાલી ગઈ હોત?

આ તમામ ‘what if’નાં દરેક વિકલ્પોમાંથી એક આખું ‘alternate universe’ નીકળી આવે છે. ફક્ત એક ઘટના બદલી જાય તો તેની અસર (knock-on effect)થી મારી એ ઘટના પછીની જિંદગીનો પ્રવાહ બિલકુલ અલગ દિશામાં વાળ્યો હોત. આ નાની નાની ઘટનાઓ અને તેનાં વિષેનાં ‘what ifs’ સિવાયનાં કેટલાંક પ્રેક્ટિકલ ‘what ifs’ કે, જેનાં પાર ખરેખર અમલ કરીને જીવનની દિશા બદલી શકાય છે એ પણ મારાં મનમાં ઘણી વાર આવતાં રહે છે. ક્યારેક વિચારું છું મારી રેગ્યુલર જોબ અને કરિયર છોડીને આર્ટ અને ડાન્સ ફુલ ટાઈમ કરું તો? ભારત પાછી ફરીને માતા-પિતા સાથે રહીને આ કામ કરીને જોઉં અને એ માટે મારી જાતને દોઢ-બે વર્ષ જેટલો સમય આપું તો? કે પછી ઓસ્ટ્રેલિયા પાછી ફરીને આ કામ પાર ધ્યાન આપું તો? દોઢ-બે વર્ષ આર્ટ પાર બિલકુલ ધ્યાન ન આપું અને ફક્ત ડાન્સ અને ટેક્નોલૉજી પર ધ્યાન આપું તો? ફરીથી કોઈ નવા દેશમાં રહેવા અને કામ કરવાનો પ્રયત્ન કરું તો?

આ બધું જ એક પછી એક કરી જોઉં તો?

ટ્રમ્પનું અમેરિકા (અને વિશ્વ)

નિબંધ

છેલ્લાં એક અઠવાડિયામાં એક પણ દિવસ એવો નથી ગયો જ્યારે મેં મારી જાતને પ્રશ્ન ન કર્યો હોય કે, હું કેમ હજુ પણ અહીં છું? આ દેશ અને તેનાં અંતિમ કક્ષાનાં ઘટિયા પ્રોપગાન્ડાને કેમ મારાં ટેક્સિસ વડે સપોર્ટ કરી રહી છું?! સૈદ્ધાંતિક જવાબદારી અને અંગત સપનાંઓનો આટલો મોટો આંતરિક વિગ્રહ મેં પહેલાં ક્યારેય નથી અનુભવ્યો. અત્યારની અમેરિકાની અને વિશ્વની રાજકીય હાલત પર આપણે ત્યાં લખાયેલાં આર્ટિકલ્સ અને જોક્સ વાંચીને તો કેટલી બધી વખત તો રાડો પાડવાનું મન થાય છે. અમેરિકા આપણો દેશ નથી અને ભારતીયોએ ભારતની ચિંતા કરવી જોઈએ – સાચું. પણ એવો આગ્રહ કે ભારતીયોએ ભારતની જ ચિંતા કરવી જોઈએ? Are you frikking insane?! અમેરિકાનાં રાજકારણની અસર બાકીની દુનિયા પર કેટલી જબરદસ્ત છે એ તમને દેખાતું નથી? શું તમે એમ માનો છો કે આની અસરથી આપણે મુક્ત રહી શકવાનાં અને આપણાં રાજકારણીઓ આજે નહીં તો કાલે રાજકારણમાં આવી ભયંકર રીતો નહીં અપનાવે?

બીજી અગત્યની વાત – એ તમામ લોકો જે ‘લો, અમેરિકાએ જ ચૂંટણી કરીને ઉમેદવાર ચૂંટ્યો અને હવે એ લોકો જ તેનાં વિરુદ્ધ દેખાવ કરી રહ્યાં છે!’ જેવાં વિધાનો કરતી જનતા માટે. અમેરિકામાં ચૂંટણીઓ કઈ રીતે કામ કરે છે તેનો તમને જરા પણ ખ્યાલ હોય તેવું મને બિલકુલ નથી લાગતું. પોપ્યુલર વોટ – એટલે કે, ફક્ત એક એક મતની જ ગણતરી થાય કોણ જીત્યું એ જોવા માટે તો હિલેરી ક્લિન્ટન જીતી છે. પણ, અમેરિકાની રાજકીય સિસ્ટમ એટલી સીધી નથી. અહીં દરેક રાજ્યને અમુક સંખ્યામાં પ્રતિનિધિઓ આપવામાં આવ્યાં છે અને આ પ્રતિનિધિઓની સંખ્યા એ રાજ્યોની વસ્તીનાં પ્રમાણમાં નથી. જે ખાટલે મોટી ખોડ છે. આ કારણે, આખી ચૂંટણી કોણ જીતશે તેનો તમામ મદાર ફક્ત છથી સાત રાજ્યોમાં કોણ જીતે છે તેનાં પર રહે છે. એટલે, તમારું ઉપરોક્ત વિધાન કે માન્યતા સદંતર ખોટાં છે. Do your homework first! સૌથી પહેલાં આ વાંચો. અને . અને આ પણ

ટ્રમ્પે ફક્ત એક જ અઠવાડિયામાં ઘણું બધું બગાડી નાંખ્યું છે. ક્લાઈમેટ ચેન્જ/ગ્લોબલ વૉર્મિંગને તેણે નકાર્યું તો હતું જ. પણ, હવે તો અહીંની એન્વાયરમૅન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી (EPA)ને સંશોધન માટે મળતી ગ્રાન્ટ પણ બંધ કરી દીધી છે અને તેમનાં વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા બહાર પાડવામાં આવતો data પણ રાજકારણીઓની સમીક્ષા હેઠળ જઈને જ બહાર પડી શકશે તેવો હુકમ બહાર પાડ્યો છે. આનો સીધો મતલબ થાય છે કે, આ માહિતીને એ લોકો જેમ જોઈએ તેમ તોડી/મરોડી શકશે.  કોર્પોરેશન્સનાં હિતમાં, લાંચ લઈને રાજકારણીઓએ જનતાની સલામતી વિરુદ્ધ કામો કર્યા હોય તેવું કેટલાંને યાદ નથી? અને ગ્લોબલ વૉર્મિંગ અને કલાયમેટ ચેન્જને રોકવા માટે થતાં સંશોધન અને પ્રયોગોને મળતું ફંડ અહીં બંધ થઇ જશે તો તેની અસર સમગ્ર વિશ્વ પર પડશે. વીસમી સદીનાં શરૂઆતનાં દશકામાં આવો એક ભયંકર પ્રસંગ બની ગયેલો પણ છે. Robert Kehoe નામનાં એક પેટ્રોલ કંપનીનાં કર્મચારી એવાં એક વૈજ્ઞાનિકે દશકો સુધી કહ્યા રાખ્યું કે, પેટ્રોલમાં ભેળવાતું લેડ હાનિકારક નથી. (વધુ માહિતી) જો આ ચાલ્યાં જ કર્યું હોત તો દુનિયા અત્યારે પણ કદાચ લેડનાં ઝેરથી સબડતી હોત. આ કારણથી પણ જેટલો બને તેટલો વૈશ્ચિક કક્ષાએ (ખાસ અમેરિકામાં રહેતાં લોકો માટે) ટ્રમ્પ અને તેની પોલિસીનો વિરોધ કરવો ખૂબ ખૂબ ખૂબ અગત્યનો છે.

આવો જ બીજો અગત્યનો મુદ્દો છે ગર્ભનિરોધક સાધનો વિરુદ્ધનાં બિલનો. આ વ્યક્તિએ સ્ત્રીઓ વિષે બેફામ બોલવાને ‘નોર્મલ’ તો બનાવી જ દીધું છે. એ ઉપરાંત દુનિયાનાં ‘ડેવલપિંગ’ દેશોમાં – ખાસ કરીને આફ્રિકાનાં દેશોમાં જ્યાં અમેરિકા દ્વારા ગર્ભનિરોધક સાધનો અને અબોર્શન વિષે માહિતી પૂરાં પાડવા માટે ફન્ડ મોકલવામાં આવતું હતું એ બંધ કરાવી દીધું છે. અમેરિકામાં પણ પ્લાન્ડ પેરેન્ટહુડ નામની સંસ્થા જે આ જ પ્રકારનું કામ કરી રહી હતી, તેને મળતી મૂડી રોકી દેવામાં આવી છે. વધુ માહિતી માટે આ વાંચો.

અને આ બધાં પછીનો સૌથી ખતરનાક મુદ્દો. મુસ્લિમ બાન. ઈરાન, ઇરાક, સીરિયા સહિતનાં સાત દેશોમાં જન્મેલી વ્યક્તિઓને ગ્રીન કાર્ડ હોવા છતાં પણ ફક્ત તેમનાં મુસ્લિમ હોવાને કારણે અમેરિકા પાછાં ફરવા દેવામાં નહીં આવે. આ બાનની વિરુદ્ધ હાલ આ લખી રહી છું ત્યારે અહીંનાં તમામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ્સ પાર દેખાવો થઇ રહ્યાં છે. આ બંધ ઊઠાવી લેવામાં આવે તો પણ આ માહિતીનો ઉપયોગ કરીને આતંકવાદીઓ વધુ ને વધુ યુવાનોને ભડકાવી શકશે. શું તેની અસર પૂરી દુનિયામાં નહીં દેખાય? બિલકુલ દેખાશે. આ ઉપરાંત આવી નીતિઓનું પરિણામ દુનિયાને આવતાં થોડાં જ વર્ષોમાં ફરીથી યુદ્ધ તરફ ન લઇ જાય તો જ નવાઈ. આ માટે પણ ટ્રમ્પ અને અમેરિકાની અત્યારની સરકારનો વૈશ્ચિક સ્તરે વિરોધ થાય એ બધાંનાં હિતમાં છે. આ વિષય પર વધુ માહિતી માટે આ વાંચો .

ચાલો થોડી વાર માટે દુનિયાને ભૂલી જઈએ અને ફક્ત આપણાં દેશની વાત કરીએ. આજની તારીખે પણ ફક્ત ટ્રમ્પની મુસ્લિમ-વિરોધી નીતિને કારણે તેનાં વિજયનો ખુલ્લેઆમ આનંદ માનાવનારાં કેટલાંયે રાજકારણીઓ છે. અમેરિકામાં રહેતાં અમુક ભારતીયોએ તો ટ્રમ્પનાં સમર્થનમાં પ્રોગ્રામ ગોઠવ્યાં હતાં અને ફક્ત ટેક્સનાં પાંચ પૈસા બચશે એ માટે આ વ્યક્તિને મત આપવામાં પણ કોઈ જ છોછ નહોતો અનુભવ્યો. આવાં અમુક હઠધર્મીઓ અને right wing extremist આપણાં દેશને પણ આવી જ ખતરનાક દિશામાં ખેંચી ન જાય તેનું ખાસ ધ્યાન રાખવું રહ્યું.

સો વાતની એક વાત – મારાં માટે જો તમારાં જાણીતાંમાં કોઈ ટ્રમ્પનો વિરોધ ‘ફેશન’ કે ‘ટ્રેંડ’ સમજીને પૂરી સમજ વિના પણ કરતાં હોય તો એ અત્યારની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખતાં આવકાર્ય છે. આ પરિસ્થિતિમાં મારાં મતે આપણાં જેવાં દેશોએ આમાંથી લેવાનાં બે સૌથી અગત્યનાં પાઠ –

  • ફક્ત ‘પોલિટિકલ કરેક્ટનેસ’ ખાતર અને ‘આપણને કે આપણાં સંબંધીઓને હાનિ નથી થતી તો આપણે શું’ની નીતિથી જો આપણે અગત્યનાં સામાજિક હિતનાં મુદ્દાઓ પર મૌન સેવ્યા કરીશું તો જ્યારે બોલવાનો સમય આવશે ત્યારે ખૂબ મોડું થઇ ગયું હશે.
  • આવી પરિસ્થિતિઓથી બચવાની સૌથી મોટી ચાવી શિક્ષણ છે. જો તમારી પાસે સમાજને આપવા માટે સમય કે મૂડી હોય તો તેને સૌથી પહેલાં શિક્ષણક્ષેત્રે ફાળવવાનું વિચારજો.
  • ડિપ્લોમસી આંટા-ઘૂંટીવળી અને અઘરી વસ્તુ છે. વર્ષોથી આપણે બધાં જ અઘરી કાયદાકીય ભાષાથી કંટાળેલાં છીએ. પણ, મહેરબાની કરીને યાદ રાખો (અને રખાવો) કે, ડિપ્લોમસી અને એ ‘અઘરી’ ભાષા અગત્યની છે. કાયદો એવી વસ્તુ છે જેમાં વિવિધ અર્થઘટનોની ઓછાંમાં ઓછી સંભાવના હોઈ શકે અને એટલે જ બહુ ચોક્કસ શબ્દો વાપરવાં જરૂરી હોય છે. ખાસ આજની વધુ ને વધુ જોડાયેલી ‘complicatedly interconnected’ દુનિયામાં. દેશ અને દુનિયાની લગભગ તમામ મોટી સમસ્યાઓમાં અમુક કલાકોનાં પ્રવચનોમાં ન આવરી શકાય તેટલાં પરિબળો કામ કરતાં હોય છે. નેતાઓની કક્ષાનાં લોકો પાસેથી સીધા, ટૂંકા જવાબો/વાણીપ્રહારો મેળવવાં ફક્ત કાનને ગમશે – જેમ અમેરિકાનાં કાનને ગમ્યાં તેમ. પણ, આવાં નેતાઓ અને તેમની વાણી જ યુદ્ધો પણ કરાવશે એ ભૂલવું નહીં.
  • ધાર્મિક આત્યંતિકતાને તેની શરૂઆત થતી દેખાય ત્યાં જ ખુલ્લી પાડીને તેનો વિરોધ કરવામાં આવે એ આપણાં બધાંનાં હિતમાં છે. આ કામની શરૂઆત આપણે પોતાનાં ઘરથી જ કરી શકીએ તો તેનાંથી ઉત્તમ બીજું કઈં જ નથી.
  • અમેરિકા ઓછામાં ઓછું એટલું સજાગ છે કે, સુંદર પીચાઈથી માંડીને બ્રાયન ચેસ્કી જેવાં મોટી મોટી કંપનીઓનાં સીઈઓ જ્યાં ખોટું થઇ રહ્યું હોય ત્યાં રાષ્ટ્રપતિ વિરુદ્ધ પણ બોલી શકે છે. અહીં હજુ સ્વતંત્ર મીડિયા નામની વસ્તુ બાકી છે જે સાચી માહિતિ સાચા સમયે લોકો સુધી લોકોને સમજાય તેવી ભાષામાં પહોંચાડે છે. શું કામ? સામાજિક જવાબદારી ખાતર. લોકો એટલા સજાગ છે કે, એ માહિતિ મળ્યાં પછી જરૂરી એક્શન લે છે. પોતાનાં લોકલ પ્રતિનિધિઓને પોતાનો વિરોધ દર્શાવવા માટે ફોન કરે છે, રેલીઓ અને દેખાવોમાં હાજરી આપે છે. હિન્દુસ્તાનમાં છેલ્લે આવું ક્યારે બન્યું હતું? આપણને પૂરી ખબર પણ છે કે આપણાં દેશમાં શું થઇ રહ્યું છે અને શું ન થવું જોઈએ? અને ખબર પડે તો પણ આપણે આટલી ઝડપથી એકઠાં થઈને આટલાં વ્યવસ્થિત વિરોધ કરી શકીશું? પાણી આવશે ત્યારે પાળ બાંધવા નહીં જઈ શકીએ. એટલે અત્યારથી જ વિચારવા લાગીએ? અને જરૂરી કામ કરવા લાગીએ? વધુ ને વધુ લોકો સાથે આ બાબતે વાત કરવા લાગીએ? સામાજિક જવાબદારી આપણે ફક્ત અન્યો માટે નથી નિભાવવાની હોતી. એ નિભાવવાનાં ફાયદા આપણને અને/અથવા આપણાં પછીની આપણી જ પેઢીઓને મળતાં હોય છે.

અને અંતે તમને સમય મળે ત્યારે વાંચવા જેવો આ નિબંધ: https://chomsky.info/19670223/

 

Those who cannot remember the past are condemned to repeat it. – George Santayana

સરખામણી

અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા, નિબંધ

હમણાં ગયાં અઠવાડિયે એક વાચક આયેશાએ મને એક સવાલ પૂછ્યો હતો.

“1.Can you please let us know the key differences in the life styles of an OZ/perth and SF.

2.Health Systems

3. Kids education

4. Income levels and savings”

તો આ રહ્યો તેમનાં સવાલોનો જવાબ બીજી કેટલીક અગત્યની વ્યવહારિક માહિતી સાથે.

રેન્ટ અને પ્રોપર્ટીનાં ભાવો

ઓસ્ટ્રેલિયામાં આંતરિક રીતે પણ પર્થ, સિડની અને મેલ્બર્નની જીવનશૈલીમાં ઘણો ફર્ક છે. (Sorry બ્રિસ્બેનની મને ખબર નથી.) પર્થમાં જીવનજરૂરિયાતની વસ્તુઓ સિડની અને મેલ્બર્નનાં પ્રમાણમાં ઘણી મોંઘી છે. પણ, સામે પર્થનાં રેન્ટ અને પ્રોપર્ટીનાં ભાવ સિડની કરતાં થોડાં ઓછાં છે અને મેલ્બર્ન કરતાં થોડાં વધુ.

સાન ફ્રાન્સિસ્કો અને બાકીનાં અમેરિકાની વાત કરું તો સાન ફ્રાન્સિસ્કો બે એરિયા અને ન્યૂ યોર્ક રહેવા અને જીવવા માટે અમેરિકાનાં સૌથી મોંઘા શહેરો છે. પર્થમાં સિટી સેન્ટરમાં ૨-બેડરૂમનાં શેર-હાઉઝમાં એક વ્યક્તિ માટે એક રૂમનું ભાડું દર મહિને લગભગ  $૧૯૦૦-$૨૦૦૦માં પડે. સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં શહેરનાં મધ્યમાં એક વ્યક્તિ માટે એક સ્ટૂડિયો અપાર્ટમેન્ટ ૨૦૦૦થી ૨૩૦૦માં પડે. પર્થમાં સિટી સેન્ટરમાં બે બેડરૂમનાં અપાર્ટમેન્ટનું ભાડું લગભગ $૪૦૦૦ થી $૪૫૦૦ જેટલું હોય છે તો અહીં સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં પણ બે બેડરૂમનાં અપાર્ટમેન્ટ ઓછામાં ઓછાં $૪૫૦૦માં પડે. પર્થમાં ૩-૪ વ્યક્તિનાં શેર-હાઉઝમાં રહેવા જાઓ તો રેન્ટ લગભગ ૧૦૦૦-૧૨૦૦ જેવાં થઇ જતાં હોય છે. પણ, સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં વ્યવસ્થિત કનેક્ટેડ ડીસ્સ્ટ્રીક્ટમાં શેર-હાઉઝમાં પણ વ્યક્તિદીઠ રેન્ટ તો ૧૫૦૦-૨૦૦૦ જેટલું જ રહે છે.

અહીં એક અગત્યનો ફર્ક એ છે કે, પર્થમાં સિટી સેન્ટર એટલે બેથી ત્રણ કિલોમીટરની પેરિફેરીનો વિસ્તાર. સિટી સેન્ટરથી ફક્ત ૮-૯ કિલોમીટરનાં અંતરે આવેલાં સબર્બમાં તરત જ ભાવ થોડાં પડી જાય. સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં એવી સુવિધા નથી. અહીં આખાં મેટ્રોપોલિટન એરિયામાં રેન્ટ લગભગ સરખાં જેવાં જ રહે છે. શહેરનાં મધ્યથી ખૂબ દૂર આઉટર રિચમંડ વગેરેનાં ભાવ થોડાં ઓછાં છે પણ સામે ત્યાંથી સિટી સેન્ટરમાં આવતાં લગભગ ૪૫ મિનિટ જેટલો સમય લાગે.

પ્રોપર્ટી ખરીદવાની હોય તો પર્થમાં ૫૦૦,૦૦૦ થી ૬૦૦,૦૦૦ વચ્ચે સારા સબર્બમાં સિટી સેન્ટરથી ૮-૯ કિલોમીટર જેવાં અંતરનાં વિસ્તારમાં ૨થી ૩ બેડરૂમનાં ઘર કે અપાર્ટમેન્ટ આરામથી મળી જાય. અહીં એક બેડરૂમનાં અપાર્ટમેન્ટનાં ભાવ પણ ૮૦૦,૦૦૦થી ૯૦૦,૦૦૦ની રેન્જમાં શરુ થાય છે. વ્યવસ્થિત સાઈઝ/સ્ટાઈલનાં ઘર તો ઓછામાં ઓછાં એક મિલિયનથી. જો કે, આ તકલીફ ફક્ત સાન ફ્રાન્સિસ્કો અને ન્યૂ યોર્કમાં જ છે. ઓસ્ટીન, ફીનીક્સ જેવાં સેકન્ડ ટીયરનાં શહેરોમાં અને ઈસ્ટ કોસ્ટનાં લગભગ બધાં જ સારા શહેરોમાં સારાં સ્થળે સારા ઘરોનાં રેન્ટ દર મહિને ૭૦૦=૮૦૦થી વધુ નથી. ત્યાં ૨૫૦,૦૦૦થી ૩૦૦,૦૦૦ની રેન્જમાં સારા ઘર ખરીદી પણ શકાય છે.

કનેક્શન અને પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ 

ઓસ્ટ્રેલિયામાં ગમે ત્યાં રહો તમને ઘર સાથે ઓછાંમાં ઓછી એક પાર્કિંગ સ્પેસ તો મળે જ. સાન ફ્રાન્સિસ્કો અને ન્યૂ યોર્કમાં એ રિવાજ નથી. પાર્કિંગ માટે એક્સ્ટ્રા રેન્ટ ભરવું પડે અને દરેક બિલ્ડિંગમાં પાર્કિંગ માટે જગ્યા હોય એ પણ જરૂરી નથી. સાઉથ-બે (સનીવેલ, માઉન્ટન વ્યૂ વગેરે)માં જો કે, લગભગ બધાં ઘરોમાં ડેડીકેટેડ પાર્કિંગ હોય જ છે અને એ જરૂરી પણ છે તેમનાં માટે કારણ કે, ત્યાં પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટની ખાસ સુવિધા નથી. ઓસ્ટ્રેલિયામાં લગભગ દરેક શહેર પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટથી વેલ-કનેક્ટેડ છે. સાન ફ્રાન્સિસ્કો મેટ્રોપોલિટન મોટાં ભાગે વેલ-કનેક્ટેડ છે. પણ, સાઉથ બેમાં ક્યાંયે એટલું સારું નેટવર્ક નથી. એટલે, ત્યાં રહેતાં હો તો તમે કાર વિના જીવી ન શકો. સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં કાર લેવા કરતાં જરૂર પડે ત્યારે ‘ઉબર’, ‘લિફ્ટ’ વગેરે ટેક્સી સર્વિસ વાપરવી વધુ સસ્તી છે. સિટી સેન્ટરમાં તો ઘણી વખત ગ્રોસરી લઈને પણ લોકો ટેક્સીમાં પાછાં ફરતાં જોવા મળે.

લાઈફસ્ટાઈલ અને ખર્ચ

અમેરિકામાં ઘણાં લેન્ડ-લોર્ડ્સ આજની તારીખે પણ ‘ચેક’ માંગે છે! ઓસ્ટ્રેલિયામાં એક પણ કામ માટે ચેક વપરાતાં મેં નથી જોયાં. આ એક જ ઉદાહરણ બંનેની બેન્કિંગ સિસ્ટમનાં ફર્કનો ટૂંક સાર છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં બધું જ ઓનલાઈન પેમેન્ટ છે અને અહીં હજુ ચેક પેમેન્ટ ચાલે છે. અહીં હજુ પે-પાસ/પે-વેઇવ સિસ્ટમની પણ શરૂઆત નથી થઇ. ઓનલાઈન બેન્કિંગનાં ઇન્ટરફેસ ખૂબ જૂનવાણી લાગે. ઓસ્ટ્રેલિયા ઘણું ચોખ્ખું છે. અહીં શહેરો પ્રમાણમાં ઘણાં ગંદા છે. જીવનજરૂરિયાતની વસ્તુઓ – ગ્રોસરી, ફૂડ આઈટમ વગેરે માટે ઓસ્ટ્રેલિયામાં કોલ્સ, વૂલવર્થ અને આઈજીએ જેવાં ચેઈન સ્ટોર્સ સ્ટાન્ડર્ડ ઓપ્શન છે. અહીં ગ્રોસરીમાં હજુ પણ લોકલ સ્ટોર્સનો દબદબો છે. સેઈફવે, ટ્રેડર જોઝ, હોલ ફૂડ્સ વગેરે છે પણ સાથે સાથે લોકલ સ્ટોર પણ ઘણાં છે.

આલ્કોહોલ અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ ઓસ્ટ્રેલિયામાં ઘણાં મોંઘાં છે અને અહીં ઘણાં સસ્તાં. ઓસ્ટ્રેલિયામાં તમે જે ભાવ જુઓ એ જ ભાવ આપો. અહીં વસ્તુઓનાં ભાવો ટેક્સ વિના એડવર્ટાઈઝ થતાં હોય છે. રેસ્ટોરાંમાં કોઈ પણ વસ્તુની આખર કિંમત મેન્યુમાં લખેલો ભાવ વત્તા ટેક્સ વત્તા ટિપ એમ મનમાં ગણવી પડે. જો કે, સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં દારૂ સિવાયની બધી વસ્તુઓ લગભગ પર્થ જેટલી જ મોંઘી છે, બાકીનું અમેરિકા ઘણું સસ્તું છે. પર્થમાં નવ વાગ્યા પછી લગભગ કોઈ જ રેસ્ટોરાં ખુલ્લા ન મળે. અહીં દસ સુધી તો ઘણું બધું ખુલ્લું હોય છે અને વિકેન્ડમાં ૧૧:૩૦ – ૧૨ સુધી. પર્થમાં જેમ ક્લબિંગ પછીનું ફૂડ કબાબ છે એમ અહીં બરિટો છે. અહીં જોબ્સનાં ઘણાં બધાં ઓપ્શન છે. ઇન્ડસ્ટ્રિ ઘણી મોટી છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં તમે કોઈ એક સ્પેસિફિક ઇન્ડસ્ટ્રિમાં હો તો પાંચ-છ વર્ષમાં એ ઇન્ડસ્ટ્રિમાં લગભગ બધાં જ તમને અને તમારાં કામને ઓળખતાં હોય. you cannot fuck up. અહીં એવું નથી. સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં તમે ઓછાંમાં ઓછાં ૮૫,૦૦૦થી ૯૦,૦૦૦ પર એનમ ન કમાતાં હો તો વ્યવસ્થિત સેવિંગ ન કરી શકો. એ જ સેલેરીમાં તમે ઈસ્ટ કોસ્ટ પર અધધ સેવિંગ કરી શકો. પણ, સામે સાન ફ્રાન્સિસ્કો બે એરિયાનાં ઓવરઓલ સેલેરી અહીંની લાઈફસ્ટાઈલ પ્રમાણે ઊંચાં છે અને ઈસ્ટ કોસ્ટનાં નીચા. સાન ફ્રાન્સિસ્કોની ટેકનોલોજી ઇન્ડસ્ટ્રીમાં સેલેરી સાથે મોટાં ભાગની કંપનીઓમાં સ્ટોક ઓપ્શન્સ પણ ઓફર કરવામાં આવે છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં તેવું ક્યાંયે નથી.

હેલ્થકેર

ઓસ્ટ્રેલિયાની પબ્લિક હેલ્થકેર સિસ્ટમની ખરેખર દાદ દેવી પડે. ૨૫થી નીચેની ઉમરનાં અને એકલાં રહેતાં લોકોને ઓસ્ટ્રેલિયામાં પ્રાઈવેટ હેલ્થ ઇન્શ્યોરન્સની પણ જરૂર નથી. અમેરિકામાં હેલ્થકેર બધી પ્રાઈવેટ જ છે. મોટાં ભાગની કોર્પોરેટ કંપનીઓ તેમનાં એમ્પ્લોઇ અને ફેમિલી માટે હેલ્થ ઇન્શ્યોરન્સ પે કરતી હોય છે. ઘણી કંપનીઓ સોએ સો ટકા કવર કરે છે અને ઘણી મોટાં ભાગે કવર કરે અને બાકીનો ખૂબ નાનો ભાગ એમ્પ્લોઇએ કવર કરવાનો રહે છે. અહીં હોસ્પિટલનો હજુ અનુભવ નથી (ટચ વૂડ) એટલે કાર્યવાહીનાં ફર્કની ખબર નથી. અહીં ફુલ મેડિકલ કવરેજ સાથે પણ નોર્મલ ડોક્ટરની દરેક અપોઈન્ટમેન્ટ માટે લગભગ $૨૦-૨૫ જેવો ખર્ચ આવે છે. જયારે, ઓસ્ટ્રેલિયામાં પબ્લિક હોસ્પિટલ અને જી.પીની મુલાકાત મેડિકેર સાથે બિલકુલ ફ્રી છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં લગભગ દરેક કંપની દર વર્ષે ૧૨ દિવસની સિક લીવ આપતી હોય છે. અહીંની મારી જોબમાં સિક લીવ અનલીમીટેડ છે અને બાકીની બે એરિયાની કંપનીઓની પણ સિક લીવ પોલીસી ઘણી લિબરલ છે. કેલીફોર્નિયા અને ટેકનોલોજી સિવાયની ઇન્ડસ્ટ્રીઝની મને ખબર નથી. ઓસ્ટ્રેલિયામાં ઓછામાં ઓછી બાર મહિનાની અનપેઈડ મેટર્નીટી લીવ આપવાનો કાયદો છે. અને લગભગ બધી જ કંપનીઓ છ મહિનાની ફૂલી પેઈડ મેટર્નીટી લીવ આપતી હોય છે. ઘણી કંપનીઓ છ મહિનાની ફુલ ટાઈમ સેલેરી લીવ કે બાર મહિનાની પાર્ટ ટાઈમ એવાં ઓપ્શન પણ આપતી હોય છે. જ્યારે, અહીંનો કાયદો ફક્ત ત્રણ મહિનાની જ મેટર્નીટી લીવનો છે. તેમાં બાકીનાં વધારા/ફેરફાર દરેક કંપની પર આધારિત છે. પેટર્નીટી લીવ બંને ઓસ્ટ્રેલિયા અને અમેરિકામાં અમુક દિવસોથી માંડીને અમુક અઠવાડિયાઓ સુધીની હોઈ શકે છે અને એ જે-તે કંપનીની એચ.આર. પોલિસી પ્રમાણે બદલાતું રહે છે.

બાળકોનાં ઉછેર બાબતે

સૌથી પહેલાં તો ઓસ્ટ્રેલિયામાં ગન-કંટ્રોલ છે અને અમેરિકામાં નથી. એટલે ઓવરઓલ સેફટી ઓસ્ટ્રેલિયામાં વધુ છે. સાન ફ્રાન્સિસ્કો બે એરિયામાં જો કે, ગન્સનો એટલો બધો ત્રાસ નથી. પણ, છતાંયે એ એક ડર તો હંમેશા રહે જ. છેલ્લાં બે-ત્રણ વર્ષોમાં અમેરિકામાં થયેલાં સ્કૂલ શૂટિંગને ધ્યાનમાં રાખતાં બાળકો માટે તો ખાસ ડર રહે. ઓસ્ટ્રેલિયાનાં વિઝા પ્રમાણમાં ઘણાં સહેલાં છે એટલે બાળકો નાના હોય ત્યારે જો ફેમિલી-સપોર્ટની જરૂર પડે તો ફેમિલીને સહેલાઈથી બોલાવી શકાય. પણ, અમેરિકાનાં કેસમાં એ શક્ય બને પણ ખરું અને ન પણ બને. સ્કૂલની ફીઝનાં ફર્કની મને ખબર નથી, પણ, ઓસ્ટ્રેલિયામાં પબ્લિક સ્કૂલ્સ ઘણી સસ્તી છે અને ઘણી સારી પબ્લિક સ્કૂલ્સ પ્રાઈવેટ સ્કૂલ્સને ટક્કર આપે તેવી છે. પર્થમાં બાળકો માટે ઘણાં બધાં પબ્લિક પાર્ક અને કુદરતી સ્થળો છે અને પ્રવૃત્તિઓ ઓછી છે. સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં બાળકો માટે પાર્ક પ્રમાણમાં ઓછાં અને પ્રવૃત્તિઓ ઘણી બધી છે અને દરેક ફીલ્ડમાં ટ્રેઈનિંગ માટે સારામાં સારા શિક્ષકો ઉપ્લબ્ધ છે. ઓસ્ટ્રેલિયાની સ્પોર્ટ્સ ટ્રેઇનિંગ જો કે અમેરિકા કરતાં વધુ સારી છે.

યુનિવર્સીટીઝ

ઓસ્ટ્રેલિયામાં યુનિવર્સીટીનું ભણતર અમેરિકા કરતાં વધુ પોકેટ-ફ્રેન્ડલી છે અને ઓસ્ટ્રેલિયાનાં યુનિવર્સીટીનાં કોર્સિસ વધુ  evolved છે. દાખલા તરીકે, અમેરિકામાં આઈ.ટી.માં બેચલર ડિગ્રી કરવી હોય તો કમ્પ્યુટર સાયન્સ, ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ્સ વગેરે અમુક પ્રકારનાં જ મેજર્સ ઉપ્લબ્ધ છે. જયારે ઓસ્ટ્રેલિયામાં આઈ.ટી.માં પ્રોગ્રામિંગ માટે કમ્પ્યુટર સાયન્સ, નેટવર્કિંગ માટે નેટવર્કિંગ, નેટવર્ક સિક્યોરિટી વગેરે ઘણાં વિવિધ મેજર્સ ઉપ્લબ્ધ છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં સ્ટાન્ડર્ડ યુનિવર્સીટીઝમાં લગભગ દરેક કોર્સ પાર્ટ-ટાઈમ કે એક્સ્ટર્નલ રીતે ભણી શકાય છે. અહીંની મોટાં ભાગની યુનિવર્સીટીઝમાં એ વિકલ્પ નથી એટલે જો ફુલ-ટાઈમ જોબ સાથે માસ્ટર્સ કે એવું કંઈ કરવું હોય તો એ અમેરિકામાં શક્ય નથી.

આમાં જો તમને કંઈ બાકી લાગતું હોય કે આ સિવાય વધુ જાણવા ઈચ્છતા હો તો નીચે કમેન્ટ કરીને, ટ્વીટર પર અથવા મને ઇ-મેલ કરીને પૂછી શકો છો અને હું તેનો જવાબ આપવાનાં બને તેટલાં પ્રયત્નો કરીશ. Hope this helps. :)

કલા વિનાનું કલ્ચર

નિબંધ

કલ્ચરની, સંસ્કૃતિની વાતો કરતાં આપણે થાકતાં નથી. અમે હાઈસ્કૂલમાં આવ્યાં ત્યારે એક પછી એક દરેક વર્ષમાં હાઈસ્કૂલનો કોર્સ બદલાયો હતો. પુસ્તકો બદલાયાં હતાં. ઈતિહાસ એવી રીતે બદલવામાં આવ્યો હતો કે, યુદ્ધોની તારીખોને બદલે અમારી સાંસ્કૃતિક અભિમુખતા વધે એટલે અમીર ખુસરો, આપણા સાત પારંપારિક નૃત્યો વગેરેનાં નામો ગોખાવવામાં આવતાં. પછી હરામ જો ક્લાસમાં બેથી વધુ બાળકો કથક અને ભરતનાટ્યમનો ફર્ક પણ કહી શકતાં હોય તો (ના આન્ટી, ‘ભારત’નાટ્યમ નહીં). જો કે, એય બરાબર છે. એટ લીસ્ટ નામ તો આવડ્યાં. કદાચ નસીબજોગે કોઈ જિજ્ઞાસાવૃત્તિથી પણ ક્યાંકથી યુ-ટ્યુબ ફૂટેજ મેળવીને જોશે તો ખરાં. બાકી તો કોઈ અવધનાં નવાબે ફરી ‘પુનરોદ્ધાર’ કરવા પડત. આ રેફરન્સ ન સમજાયો હોય તેમણે નવમા-દસમનાં કોઈ વિદ્યાર્થીને પૂછી લેવું. પણ, કહેવાનો મતલબ એ કે, કલ્ચર છે ક્યાં? અને કેવું? અત્યારનું કલ્ચર – જે આપણે રોજીંદા જીવનમાં અનુસરીએ છીએ એ છે બોલિવૂડ, પાનનાં ગલ્લા, ગોખેલાં પુસ્તકો, દેખાદેખી, આંખો અંજાઈ જાય એટલી જરી, મતલબ વગરનાં વોટ્સ-એપ ફોરવર્ડ, ચેતન ભગતનાં પુસ્તકો, ધર્મ-ઝનૂન વગેરે વગેરે.

અવાજ કેટલો છે આપણી આસપાસ! વાંસળી, સરોદ, સિતાર તો શું બ્યુગલ, ટ્રમ્પેટ કે સાક્સોફોન પણ સંભળાય તેમ નથી. આ ‘કલ્ચર’ કદાચ મારાં જીવનનો અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો વિરોધાભાસ છે. રાજકોટ-ભારતમાં મેં ક્યારેય કોઈ પદ્મવિભૂષણ સન્માનિત તબલા અને સરોદવાદકોને લાઈવ કોન્સર્ટમાં નહોતાં સાંભળ્યાં, ઓડિસી ડાન્સ પરફોર્મન્સ નહોતું જોયું, સિતાર, સરોદ, વીણાનાં અવાજનો ફર્ક નહોતો જાણ્યો. આ બધાં વિશે મેં સાંભળ્યું હતું, મારે જાણવું પણ હતું પણ ત્યારે ફક્ત સાંભળવા મળતું. મારી જે સીનીયર ડાન્સર ફ્રેન્ડ્સ બીજા રાજ્યોમાં કોઈ કોન્સર્ટમાં પર્ફોર્મ કરીને આવતી ત્યારે ત્યાં જોયેલાં પર્ફોર્મન્સની વાતો કરતી, બસ એ જ. અને આજની તારીખેય રાજકોટ જેવડા શહેરમાં એક વાઈબ્રન્ટ ગુજરાત અને બીજી કિરણ પટેલ દ્વારા આયોજિત જે શોઝ થાય છે એનાં સિવાયની સ્ટાન્ડર્ડ  કલ્ચરલ ઈવેન્ટ્સ ક્યાં? થતી હોય તો તેનું માર્કેટિંગ, વ્યવસ્થિત જાહેરાતો અને તેનું ઓડિયન્સ ક્યાં? શ્રેયા ઘોષાલ, અરિજીત સિંઘ અને ભજનો સિવાય બાય-એનલાર્જ આપણને સંગીતમાં સમજાય છે શું?

પછી વાત કરીએ સાહિત્યની. મોટાં ભાગની સારી ગુજરાતી બુક્સ ઈ-બુક તરીકે ઉપ્લબ્ધ પણ નથી. આપણા કમર્શિયલ પ્રકાશનો અને પ્રકાશકોએ એટલો પણ પ્રયત્ન નથી કર્યો સમયની સાથે થવાનો અને કરે પણ કેમ? વાચકો ક્યાં? હમણાં જ હું અને મારી એક મિત્ર વાત કરતાં હતાં. રાજકોટમાં સાથે બેસીને પુસ્તકોની વાત કરવા માટે અમારી પાસે એકબીજા સિવાય લગભગ કોઈ જ રહ્યું નથી. કોલેજોમાં ગેજેટ્સ અને ગાડીઓ (કાર્સ) એ સિવાય વાત જ નથી હોતી કોઈ પાસે. યુવાનો/સાંપ્રતનાં નામે આપણા સાહિત્યનાં દરેક જોન્રામાં ગણીને એક કે બે વ્યવસ્થિત લેખકો રહ્યાં છે. બાકી કદાચ કોઈ સાંપ્રત રીતે લખવાની કોશિશ પણ કરતું હશે તો તેમને કહી દેવામાં આવતું હશે કે, આવું થોડું લખાય? સેલ્ફ-હેલ્પ કિતાબો અને શાળાનાં પાઠ્ય-પુસ્તકોની જેમ સારું સારું લખો (આ એક અંગત અનુભવ પરથી કહું છું.). અનુભવોમાંથી પસાર થયેલાં, દુનિયાને હજારો રંગો અને દ્રષ્ટિકોણથી જોતાં રિજનલ ભાષાનાં પ્રમાણિક લેખક માટે આપણે હવે સામાજિક રીતે તૈયાર પણ છીએ કે કેમ એ એક મોટો પ્રશ્ન છે.

સ્ટેન્ડ-અપ કોમેડીમાં પણ હજુ સુધી સાંઈરામ દવે કે શાહબુદ્દીન રાઠોડ પછી કંઈ ખાસ હલચલ નથી. ચાલો, નૃત્ય, સંગીત અને અભિનય માટે તો સારી શાળાઓમાં પ્લેટફોર્મ પણ છે. કોમેડી માટે ક્યાં? આજની તારીખે કન્ઝીસ્ટંટ, કમર્શિયલ કોમેડીમાં ગુજરાતીમાં સાંપ્રત કહેવાય તેવામાં અધીર-બધીર અમદાવાદી સિવાય મને બીજું કોઈ ધ્યાનમાં નથી આવતું. હા, લાઈવ શોઝમાં આપણે ત્યાં નાટકો હજુ પણ પોપ્યુલર આર્ટ-ફોર્મ છે અને તેમાં સતત સારું કામ થતું રહે છે. હવે સિનેમામાં પણ થેન્ક્સ ટુ અભિષેક જૈન એન્ડ ટીમ. અને આ સિવાય ગરબા. પોપ્યુલર સેન્સમાં જેને કલ્ચર કહેવાય છે તેનાં નામે બસ આટલું છે અત્યારે આપણી પાસે.

મને દુઃખ થાય છે એ વિચારીને કે, એક આખી જેનરેશન યો-યોનાં ગીતો પર ઊછરી રહી છે. ગુજરાતીમાં બહુ ઓછું ક્વોલિટી કન્ટેમ્પરરી મટીરિયલ બની રહ્યું છે. વિઝ્યુઅલ અને પરફોર્મિંગ આર્ટમાં વડોદરા અને અમદાવાદ સિવાય ખાસ ક્યાંય કંઈ નથી થઇ રહ્યું. ત્યાં પણ વિઝુઅલ આર્ટ્સમાં વડોદરા યુનીવર્સીટી  અને પરફોર્મિંગ આર્ટ્સમાં કદમ્બ અને દર્પણ અકાદમી સિવાય વિશ્વકક્ષાનાં પ્રોડક્શન થતાં નથી. થતાં હોય તો લોકલ ઓડિયન્સને જ ખબર નથી. અદિતી મંગલદાસ જેવી હાઈલી ટેલન્ટેડ મુંબઈ-બેઝ્ડ ડાઈરેક્ટરનાં સિંગાપોરમાં શોઝ થાય પણ અમદાવાદમાં ન થાય! સારી સારી પોટેન્શિયલ ડાન્સર્સ દસમાં-બારમાં-કોલેજમાં વિશારદ કરે અને પછી ડાન્સ કરવાનું જ છોડી દે! ડી-ડી ભારતી પર આપણામાંના કેટલાં જઈને અટકે છે?

ઉપર કહ્યું તેમ આ બધું બાય-એન્લાર્જ છે. આમાં સુખદ અપવાદો છે. પણ, અપવાદોનું કલ્ચર એ આખાં સમાજનું કલ્ચર ન કહી શકાય. સમાજનું કલ્ચર તો જનરલ રૂલ પરથી જ ઓળખાય. અને એક સમાજ તરીકે કલા સિવાયનું બધું જ આપણા કલ્ચરમાં છે અત્યારે. તો તેનું શું કરશું? એક હિન્ટ આપું. ક્લાસિકલ મ્યુઝિક મને ન સમજાય તેવું કહીને તેને સાંભળવાની ક્યારેય કોશિશ પણ ન કરનારાં દરેક માટે: સૌથી પહેલાં તો સંગીત સમજવાની વસ્તુ જ નથી. સાંભળવાની છે. હું કહું છું તે કરતાં આ નીચેની ટેડ ટોકમાં આ ભાઈ વધુ સારી રીતે સમજાવી શકશે. કંટાળો નહીં આવે. પ્રોમિસ. Start from there if you’ve stayed with me in this write-up so far. :)

સ્કૂલિંગ – પ્રોબ્લેમ સિસ્ટમ છે કે આપણે?

નિબંધ

પોતાની સંસ્કૃતિ અને સમાજથી દૂર સ્થળાંતર કરવાનો સૌથી મોટો ફાયદો છે દૃષ્ટિકોણ. જે બાબતો સંસ્કૃતિ અને સમાજની  અંદર રહીને આપણે નથી જોઈ શકતાં તેમાંની ઘણી ઝીણી-મોટી, સ્વાભાવિક-અઘરી બાબતો આપણે તેમાંથી બહાર નીકળીને જોઈ શકીએ છીએ. સ્થળાંતર કર્યાં પછી ઘણી બધી બાબતોની જેમ મેં આપણી સ્કૂલિંગ સિસ્ટમ વિષે પણ વિચારો કર્યાં છે. છેલ્લાં ઘણાં સમયથી બિચારી સિસ્ટમ વગોવાતી રહે છે અને એક નહીં દરેક વગોવે છે. એટલે, મારાં જેવી વ્યક્તિને સ્વાભાવિક રીતે જ પહેલો વિચાર આ વ્યવહારની ખરાઈ વિશે આવે. મને જ નહીં, હું માનું છું દરેકને આવવો જોઈએ. જ્યારે કોઈ ચાર્ચાત્મક વિષય પર દરેક મત ફક્ત એક તરફ ઝૂકતો દેખાય ત્યારે બીજી તરફની દલીલ પર સામાન્ય કરતાં પણ વધુ ઝડપથી નજર પડવી જોઈએ. કારણ કે, જો બધાં એકમત હોય તો તેનો મતલબ કાં તો એ થાય કે, એ વિધાન સંપૂર્ણ વૈશ્વિક વૈજ્ઞાનિક સત્ય છે અથવા લોકો ઘેટાં-બકરાંની જેમ એકબીજાને અનુસરી રહ્યાં છે. આપણા સમાજનાં કેસમાં મોટાં ભાગે કયો સિનારિયો હોય છે એ આપણને બધાંને ખબર છે.

આગળનાં ઘણાં બધાં વિષયોની જેમ આ વિષય પર પણ હું બીજી તરફ દલીલ કરવાની છું અને ભવિષ્યમાં પણ કરતી રહીશ. એટલાં માટે નહીં કે, આઈ એમ ટૂ કૂલ ફોર પોપ્યુલર ઓપિનિયન. પણ, એટલાં માટે કે મારી પાસે સિક્કાની બીજી તરફની ધ્યાન દેવા જેવી કેટલીક વિગતો છે જેનાં વિશે વાત કરતાં મેં કોઈને નથી જોયાં અને એટલે એ વાત કરવી મારાં માટે જરૂરી બની જાય છે. એનો મતલબ એવો પણ નહીં કે, મારી દલીલ સાચી હોય. મારું તાત્પર્ય ફક્ત એટલું છે કે હું યાદ કરાવી શકું, હેલો! બીજી તરફ પણ દલીલો છે, તમે તેને ગણતરીમાં લઈને તમારો મત બાંધ્યો છે? અહીં એજ્યુકેશનલ સિસ્ટમ દલીલને મહદ અંશે સ્કૂલ પૂરતી સીમિત રાખવાનું કારણ એ છે કે, મારી પાસે આપણી કોલેજ-સિસ્ટમનો બહુ જ સીમિત અનુભવ છે.

થ્રી-ઈડિયટ્સ પછી આપણી સિસ્ટમવાળી ચર્ચાએ બહુ વેગ પકડ્યો છે. વળી, તેવામાં સ્કૂલ-લીવર્સ, હોમ-સ્કૂલ્સ વગેરેનાં દાખલા છાશવારે આવતાં રહે છે. આમાં પોપ્યુલારિટીનો અવોર્ડ સ્વ. અંબાણીને મળે. પણ, મારો અંગત અનુભવ અને નિરીક્ષણ બિલકુલ જુદાં છે. કઈ રીતે?

એજ્યુકેશનલ સિસ્ટમ નહીં પણ એગ્ઝામીનેશન સિસ્ટમ 

સૌથી પહેલાં તો એગ્ઝામીનેશન સિસ્ટમને એ બનાવવા માટે જવાબદાર કોણ? સિસ્ટમ પોતે? મને નથી લાગતું. કઈ રીતે? વિસ્તારપૂર્વક સમજાવું.

એગ્ઝામનાં માર્ક્સ સૌથી વધુ શેમાં કામ લાગે છે? એડમિશન/જોબ મેળવવામાં. મોટાં ભાગનાં લોકો જો ફક્ત બે-ચાર ગણી-ગાંઠેલી સ્ટ્રીમમાં એડમિશન મેળવવા પડાપડી કરે તો શું થાય? સ્વાભાવિક રીતે જ કોમ્પિટિશન વધે અને એટલે વધુ માર્ક્સ મેળવવા અગત્યનાં બને. શું સિસ્ટમ કહે છે કે, બધાં ઘેંટા-બકરાની જેમ ગણેલી ચાર સ્ટ્રીમમાં એડમિશન મેળવવા પડાપડી કરો? ના. એ પ્રેશર સિસ્ટમ નથી આપતી. સિસ્ટમે તો ભણવાની દરેક સ્ટ્રીમને સરખો ન્યાય આપવો ઘટે અને એ કામ તો સિસ્ટમ બરાબર કરે છે. પણ, અચાનક એકસાથે એક જ સ્ટ્રીમમાં આટલાં બધાં લોકો એડમિશન મેળવવા પડાપડી કરે તો સિસ્ટમ કરે શું? પચાસ સીટો હોય અને સો એપ્લિકેશન હોય તો માર્ક્સ એક જ ઝડપી અને પ્રેક્ટિકલ વિકલ્પ રહે ક્યા પચાસને એડમિશન આપવું એ નક્કી કરવા માટે. બીજો વિકલ્પ ઇન્ટરવ્યુનો રહે. પણ, આટલાં લાખોનાં ઈન્ટરવ્યુ લેવા જાય તો એક વર્ષ તો તેમાં જ જાય. તો પાછાં આપણા વાલીઓ એમ કહે, “સાવ નકામી સિસ્ટમ છે. છોકરાંઓનું એક વર્ષ બગડી ગયું.” અને આવું પાંચ ગણેલી શાખાઓમાં જવાનું પ્રેશર આવે છે ક્યાંથી? સમાજમાંથી. આપણા ઘરોમાંથી આપણી આસ-પાસથી. “ફલાણાંનો દીકરો તો એન્જીનિયર છે, તું જ ડોબો છે.” આવી બુદ્ધિ વિનાની સરખામણીમાંથી.

વળી, સિસ્ટમ તો પાસ થવાનું પ્રેશર પણ નથી કરતી. નાપાસ થાઓ તો સિસ્ટમ ફાંસી આપતી હોવાનું મારાં ધ્યાનમાં નથી. સિસ્ટમ ફરી પરીક્ષા આપવાની પૂરેપૂરી છૂટ આપે છે. આ પ્રેશર તો ઘરોમાંથી આવે છે. આપણે “ટ્રાય હાર્ડર નેક્સ્ટ ટાઈમ”વાળો અગત્યનો જીવન-પાઠ તો બાળકોને આપતાં જ નથી. સત્ય તો એ છે કે, ધેર ઇઝ ઓલ્વેઝ અ નેક્સ્ટ ટાઈમ. સિસ્ટમ ફરીથી એક્ઝામ આપી શકવાની સગવડ દ્વારા આ વાત બરાબર ફોલો કરે છે. ફોલો તો નથી કરતાં આપણે. આપણા ઘરોમાં.

સ્કૂલમાં ભણાવાતાં વિષયો:

મને ખ્યાલ છે ત્યાં સુધી આપણી સિસ્ટમ લગભગ બધાં જ વિષયો આવરી લે છે અને જે વિષયો નથી કવર થતાં એ ઘણી બધી સ્કૂલોમાં કો-કરીકયુલર એક્ટીવિટી દ્વારા કવર થતાં હોય છે. સૌથી પહેલાં વાત કરું કમ્પલ્સરી સબ્જેક્ટની. વિજ્ઞાન, ગણિત, ત્રણ ભાષાઓ (સામાન્ય રીતે ઇંગ્લિશ, હિન્દી અને માતૃભાષા), સામાજિક વિજ્ઞાન (ઈતિહાસ, ભૂગોળ, રાજનીતિ), ડ્રોઈંગ અને સ્પોર્ટ્સ આટલું તો દરેક સ્કૂલમાં ભણાવાતું જ હોય છે. આ ચોપડીઓ ક્યારેય ધ્યાનથી જોઈ છે? કન્ટેન્ટ-રિચ હોય છે અને બહુ રસપ્રદ હોય છે. હું સ્કૂલમાં હતી ત્યારે તો હતી જ. સિસ્ટમ એક વિષયની કિતાબ વધુ સારી અને બીજા વિષયની નબળી બનાવીને ભેદ-ભાવ કરતી મેં તો જોઈ નથી. હા, વાલીઓને વિજ્ઞાન-ગણિત-ઇંગ્લિશ અને બાકીનાં વિષયોમાં ભેદભાવ કરતાં જરૂર જોયાં છે. વળી, ગુજરાતી મીડિયમ માટે વધુ એક વાત. ગણિત-વિજ્ઞાન જેવાં વિષયોનાં પુસ્તકો બનાવવા કેટલી મોટી જહેમત છે એ વિચાર્યું છે? આ પુસ્તકોની ફાઈનલ એડિશન નક્કી કરતી વખતે એ તો નક્કી કરવાનું જ હોય છે કે, વિદ્યાર્થીઓ ક્યાં કેટલું ગ્રહણ કરી શકશે પણ સાથે સાથે અનુવાદ એ પણ એક મોટું અભિયાન છે. આ બે વિષયોનું લગભગ બધું જ કન્ટેન્ટ ઇંગ્લિશમાં હોય છે.

ઘણાંને દલીલ કરતાં સાંભળું છું કે, સ્કૂલોમાં રસ ન હોય તેવાં વિષયો પણ બાળકોએ પરાણે ભણવા પડે વગેરે. તમે શું એમ માનો છો કે, દરેક દસ-અગ્યાર વર્ષનાં બાળકને પોતાને કયો વિષય ગમે છે અને કયો નથી ગમતો તેની સંપૂર્ણ સમજણ હોય? સામાન્ય બુદ્ધિ કહે છે ના, ન હોય. દુનિયાનાં કોઈ પણ ખૂણે કોઈ પણ એજ્યુકેશન સિસ્ટમમાં ૧૨ ધોરણ સુધી બાળકોને ઉપરોક્ત વિષયો ભણાવાતાં જ હોય છે. એટલા માટે કે, લગભગ સોળ-અઢાર વર્ષ સુધી કોઈ પણ બાળકને ખબર ન હોય કે, પોતાની કેટલી ક્ષમતા શેમાં છે. એટલે, આ બધાં જ વિષયો શરૂઆતમાં ભણાવાય એ બાળકનાં હિતમાં છે. મારી જ વાત કરું તો, પાંચમા-છટ્ઠા સુધી ગણિત મારો સૌથી અપ્રિય વિષય હતો. સિત્તેર-એંસી માર્ક માંડ આવતાં. (હા હા, બધાં ફેઈલ થવાવાળા મને મારવા દોડશો. ખબર છે.) નવમા-દસમા સુધીમાં એ પ્રિય બની ગયો હતો. મમ્મી/શિક્ષકોએ ત્યારે એમ કહ્યું હોત કે, “બેટા કંઈ વાંધો નહીં ફેલ તો નથી થતી ને!” તો મેં ગણિત સમજવા પાછળ અને મારી જે ભૂલો થાય છે એ શું કામ થાય છે એ સમજવા પાછળ બિલકુલ પ્રયત્ન ન કર્યો હોત. હા, કોઈ બાળક એક વિષયમાં અસાધારણ રીતે તેજસ્વી જણાય તો એ અલગ વાત છે. પણ, આ આપવાદ થયાં. અને આવો અપવાદ મને કોઈ બાળકમાં દેખાય તો એ એક વિષયમાં આગળ વધવા માટે તેને સ્કૂલની બહાર સપોર્ટ પૂરો પાડવાનું વધુ વ્યાજબી ગણું. પણ, એ એક વિષયમાં મેધાવી છે એટલે બાકીનાં વિષયો ભણાવવાનું સદંતર બંધ ન કરું. એટ લીસ્ટ સોળથી અઢાર વર્ષ સુધી તો નહીં જ.

ભાષાનાં વિષયોનાં મારાં અનુભવ તો સૌથી વધુ યાદગાર છે. ભાષાની ત્રણે ચોપડીઓ અને સમાજશાસ્ત્રમાં ઈતિહાસવાળો ભાગ મારાં પ્રિય હતાં. હું વેકેશનમાં જ વાંચી જતી કારણ કે, તેમાં  વાર્તાઓ આવતી (કવિતાઓ ત્યારે એટલી ન ગમતી). ગુજરાતી અને હિન્દીમાં તો દરેક પાઠની શરૂઆતમાં લેખકોનાં પરિચય પણ આવતાં અને તેમણે લખેલાં ફેમસ પુસ્તકોનાં નામ પણ. વિદ્યાર્થી તરીકે મારું મોટાં ભાગનું રીડિંગ-લિસ્ટ તેમાંથી નીકળતું. આ માટે તો ઇન-ફેક્ટ મને સિસ્ટમને બિરદાવવાનું મન થઇ આવે છે. નિબંધોમાં પણ હું જ્યાં ભણી છું ત્યાં શિક્ષકો મૌલિકતા પર ભાર આપવાનું કહેતાં. હજુ પણ મારી ઓળખાણનાં દરેક વિદ્યાર્થીને નિબંધોમાં મૌલિક વિચારો રજૂ કરવા બદલ શાબાશી મેળવતાં સાંભળું છું. હા, અમુક ચોક્કસ પ્રકારની ક્રાંતિકારી હદની મૌલિકતા ન વાપરી શકો. તો, એ તો વિદેશમાં પણ નથી જ વાપરી શકાતી. ક્યાંયે ન વાપરી શકાય જો પાસ થવું હોય તો. કારણ કે, દરેક શિક્ષક એ બાબત પચાવી શકવા જેટલો ઓપન માઈન્ડ ન હોય. તેમાં આપણી સિસ્ટમનો દોષ ક્યાં આવ્યો?

બાકી રહ્યાં અમુક સ્પેશિયલ ઇન્ટરેસ્ટનાં સબ્જેક્ટ. તો, ડ્રોઈંગ તો દરેક સ્કૂલમાં શીખવાય જ છે. માતા-પિતા તરીકે તમે બાળકોને કહો કે, એ વિષય અગત્યનો નથી તો એ સિસ્ટમનો વાંક નથી. હા, સ્પોર્ટ્સમાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની તાતી જરૂરિયાત છે. પણ, તેનાં પર તો આમ પણ આપણે ત્યાં મોટાં ભાગનાં માતા-પિતા ધ્યાન નથી આપતાં. વાલીઓ તો સ્કૂલનું રિઝલ્ટ કેટલું આવે છે અને બોર્ડ/સેન્ટરમાં સૌથી વધુ નંબર ક્યાંથી આવે છે તેનાં પર જ ધ્યાન આપે છે ને. પ્રાઈવેટ સ્કૂલો – જેમાં સ્પોર્ટ્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રકચર તો શું સમ ખાવા જેટલું સ્પોર્ટ્સ-ગ્રાઉન્ડ/મેદાન પણ નથી હોતું તેવી સ્કૂલોમાં હોંશે હોંશે બાળકોને ચાર ગણી વધુ ફી આપીને મોકલવામાં અચકાતાં નથી. આમાં સરકારી સ્કૂલો બિચારી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્યાંથી કાઢે? પૈસા તો બધાં પ્રાઈવેટ સ્કૂલોમાં જાય છે! બાકી સ્વિમિંગ, જીમ્નાસ્ટિકસ વગેરે માટે સ્કૂલ પછી ક્યાં સમય નથી હોતો?  સંગીત, ડાન્સ, ડ્રામા માટે પણ આ જ વાત લાગુ પડે છે. ડાન્સ અને ડ્રામા તો આમ પણ મોટાં ભાગની સ્કૂલોમાં ઈત્તર પ્રવૃત્તિ તરીકે આવતાં હોય છે. બાળકોને ભાગ લેવડાવો! કોણ ના પાડે છે? અને વધુ રસ લેતાં જણાય તો સ્કૂલ પછી શીખી શકે છે.

સોફ્ટ-સ્કિલ્સ:

અંગત રીતે જીવનનાં સૌથી અગત્યનાં પાઠ મેં સ્કૂલમાં ભણ્યાં છે. સૌથી પહેલાં તો જે સેમી-ગ્રાન્ટેડ સ્કૂલમાં હું ભણતી ત્યાં દરેક પ્રકારનાં બેક-ગ્રાઉન્ડમાંથી છોકરીઓ આવતી. સ્કૂલમાં ઢગલાબંધ કો-કરીકયુલર એક્ટીવિટી થતી. બધામાં પેરેન્ટ્સ મને ભાગ લેવા પ્રોત્સાહન આપતાં. મારી મમ્મી વર્કિંગ મધર છે. શરૂઆતમાં તો મને ભાગ લેવાનું ભાન હોય, પણ જવાબદારીનું શું ભાન હોય? એ જવાબદારીઓ ત્યારે મમ્મી ઉઠાવતી. સમય જતાં આ આદતો બનતી ગઈ અને તેણે મારાં પર છોડવાનું શરુ કરી દીધું હતું. આ પ્રવૃત્તિઓ-ખાસ કરીને ગ્રૂપ એક્ટિવિટીઝ એ ટીમવર્ક અને પ્રોજેક્ટ-મેનેજમેન્ટનાં મારાં પ્રાથમિક પાઠ છે. સ્કૂલમાં પોલિટિક્સ પણ હતું. સ્કૂલ પાર્લામેન્ટ. તેમાં ભાગ લેવો અને સ્કૂલમાં અન્ય વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો સાથે જે કંઈ પણ લોચા થતાં એ અમારાં ‘ઓર્ગનાઈઝેશનલ પોલિટિક્સ’નાં પ્રાથમિક પાઠ છે. અને એ મને એટલે મળ્યાં કે, મારાં માતા-પિતા મોટાં ભાગે મને ફોડી લેવા દેતાં અને હેરાન થવા દેતાં. વળી, સ્કૂલ અને શિક્ષકોની અપેક્ષાઓ અને માતા-પિતાની અપેક્ષાઓ ઘણી વખત વિરુદ્ધ આવીને ઊભી રહેતી. એમાંથી માર્ગ કાઢવો ને પોતાનું ધાર્યું કરતાં શીખવું, એ નેગોશિયેશન સ્કિલ્સ. સ્કૂલ, એગ્ઝામ અને ઈત્તર પ્રવૃત્તિઓ વચ્ચે સતત બેલેન્સ જાળવતાં રહેવું એ ટાઈમ મેનેજમેન્ટ. ક્યારે કઈ ઈત્તર-પ્રવૃત્તિમાં ભાગ લેવાની ના પાડવી તથા જો એમ ન કરું અને ટીમ/ગ્રૂપ મારાં કારણે હેરાન થાય તો તેનાં પરિણામ કેવાં આવે એ આર્ટ ઓફ સેઈંગ નો. આ બધું મને સ્કૂલમાંથી શીખવવા મળ્યું છે.

હવે કહો ખામી ક્યાં લાગે છે? સિસ્ટમમાં કે આજનાં સમાજ અને સમાજની વૃત્તિમાં? દરેક વસ્તુમાં કોમ્પિટીશન અને દેખાદેખી એ એક ખતરનાક ગુણ છે આપણા સમાજમાં. બીજો વાંક છે આપણી ઘેટાં-વૃત્તિનો. અને ત્રીજો આપણી વાણિયા-વૃત્તિ. આપણે પોતે બાળકોને ઈત્તર-પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેવા ન દઈએ અને તેમની ઈત્તર પ્રવૃત્તિઓ ઉપર સામાજિક જીવનની ઔપચારિકતાઓને પસંદ કરીએ તો એ વાંક કોનો? છોકરાઓ માટે ભણતરનો ઉપયોગ પૈસા કમાવાનો એટલે જેમાં પૈસા વધુ મળે એ જ વિષયો પર ધ્યાન આપવાનું કહેવું એ વાણિયા-વૃત્તિ આપણી. છોકરીઓને પાછાં અલ્ટીમેટમ આપવામાં આવે કે, તમામ બિનજરૂરી સામાજિક પ્રવૃત્તિઓમાં ઘસડાયા પછી પણ (પહેલેથી સાસરે જવા માટે તૈયાર બને ને!) પહેલો/બીજો નંબર આવશે અને અમુક તમુક પ્રકારનાં મિનિમમ પગારવાળી જોબ મળશે તો કરવા દઈશું. બાકી શું કામ છે જોબ કરીને? આ પણ વાણિયા-વૃત્તિ. અને પછી સિસ્ટમને દોષ આપીએ. કેમ મેળ પડે?

P. S.આ બધાં સિવાય એક વસ્તુ એવી છે જેમાં આપણી સિસ્ટમ ખૂબ એટલે ખૂબ જ નબળી પડે છે. જેમાં સંપૂર્ણ વાંક ફક્ત અને ફક્ત સિસ્ટમનો છે. એ છે અપંગ બાળકો માટેની સ્કૂલો. એ સ્કૂલોની કથળેલી હાલત અને તેમનાં માટેનાં જરૂરી સપોર્ટનો અભાવ. માનસિક વિકલાંગતા અને લર્નિંગ-ડીસેબિલિટી વચ્ચે કોઈ ભેદ ન સમજવો! આ એરિયામાં ગવર્મેન્ટ ગ્રાન્ટેડ અને સેમી-ગ્રાન્ટેડ સ્કૂલોમાં  આપણે ત્યાં કામ થવું ખૂબ જરૂરી છે.

P.P.S.

 

રેસિઝમ

નિબંધ

૨૦૦૯-૧૦માં મેલ્બર્નનાં બનાવો ભારતીય મીડિયામાં ચગ્યા પછી ઓસ્ટ્રેલિયાનું નામ લો એટલે દરેક કાકા ‘ને માસી સીધા ચાલતી ગાડીએ ચડીને રેસીઝમ-રેસીઝમ કરવા લાગે. માસીને પાછી પોતાનાં દીકરા માટે તો સુંદર, સુશીલ, ટકાઉ, ‘ગોરી’ કન્યા જોઈતી હોય. ત્યારે આપણે પૂછીએ તો કે, માસી તમે રેસીસ્ટ ખરાં કે નહીં? એની વે. આ રેસિઝમ એટલે કે, શબ્દકોશની ભાષામાં રંગ-ભેદ એટલે કે, ગોરાઓ કાળા અને ભારતીય લોકો પર કરે છે તે (પાછું કાળા જો ગોરા પર કરે તો એ રેસીઝમ ન કહેવાય!). રેસીઝમને હું તેની વ્યાખ્યા ઉપરાંત બહોળા અર્થમાં જોઉં છું. મારાં માટે રેસીઝમ એટલે પોતાનાં રંગ અને સંસ્કૃતિ સિવાયનાં દરેક તરફ નાકનું ટીચકું ચડાવીને જોવું તે. પાંચ વર્ષ અહીં રહેતાં આ રેસિઝમનાં કેટલાંક રૂપો મેં હાલતાં-ચાલતાં જોયા છે. તો, રેસીઝમનો અવાજ કેવો હોય છે? માણો પ્રિમાનાં અવાજમાં રાગ – રેસિઝમ. (તાલ – ડોબાં. લય – પ્રેક્ટિકલ)

મારી સર્બિયન ફ્રેન્ડ ઓસ્ટ્રેલિયન્સ વિશે:

“પ્રિમા, આપણે ઓસ્ટ્રેલિયન નથી. <કોઈ એક બાબત અહીં મૂકો>માં આપણે તેમનાં જેવાં અનકલ્ચર્ડ નથી. આપણે ત્યાં કલ્ચર છે … “

બેટા, રીલેકસ્ડ લાઈફ-સ્ટાઈલ અને આઉટડોર સ્પોર્ટ્સ વગેરે આ જગ્યાનું કલ્ચર છે. જેમાં નાચવા-ગાવાનું, કળા અને ફોર્માલિટી હોય ફક્ત તેને જ કલ્ચર ન કહેવાય!

મારાં ભારતીય – કાઠિયાવાડી હાઉઝ મેટ્સ ઓસ્ટ્રેલિયન્સ વિશે:

“આ લોકોમાં આમ કંઈ હોય નહીં.  આ બધાં સાવ આંટા જેવાં હોય”

?!

મારી મલેશિયન હાઉઝમેટ્સ ઓસ્ટ્રેલિયન્સ વિશે:

“આ લોકો તો કેટલાં આળસુ હોય છે. બધાંને ખબર છે કે, ભારતીયો, ચાઇનીઝ અને એશિયન્સ ઇન જનરલ – આપણે તેમનાં કરતાં ઘણાં વધુ મહેનતુ છીએ.”

આ તમે કયા સ્ટેટીસ્ટિકસમાંથી માહિતી શોધી લાવ્યાં, બહેન?

મારો એક ભારતીય – કાઠિયાવાડી હાઉઝ મેટ આરબો વિશે:

“એ ખુદા-બક્ષાવ ભેગું આપણને ન ફાવે.”

વાહ! એટલે તમને કોઈ ‘પાકી’ કહે તો વાંધો. તમે બાકી બધાંને જોઈએ તેવાં નામ આપો.

એક ભારતીય મિત્ર અન્ય મિત્રની પહેલાં શ્રીલંકન, પછી મૌરિશિયન ગર્લફ્રેન્ડ બાબતે:

“તેને પાકો કલર જ ગમે છે. પહેલાં કોઈ શ્રીલંકન હતી અને હવે આ મૌરિશિયન પણ એવી જ કાળી છે.”

હા, છોકરીઓને સફેદ સિવાયની કોઈ ચામડી સાથે જન્મવાનો કોઈ અધિકાર જ નથી.

મારો મલેશિયન ડ્રાઈવિંગ ઇન્સ્ટ્રકટર ઓસ્ટ્રેલિયન્સ વિશે:

“આ લોકો તો ફક્ત પૈસા પડાવવાનું જાણે છે. એ લોકો ચાહીને તમારી પસેથી વધુ લેસન્સ લેવડાવવનાં પેંતરા કરશે એટલે તેમને વધુ પૈસા મળે.”

.. અને બીજી ઘણી બધી બુરાઈઓ. ૫૦ મિનિટનાં લેસનમાં ઓછામાં ઓછી ૧૫ મિનિટ તો કાકા આ બકવાસ કરીને મારું માથું ખાઈ જતાં.

એક સગા ચાઇનીઝ વિશે:

“એ લોકો ગોબરા બહુ હોય હો”

ભાઈ પોતે હિન્દુસ્તાનની બહાર મિડલ-ઈસ્ટ સિવાય ક્યાંયે નથી ગયા કે, નથી ક્યારેય કોઈ ચાઇનીઝને મળ્યાં.

જૂદી-જૂદી નેશનાલિટીનાં અમુક ઠરકીઓ મને સંબોધીને: (વારંવાર જૂદા-જૂદા સમયે જૂદી જૂદી વ્યક્તિઓ દ્વારા કહેવાયેલી એક જ વાત):

“ભારતીય સ્ત્રીઓ દુનિયાની બધી જ સ્ત્રીઓમાં સૌથી સુંદર છે! અને ભારતીય પુરુષો … “

એક તો તમે એક રેસ – જેમાં હું જન્મી છું, તેની અડધી ઉપરાંત વ્યક્તિઓનું અપમાન કરો છો અને દુનિયાની પોણાં ભાગની સ્ત્રીઓને ઉતરતી કહો છો અને તમેં એને કોમ્પલીમેન્ટ ગણીને હું ખુશ થઈશ એવું ધારો છો?!!?!!! વર્સ્ટ પિક-અપ લાઈન એવર!

એક સો-કોલ્ડ હિતેચ્છુ સગાં મારે કોને પરણવું એ વિશે:

“બીજી કોઈ જ્ઞાતિમાં પરણે તો વાંધો નહીં. પણ, બને તો સિંધી, પંજાબી એવામાં ન પડવું.”

અન્ય એક બંગાળી મિત્ર: “તું લગ્ન તો કોઈ ગુજરાતી સાથે જ કરજે.”

સૌથી પહેલાં તો મા-બાપને નથી હોતી એટલી પંચાત આ નવરાઓને હોય કોઈકનાં લગનની અને એ બહેન-ભાઈ જેવાં પાછાં રેસિઝમ રેસિઝમનો ગોકીરો કરવામાં સૌથી પહેલાં હોય. આપણે કરીએ એ લીલા, બાકી બધાં ભવાડા!

લાસ્ટ બટ નોટ ધ લીસ્ટ એક ઓસ્ટ્રેલિયન વર્ક-કલીગ વિવિધિ એશિયન (ચાઇનીઝ, તાઈવાનીઝ વગેરે) શોપ-આસિસ્ટંટ્સ અને ઓસ્ટ્રેલીયા બહાર ફરવા ન જવા વિશે:

“હું ઇંગ્લેન્ડ સિવાય બીજે ક્યાંય વિદેશમાં એટલા માટે જવાનું પસંદ નથી કરતી કે, હું જે બોલું છું એ કોઈને ન સમજાય તો મને બહુ ગુસ્સો આવે. અહીં પણ કેટલાંક એશિયન શોપ-અસીસ્ટંટ શું બોલે છે એ સમજાય નહીં અને મારે વારંવાર પૂછવું પડે ત્યારે મને બહુ ગુસ્સો આવે. મને ખબર છે કે, એમ કરવું બરાબર નથી એટલે હું કોઈ અન્ય દેશમાં ક્યારેય ફરવા નહીં જાઉં.”

બોર્ડરલાઈન. પૂરેપૂરું રેસિસ્ટ નથી કારણ કે, એમણે ભાન છે કે, આ એટીટ્યુડ બરાબર નથી.

એક ભારતીય મિત્ર અને સગાં ઓસ્ટ્રેલિયન્સ વિશે:

“આમ તો એ કાળા-પાણીવાળાં કેદીઓ અને ગુનેગારોનો જ દેશ ને!”

કોઈ તમને હજુ અંગ્રેજીનાં ગુલામ અને દેશને ગુલામોનો દેશ કહે તો? આપણે કહેશું કે, ગુલામીકાળને તો વર્ષો થઇ ગયાં. તો, બસ તેમ જ ગુનેગારો અને અહીં મોકલવામાં આવતાં અંગ્રેજ કેદીઓવાળી વાત તો તેનાથીયે જૂની છે. તેને તો આપણે આઝાદ થયાં એથીયે વધુ સમય વીતી ચૂક્યો છે.


કટિંગ ધ લોન્ગ સ્ટોરી શોર્ટ – રેસિઝમ કે રંગભેદ કોઈ એક દેશ કે સંસ્કૃતિની જાગીર નથી. દુનિયા આખીનાં દરેક દેશમાં રેસિસ્ટ-રાજાઓનો પાર નથી. દરેક રેસની અન્ય રેસ વિશે કોઈ ને કોઈ સ્ટીરીઓટિપીકલ માન્યતાઓ છે અને એ કોઈ ને કોઈ ભંગાર સ્ટેટમેન્ટ સ્વરૂપે બહાર ઓકાતી જ રહેતી હોય છે. જો તમે તેવામાંનાં હો કે, તમારે ૨-૩થી વધુ અન્ય કોઈ દેશ કે સંસ્કૃતિનાં મિત્રો જ ન હોય તો રેસિઝમ રેસિઝમ ચિલ્લાવતાં પહેલાં જરા બે  મિનિટ અટકીને વિચારવું કે, આપણે ફક્ત એક અનુભવે આખી કમ્યુનિટીને જનરલાઈઝ કરી રહ્યાં છીએ કે,શું.

ઓસ્ટ્રેલિયા વિશે કહું તો, આ એક માઈગ્રન્ટ દેશ છે. આ દેશનાં પોતાનાં લોકો આમ જોઈએ એબોરીજીનલ્સ સિવાય કોઈ છે જ નહીં (કે, જેને ઊતારી પાડવામાં તો પાછાં તમે કોઈ કસર નથી છોડતાં). કોઈનાં દાદા-પરદાદા અહીં માઈગ્રેટ થયાં હતાં તો કોઈનાં માતા-પિતા તો કોઈ પોતે.

જો કે, વાત કઈ સિચુએશનમાં અને કયા સુરમાં બોલાયેલી છે તેનાં પર ખાસ ધ્યાન આપવું. મિક્સ્ડ મિત્ર-વર્તુળમાં રેસિસ્ટ વ્યંગ બહુ સામાન્ય છે અને એક હદ સુધી તેમાં કંઈ ખોટું પણ નથી. એટલે, પ્રો-ટિપ: અ લિટલ સેન્સ ઓફ હ્યુમર ગોઝ અ લોન્ગ વે!

બાકી તો શું કહું. તેજીને ટકોરો ‘ને ગધેડાને ડફણાં.

ઊંટ કહે આ સમામાં વાંકાં અંગવાળાં ભૂંડા
ભૂતળમાં પક્ષીઓ ને પશુઓ અપાર છે

બગલાની ડોક વાંકી પોપટની ચાંચ વાંકી
કૂતરાની પૂછડીનો વાંકો વિસ્તાર છે

વારણની સૂંઢ વાંકી વાઘના છે નખ વાંકા
ભેંસને તો શિર વાંકાં શિંગડાનો ભાર છે

સાંભળી શિયાળ બોલ્યું દાખે દલપતરામ
અન્યનું તો એક વાંકું આપનાં અઢાર છે

– દલપતરામ