રેસિઝમ

નિબંધ

૨૦૦૯-૧૦માં મેલ્બર્નનાં બનાવો ભારતીય મીડિયામાં ચગ્યા પછી ઓસ્ટ્રેલિયાનું નામ લો એટલે દરેક કાકા ‘ને માસી સીધા ચાલતી ગાડીએ ચડીને રેસીઝમ-રેસીઝમ કરવા લાગે. માસીને પાછી પોતાનાં દીકરા માટે તો સુંદર, સુશીલ, ટકાઉ, ‘ગોરી’ કન્યા જોઈતી હોય. ત્યારે આપણે પૂછીએ તો કે, માસી તમે રેસીસ્ટ ખરાં કે નહીં? એની વે. આ રેસિઝમ એટલે કે, શબ્દકોશની ભાષામાં રંગ-ભેદ એટલે કે, ગોરાઓ કાળા અને ભારતીય લોકો પર કરે છે તે (પાછું કાળા જો ગોરા પર કરે તો એ રેસીઝમ ન કહેવાય!). રેસીઝમને હું તેની વ્યાખ્યા ઉપરાંત બહોળા અર્થમાં જોઉં છું. મારાં માટે રેસીઝમ એટલે પોતાનાં રંગ અને સંસ્કૃતિ સિવાયનાં દરેક તરફ નાકનું ટીચકું ચડાવીને જોવું તે. પાંચ વર્ષ અહીં રહેતાં આ રેસિઝમનાં કેટલાંક રૂપો મેં હાલતાં-ચાલતાં જોયા છે. તો, રેસીઝમનો અવાજ કેવો હોય છે? માણો પ્રિમાનાં અવાજમાં રાગ – રેસિઝમ. (તાલ – ડોબાં. લય – પ્રેક્ટિકલ)

મારી સર્બિયન ફ્રેન્ડ ઓસ્ટ્રેલિયન્સ વિશે:

“પ્રિમા, આપણે ઓસ્ટ્રેલિયન નથી. <કોઈ એક બાબત અહીં મૂકો>માં આપણે તેમનાં જેવાં અનકલ્ચર્ડ નથી. આપણે ત્યાં કલ્ચર છે … “

બેટા, રીલેકસ્ડ લાઈફ-સ્ટાઈલ અને આઉટડોર સ્પોર્ટ્સ વગેરે આ જગ્યાનું કલ્ચર છે. જેમાં નાચવા-ગાવાનું, કળા અને ફોર્માલિટી હોય ફક્ત તેને જ કલ્ચર ન કહેવાય!

મારાં ભારતીય – કાઠિયાવાડી હાઉઝ મેટ્સ ઓસ્ટ્રેલિયન્સ વિશે:

“આ લોકોમાં આમ કંઈ હોય નહીં.  આ બધાં સાવ આંટા જેવાં હોય”

?!

મારી મલેશિયન હાઉઝમેટ્સ ઓસ્ટ્રેલિયન્સ વિશે:

“આ લોકો તો કેટલાં આળસુ હોય છે. બધાંને ખબર છે કે, ભારતીયો, ચાઇનીઝ અને એશિયન્સ ઇન જનરલ – આપણે તેમનાં કરતાં ઘણાં વધુ મહેનતુ છીએ.”

આ તમે કયા સ્ટેટીસ્ટિકસમાંથી માહિતી શોધી લાવ્યાં, બહેન?

મારો એક ભારતીય – કાઠિયાવાડી હાઉઝ મેટ આરબો વિશે:

“એ ખુદા-બક્ષાવ ભેગું આપણને ન ફાવે.”

વાહ! એટલે તમને કોઈ ‘પાકી’ કહે તો વાંધો. તમે બાકી બધાંને જોઈએ તેવાં નામ આપો.

એક ભારતીય મિત્ર અન્ય મિત્રની પહેલાં શ્રીલંકન, પછી મૌરિશિયન ગર્લફ્રેન્ડ બાબતે:

“તેને પાકો કલર જ ગમે છે. પહેલાં કોઈ શ્રીલંકન હતી અને હવે આ મૌરિશિયન પણ એવી જ કાળી છે.”

હા, છોકરીઓને સફેદ સિવાયની કોઈ ચામડી સાથે જન્મવાનો કોઈ અધિકાર જ નથી.

મારો મલેશિયન ડ્રાઈવિંગ ઇન્સ્ટ્રકટર ઓસ્ટ્રેલિયન્સ વિશે:

“આ લોકો તો ફક્ત પૈસા પડાવવાનું જાણે છે. એ લોકો ચાહીને તમારી પસેથી વધુ લેસન્સ લેવડાવવનાં પેંતરા કરશે એટલે તેમને વધુ પૈસા મળે.”

.. અને બીજી ઘણી બધી બુરાઈઓ. ૫૦ મિનિટનાં લેસનમાં ઓછામાં ઓછી ૧૫ મિનિટ તો કાકા આ બકવાસ કરીને મારું માથું ખાઈ જતાં.

એક સગા ચાઇનીઝ વિશે:

“એ લોકો ગોબરા બહુ હોય હો”

ભાઈ પોતે હિન્દુસ્તાનની બહાર મિડલ-ઈસ્ટ સિવાય ક્યાંયે નથી ગયા કે, નથી ક્યારેય કોઈ ચાઇનીઝને મળ્યાં.

જૂદી-જૂદી નેશનાલિટીનાં અમુક ઠરકીઓ મને સંબોધીને: (વારંવાર જૂદા-જૂદા સમયે જૂદી જૂદી વ્યક્તિઓ દ્વારા કહેવાયેલી એક જ વાત):

“ભારતીય સ્ત્રીઓ દુનિયાની બધી જ સ્ત્રીઓમાં સૌથી સુંદર છે! અને ભારતીય પુરુષો … “

એક તો તમે એક રેસ – જેમાં હું જન્મી છું, તેની અડધી ઉપરાંત વ્યક્તિઓનું અપમાન કરો છો અને દુનિયાની પોણાં ભાગની સ્ત્રીઓને ઉતરતી કહો છો અને તમેં એને કોમ્પલીમેન્ટ ગણીને હું ખુશ થઈશ એવું ધારો છો?!!?!!! વર્સ્ટ પિક-અપ લાઈન એવર!

એક સો-કોલ્ડ હિતેચ્છુ સગાં મારે કોને પરણવું એ વિશે:

“બીજી કોઈ જ્ઞાતિમાં પરણે તો વાંધો નહીં. પણ, બને તો સિંધી, પંજાબી એવામાં ન પડવું.”

અન્ય એક બંગાળી મિત્ર: “તું લગ્ન તો કોઈ ગુજરાતી સાથે જ કરજે.”

સૌથી પહેલાં તો મા-બાપને નથી હોતી એટલી પંચાત આ નવરાઓને હોય કોઈકનાં લગનની અને એ બહેન-ભાઈ જેવાં પાછાં રેસિઝમ રેસિઝમનો ગોકીરો કરવામાં સૌથી પહેલાં હોય. આપણે કરીએ એ લીલા, બાકી બધાં ભવાડા!

લાસ્ટ બટ નોટ ધ લીસ્ટ એક ઓસ્ટ્રેલિયન વર્ક-કલીગ વિવિધિ એશિયન (ચાઇનીઝ, તાઈવાનીઝ વગેરે) શોપ-આસિસ્ટંટ્સ અને ઓસ્ટ્રેલીયા બહાર ફરવા ન જવા વિશે:

“હું ઇંગ્લેન્ડ સિવાય બીજે ક્યાંય વિદેશમાં એટલા માટે જવાનું પસંદ નથી કરતી કે, હું જે બોલું છું એ કોઈને ન સમજાય તો મને બહુ ગુસ્સો આવે. અહીં પણ કેટલાંક એશિયન શોપ-અસીસ્ટંટ શું બોલે છે એ સમજાય નહીં અને મારે વારંવાર પૂછવું પડે ત્યારે મને બહુ ગુસ્સો આવે. મને ખબર છે કે, એમ કરવું બરાબર નથી એટલે હું કોઈ અન્ય દેશમાં ક્યારેય ફરવા નહીં જાઉં.”

બોર્ડરલાઈન. પૂરેપૂરું રેસિસ્ટ નથી કારણ કે, એમણે ભાન છે કે, આ એટીટ્યુડ બરાબર નથી.

એક ભારતીય મિત્ર અને સગાં ઓસ્ટ્રેલિયન્સ વિશે:

“આમ તો એ કાળા-પાણીવાળાં કેદીઓ અને ગુનેગારોનો જ દેશ ને!”

કોઈ તમને હજુ અંગ્રેજીનાં ગુલામ અને દેશને ગુલામોનો દેશ કહે તો? આપણે કહેશું કે, ગુલામીકાળને તો વર્ષો થઇ ગયાં. તો, બસ તેમ જ ગુનેગારો અને અહીં મોકલવામાં આવતાં અંગ્રેજ કેદીઓવાળી વાત તો તેનાથીયે જૂની છે. તેને તો આપણે આઝાદ થયાં એથીયે વધુ સમય વીતી ચૂક્યો છે.


કટિંગ ધ લોન્ગ સ્ટોરી શોર્ટ – રેસિઝમ કે રંગભેદ કોઈ એક દેશ કે સંસ્કૃતિની જાગીર નથી. દુનિયા આખીનાં દરેક દેશમાં રેસિસ્ટ-રાજાઓનો પાર નથી. દરેક રેસની અન્ય રેસ વિશે કોઈ ને કોઈ સ્ટીરીઓટિપીકલ માન્યતાઓ છે અને એ કોઈ ને કોઈ ભંગાર સ્ટેટમેન્ટ સ્વરૂપે બહાર ઓકાતી જ રહેતી હોય છે. જો તમે તેવામાંનાં હો કે, તમારે ૨-૩થી વધુ અન્ય કોઈ દેશ કે સંસ્કૃતિનાં મિત્રો જ ન હોય તો રેસિઝમ રેસિઝમ ચિલ્લાવતાં પહેલાં જરા બે  મિનિટ અટકીને વિચારવું કે, આપણે ફક્ત એક અનુભવે આખી કમ્યુનિટીને જનરલાઈઝ કરી રહ્યાં છીએ કે,શું.

ઓસ્ટ્રેલિયા વિશે કહું તો, આ એક માઈગ્રન્ટ દેશ છે. આ દેશનાં પોતાનાં લોકો આમ જોઈએ એબોરીજીનલ્સ સિવાય કોઈ છે જ નહીં (કે, જેને ઊતારી પાડવામાં તો પાછાં તમે કોઈ કસર નથી છોડતાં). કોઈનાં દાદા-પરદાદા અહીં માઈગ્રેટ થયાં હતાં તો કોઈનાં માતા-પિતા તો કોઈ પોતે.

જો કે, વાત કઈ સિચુએશનમાં અને કયા સુરમાં બોલાયેલી છે તેનાં પર ખાસ ધ્યાન આપવું. મિક્સ્ડ મિત્ર-વર્તુળમાં રેસિસ્ટ વ્યંગ બહુ સામાન્ય છે અને એક હદ સુધી તેમાં કંઈ ખોટું પણ નથી. એટલે, પ્રો-ટિપ: અ લિટલ સેન્સ ઓફ હ્યુમર ગોઝ અ લોન્ગ વે!

બાકી તો શું કહું. તેજીને ટકોરો ‘ને ગધેડાને ડફણાં.

ઊંટ કહે આ સમામાં વાંકાં અંગવાળાં ભૂંડા
ભૂતળમાં પક્ષીઓ ને પશુઓ અપાર છે

બગલાની ડોક વાંકી પોપટની ચાંચ વાંકી
કૂતરાની પૂછડીનો વાંકો વિસ્તાર છે

વારણની સૂંઢ વાંકી વાઘના છે નખ વાંકા
ભેંસને તો શિર વાંકાં શિંગડાનો ભાર છે

સાંભળી શિયાળ બોલ્યું દાખે દલપતરામ
અન્યનું તો એક વાંકું આપનાં અઢાર છે

– દલપતરામ

ગુજરાતી નથી જાણતાં? હાઉ અનકૂલ!

નિબંધ

ગુજરાતી મારી માતૃ-પિતૃ-ભ્રાત્રુ-ભગીનેય ભાષા છે. ગુજરાતી મારાં મોટાં ભાગનાં ગુરુઓની ભાષા છે અને મારી પ્રથમ ભાષા પણ છે. આ ભાષા પર મજબૂત પક્કડ હોવા પર મને ગર્વ છે. ફક્ત એટલાં માટે જ નહીં કે, એ મારી અને મારાં ચહીતાઓની ભાષા છે. પણ એટલાં માટે પણ કે, …

આ ભાષા મારાં દાદા-દાદીઓની ભાષા છે

કહે છે કે, યુવાનો પાસે તરવરાટ હોય છે અને ઘરડાં પાસે ડહાપણ. આ ડહાપણની લગામ વિના તરવરાટનો ઘોડો નકામો છે. જો કે, બધાં ઘરડાં ડાહ્યા પણ નથી હોતાં. પણ, જે હોય છે એમની સાથે વાત કરવાની ગજબ મજા છે! મારાં ઉછેર અને ઓળખની સૌથી નજીક આપણા ગુજરાતી ઘરડાઓ છે. દુનિયામાં ઇંગ્લિશ જાણતાં બીજાં ઘરડાં પણ છે જેમની સાથે હું વાત કરી શકું. પણ, ગુજરાતી ઘરડાં પાસે મારાં સવાલોને અનુરૂપ કલ્ચરલ કોન્ટેક્સ્ટ (સંદર્ભ / પૂર્વાપર) છે જે આઈરિશ કે ઓસ્ટ્રેલિયન દાદા પાસેથી મને ન મળે. આપણે ત્યાં હાલની દાદા-દાદીઓની જનરેશનમાં ભાગ્યે જ અમુક ઇંગ્લિશ જાણે છે. જો મારું ગુજરાતી સારું ન હોય તો એ સુપર-કૂલ દાદા-દાદીઓની વાતો પૂરી રીતે સમજી શકવામાં ભાષા મારી અડચણ બને.

૨૦મી સદીનાં સૌથી પ્રભાવશાળી બે નેતાઓમાંનાં એકે આ ભાષામાં પોતાની આત્મકથા લખી છે

કોઈ પણ લખાણ વાંચવાની જે મજા તેની મૂળ ભાષામાં છે, તેટલી અનુવાદમાં નથી. કહેવતો, ક્વોટેશન વગેરેને નિબંધોમાં આટલું મહત્ત્વ કેમ આપવામાં આવે છે? કારણ કે, એ થોડામાં ઘણું કહી જાય છે. તેમનો પ્રયોગ ફક્ત પ્રયોગીનાં ભાષા-જ્ઞાન અને શબ્દભંડોળ જ નહીં પણ, તેમનાં સ્થાનિક સંસ્કૃતિનાં જ્ઞાનનો પણ સૂચક છે કારણ કે, કહેવતો પાછળ સાંસ્કૃતિક સંદર્ભો હોય છે. આ કહેવતો અનુવાદમાં ખોવાઈ જાય. જો સંપૂર્ણ ભાવ પકડો તો તેની ફોનેટીક ઈફેક્ટ (દા.ત. પ્રાસ, છંદ વગેરે) ખોવાય અને ફોનેટીક ઈફેક્ટ પકડો તો તેનો સંપૂર્ણ ભાવ  ખોવાય એવું પણ બને.

ગાંધીની એ આત્મકથા અને તે સિવાયનું પણ તેમનું લખેલું સાહિત્ય મને તેનાં લખાણની મૂળ ભાષામાં વાંચવા મળે છે કારણ કે, મને ગુજરાતી આવડે છે!

મને તેટલાં વધુ પુસ્તકો વાંચવા મળે છે

જેટલી વધુ ભાષાઓ આવડે તેટલાં વધુ પુસ્તકો તેની મૂળ ભાષામાં વાંચવા મળે – એઝ સિમ્પલ એઝ ધેટ. વળી, જૂદી-જૂદી ભાષાઓમાં વાંચતાં એ લખાણનાં કન્ટેન્ટ ઉપરાંત પણ ઘણું સમજવા મળે. જેમ કે, એક પુસ્તક અને તેનો અનુવાદ બંને વાંચતાં સમજાય કે, અનુવાદમાં કઈ કઈ રીતે કચાશ રહી જતી હોય છે, લેખક/અનુવાદકનાં પૂર્વગ્રહો લખાણમાં કઈ રીતે ભાગ ભજવતાં હોય છે વગેરે. વળી, ભરપૂર ચોઈસ મળે એ તો નફામાં. આજે ઇંગ્લિશમાં વાંચવાનું મન થાય ‘ને કાલે ગુજરાતીમાં વાંચવાની ઈચ્છા થાય. ઘર યાદ આવતું હોય ત્યારે ગુજરાતીમાં વાંચી શકાય અને ટેકનિકલ માહિતી જોઈતી હોય તો ઇંગ્લીશમાં કોઈ રિસર્ચ પેપર વંચાઈ જાય. મુનશીનાં પૌરાણિક પુસ્તકોથી માંડીને હફિંગટન પોસ્ટનાં લેટેસ્ટ પોપ્યુલર આર્ટિકલ અને ગુલઝારની ત્રિવેણીઓ સહિત બધું જ જોઈએ ત્યારે હાજર!

દુનિયાની પ્રાચીનતમ ભાષાઓમાંની એક સમજવા માટેનો આ પાયો છે

ગુજરાતી શબ્દભંડોળ અને વ્યાકરણ જેટલાં મજબૂત એટલી વધુ સહેલાઈ સંસ્કૃત સમજવામાં પડે. ગુજરાતી શબ્દો/શબ્દ-પ્રયોગોની પેટર્ન આસાનીથી ઓળખાતી હોવાનાં કારણે મને સંસ્કૃત વાંચવામાં અને ધીમી ગતિએ સ્પષ્ટ ઉચ્ચારે બોલાયેલું સાંભળવામાં ઘણી સરળતા પડે  છે. કદાચ એકાદ શબ્દ કે અક્ષર આમ-તેમ જોવા પડે પણ બહુ તકલીફ નથી પડતી. સંસ્કૃત દુનિયાની પ્રાચીનતમ ભાષાઓમાંની એક છે. તેનાં સમૃદ્ધ સાહિત્યનો ભંડાર ખોલવાની મારી ચાવી ગુજરાતી બની છે. જુઓ એક ઉદાહરણ આપું. ધારો કે, ઈમ્મોર્ટલ ઓફ મલૂહા વગેરે વાંચીને શિવને સમજવામાં રસ પડ્યો તો એ સમજ આગળ વધારવા માટે શિવ-મહાપુરાણ સૌથી પહેલું મગજમાં આવે. બજારમાં આ મહાપુરાણની શ્લોક સહિત અનુવાદવાળી પ્રતો મળે છે. તેનાં શ્લોકો સંસ્કૃતમાં સમજાતાં હોય તો જ્યાં અનુવાદ કરવામાં અનુવાદકનો પૂર્વગ્રહ તરત પકડાઈ જાય. કોઈ પણ પુસ્તકનો ભક્તિની દૃષ્ટિએ અને જ્ઞાનની દૃષ્ટિએ એમ બંને રીતે અનુવાદ કરો તો અંતિમ પરિણામ બિલકુલ જૂદા મળે. એટલે, સંસ્કૃત સમજવામાં મારે અનુવાદક પર પૂરો આધાર ન રાખવો પડે એ ફાયદો જ છે.

મને સારામાં સારાં મ્યુઝિક સાથે જોડતી આ કડી છે

હિન્દુસ્તાની ક્લાસિકલ, સૂફી અને ફિલ્મી સંગીતનાં લિરિક્સ સમજવા માટેની ચાવી છે હિન્દી અને ઊર્દૂ. ગુજરાતી મને આ બંને ભાષાઓની નજીક લઇ આવી છે અને સંસ્કૃતની જેમ જ આ ભાષાઓ સુધી પણ હું ગુજરાતીનાં પાયા પર ચડીને પહોંચી છું. ગુજરાતી પર પક્કડ હોવાને કારણે મને મિર્ઝા ગાલિબ અને જાવેદ અખ્તરનાં ઊર્દૂ તથા અમીર ખુસરો જેવાનાં હિન્દવીમાં લખાયેલાં કાવ્યો સમજાય છે જેમનો સારાં સંગીતમાં  ભરપૂર ઉપયોગ થાય છે.

હું કોણ છું અને ક્યાંથી આવી છું બંનેનાં મોટાં ભાગનાં જવાબ મને આ ભાષામાં મળે છે

હું જ્યાંથી આવી છું તેની આસપાસની કહાનીઓ મારાં માટે ગુજરાતીમાં જ ઉપલબ્ધ છે. સૌરાષ્ટ્રની રસધાર, સોરઠી બહારવટિયા, ગુજરાતનો નાથ, જય સોમનાથ જેવાં પુસ્તકો મારી ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક સમાજમાં કોઈ ને કોઈ રીતે ઉમેરો કરે છે. જે લોકોની વાત તેમાં છે એ લોકોની ચોથી-પાંચમી જનરેશન હું છું અને એ લોકો, એ રહેણીકરણી અને એ ઘટનાઓમાંથી કોઈ ને કોઈ રીતે આપણી આજની સામાજિક વ્યવસ્થા, શ્રદ્ધા, અંધશ્રદ્ધા, રાજકારણ વગેરેની નાની-મોટી સમજ આપતી કેડીઓ નીકળે છે.

મને આ લખવાનો મોકો મળે છે

આપણે ત્યાં જે લોકો ઇંગ્લિશ સમજે છે તેમનાં માટે તો ઈંગ્લિશમાં વાંચવા માટે ભરપૂર સાહિત્ય અને સ્ત્રોતો ઉપ્લબ્ધ છે. એ લોકો નસીબદાર છે. એટલા માટે, કે આજે ઇંગ્લિશ આજે ઘણાં બધાં સારી રીતે સમજી શકે છે એટલે કોઈ એક લેખક જ્યાં ગફલત કરી જાય ત્યાં તેને સુધારવા માટે કોઈ ને કોઈ હંમેશા હાજર હોય. આમ, ઓપિનિયન અને કાઉન્ટર-ઓપિનિયન, માહિતી અને અભિપ્રાયોની ગુણવત્તા સુધારે છે. અને એથી વાચકને ફાયદો થાય છે. તો એવું ગુજરાતીમાં પણ કેમ નહીં? મારાં-તમારાં જેવાં ભરપૂર લોકો લખે અને વાંચે તો ઓપિનિયન અને કાઉન્ટર-ઓપિનિયનનો સ્કોપ વધે. એમ કરતાં ગુજરાતી સાહિત્યની ક્વોલીટી સુધરે. ગુજરાતી લખાણોમાં એ રીતે હું ઉમેરો કરી શકું છું અને મારો અવાજ / મારો પર્સપેક્ટીવ હું આપણાં સમાજ સુધી પહોંચાડી શકું છું. અને એ રીતે મારો ઓપિનિયન ડીબેટ માટે ખુલી જાય છે. એ રીતે કાં તો મારાં જ્ઞાનમાં વધારો થાય છે કે પછી મારું લખેલું વાંચનારનાં જ્ઞાનમાં.

So, why exactly do I say it’s uncool not to know one’s mother-tongue?

Because I believe the only really cool thing that there is, is to be genuinely curious. And the more you know the more curious you will be. Being multi-lingual helps one know more. It gives you access to more stories and lets you pick and choose. You have more context over a topic than a person who only knows a language at any given time which will also provide you with an opportunity to present a kick-ass argument on various topics in a large group which can help establish your coolness over the others (or you may lose friends). Knowing more will also make you understand different perspectives and it will probably make you more accepting of difference of opinions ultimately making you more flexible and adapting to people and situations. This will make you the guy/girl who knows there’s never really one absolute true answer. This will probably make you lesser stuck in your ways – some call this ‘being open minded’ others call it ‘being cool’. Not to forget the bragging rights of being bi/tri-lingual. Now, just imagine how unfortunate it would be if you can’t access literature and tap into all that knowledge exclusive in the language that’s practically at your disposal if you’ve grown up in a Gujarat or in a Gujarati household.

રિલેશનશિપ્સ, પ્રેગ્મેટીઝમ અને આપણે

નિબંધ

આપણે ત્યાં આ આખો રિલેશનશિપ અને તેનાં સ્વીકાર વિશેનો મત શિક્ષિત પ્રેક્ટિકલ મિડલક્લાસમાં જાણે એકાએક ફક્ત એક પેઢીમાં જ ફરી ગયો છે! એક સમય હતો જ્યારે પ્રેમ અને પ્રેમ-લગ્ન આખી બાબત જ એટલી મોટી ગણાતી કે, પ્રેમ-સંબંધો બંધાતા તોયે એક જ વાર બંધાતા અને લગ્નની ગાંઠ બંધાય ત્યાં સુધી બહારનાં તત્ત્વો સાથેની જંગ જ એટલી મોટી રહેતી કે, સંબંધની આંતરિક તકલીફો તો ‘રિલેશનશિપ’વાળા ગાળામાં દેખાતી પણ નહીં. અંતે લોકો ભાગીને પ્રેમીને પરણી જતાં, અથવા માતા-પિતા રાજી-ખુશી પરણાવી દેતાં અને એ બંને ન થતું ત્યારે બંને છૂટાં પાડીને અરેન્જડ મેરેજમાં કોઈ સાથે ગોઠવાઈ જતાં. હા, આમાં પછી થોડાં ઘણાં ફેરફાર આવતાં. પણ, વાતનો જનરલ ટોન તો બ્લેક ઓર વ્હાઈટ જ રહેતો. કોમ્પ્લીકેશન કે કન્ફયુઝનનાં ગ્રે તો જાણે અસ્તિત્ત્વ જ ન ધરાવતાં હોય એવી જ કહાનીઓ સાંભળવા મળતી.

અને છેલ્લા ૫-૭ વર્ષમાં આ બધું જ બદલાઈ ગયું. પ્રેમ મેઈનસ્ટ્રીમ થઇ ગયો અને ખાટલે મોટી ખોડ એ કે, આવો કોમ્પ્લીકેટેડ પ્રેમ કરનારી અમારી જનરેશનનાં મોટાં ભાગનાં પેરેન્ટ્સની તો સ્ટ્રેઈટ-ફોરવર્ડ લવ-સ્ટોરી પણ નથી! તો રિલેશનશિપ એડવાઈઝ તો ભૂલી જ જાઓ. આ આખી પરિસ્થિતિ આ એક જેનરેશન માટે બહુ રસપ્રદ છે. એક તરફ પ્રેમ અને પ્રેમીઓને વધુ ને વધુ સ્વીકૃતિ મળતી ચાલી છે એમ સંબંધોનું પ્રમાણ વધ્યું છે અને બીજી તરફ બુદ્ધિજીવી વર્ગનો કરિયર ઓરિયેન્ટેડ અપ્રોચ વધતો ચાલ્યો છે એમ સંબંધોનાં નવા સમીકરણોનો એક ફલક ખુલવા લાગ્યો છે. ટીન્સ અને યુવાનો ભણવા કે કામ કરવા માટે વધુ ને વધુ ગામ/રાજ્ય/દેશની બહાર લાંબા કે ટૂંકા સમયગાળા માટે જવા લાગ્યા છે. સ્કૂલ-કોલેજની રિલેશનશિપ્સમાં છેલ્લાં કેટલાંયે સમયથી એક મૂંગી સ્વિકૃતિ આવી ગઈ છે એકથી વધુ રિલેશનશિપ્સ અને બ્રેક-અપ્સ વિશે. બાકીની વિશાળ દુનિયા સાથે લાઈવલી કનેક્ટેડ અર્બન યુથનાં રિલેશનશિપ્સ વિશેનાં અભિગમ પણ વધુ-ઓછાં પણ ગ્લોબલ બનતાં ગયા છે.

પણ, આ કોમ્પ્લેકસીટીને હેન્ડલ કરી શકવા માટેની સપોર્ટ સિસ્ટમ? ન બરાબર છે. રિલેશનશિપ્સવાળો સબ્જેક્ટ તો આજે પણ એક સામાન્ય ઘરમાં પ્રતિબંધિત શ્રેણીમાં આવે છે. હા, વાત લગ્ન સુધી પહોંચે ત્યારની વાત અલગ છે. કેઝ્યુઅલ રિલેશનશિપ (સાવ ટાઈમપાસ નહીં) નામનો કન્સેપ્ટ પ્રેક્ટિકલી આવી ગયો હોવાં છતાંયે અસ્તિત્ત્વ નથી ધરાવતો. પૂછો કોઈ પણ એવરેજ મિડલ-ક્લાસ/હાયર મિડલ-ક્લાસ સ્કૂલ-કોલેજનાં છોકરા/છોકરીઓને. ‘ઇટ્સ કોમ્પ્લીકેટેડ’ પર એક આખો નિબંધ લખી આપી શકશે.  બીજી તરફ આ સમયનાં યુવાનોનાં પેરેન્ટ્સવાળી જેનેરેશનમાં અમુક સીમિત વ્યાખ્યાઓ જ અસ્તિત્ત્વ ધરાવે છે. કાં તો તમે સિરિયસ હો અને લગ્ન કરો અને બાકીનું બધું કાં તો તને ‘નાના અને અણસમજુ છો’ અથવા તો ‘ટાઈમપાસ કરો છો’વાળી કેટેગરીમાં મુકાઈ જાય છે. રિલેશનશિપનાં ગ્રે શેડ્સ વિશે ન કોઈ વિચારે છે કે ન તો વાત કરે છે. પેરેન્ટ્સ કદાચ વાત કરે તો પણ તેની ગંભીરતા તેમનાં મગજમાં એટલી બધી વધુ હોય કે, પરિસ્થિતિ હોય તેનાં કરતાં તેમને વધુ dramatic જ દેખાય. વળી, સિરિયસ રિલેશનશિપવાળાઓએ પણ મોટા ભાગે તો ઘરમાં આ વિશે કંઈ કહ્યું ન હોય અને કહ્યું હોય પણ ખરું તોયે એ one-off ઓકવર્ડ ડિસ્કશન હોય જેમાં એ સમયે અને એ ઉમરે બિલકુલ રિલેવંટ ન હોય એવાં સવાલ-જવાબ થાય અથવા તો હમણાં ભણવામાં ધ્યાન આપો એવું કહીને વાતને આટોપી લેવામાં આવતી હોય. ૨૦ વર્ષથી નીચેનાં લોકોની રિલેશનશિપ્સ તો બાઈ-ડીફોલ્ટ સિરિયસલી ન જ લેવામાં આવે એ શું વળી? કઈ દુનિયાનાં કયા કાયદામાં એવું લખી દેવામાં આવ્યું છે કે, ૨૦ વર્ષથી નીચેનાં જે કરતાં હોય એ સિરિયસ ન જ હોય?! બની શકે છે કે, ત્યારે જ એ લોકો પોતાનાં સોલ-મેટને મળે! પણ, ઈચ્છવા છતાંયે અમુક પરિસ્થિતિ કઈ રીતે સાચવવી એ તેઓ ન સમજી શકતાં હોય અને તેમાં ખરેખર તેમને ખરેખર તકલીફ ક્યાં છે એ જ ખબર ન હોય. ત્યારે તેની ગાંઠો ખોલવામાં એ બંને સિવાયનાં ત્રીજા તેમાં ઇન્વોલ્વડ હોય એ પણ કોણ? તેમનાં જેટલો જ સીમિત લાઈફ-એક્સપીરિયંસ ધરાવતાં તેમનાં મિત્રો. તેઓ એક ત્રીજી વ્યક્તિ તરીકે તેમની તકલીફોને જોઈ/સમજીને એક હદ સુધી સલાહ આપી શકે પણ એથી આગળ સમજી કે સમજાવી શકવાનું તો તેમનુંએ ગજું ન હોય.

જે માતા-પિતાઓ ભવિષ્ય અને કરિયર વિશે ફોરવર્ડમાં ફોરવર્ડ ચર્ચાઓ કરી શકતાં હોય એ જ વર્ગ આ ટોપિક પર સાવ ચુપ. ફ્યુચર અને યુવાનીનો એક મોટો ભાગ કરિયર છે તેટલો જ મોટો બીજો ભાગ રિલેશનશિપ્સ અને પાર્ટનર્સની આ એડવેન્ચરસ સફર પણ છે. વળી, પર્સનલ અને ફેમિલી લાઈફની સ્થિરતા વિના આમ પણ કરિયરમાં સ્થિરતા આવવી લોઢાનાં ચણા ચાવવા જેટલું અઘરું છે એ વસ્તુ આપણા કરિયર/ફોકસ ઓરિયેન્ટેડ કહેવાતાં બુદ્ધિજીવી માં-બાપો અને શિક્ષકો કઈ રીતે ભૂલી જાય છે? આઈ મીન કમોન! આપણને બધાંને શું અત્યાર સુધીમાં સમજાઈ નથી ગયું કે, એક સાચાં અર્થમાં વેલ-રાઉન્ડેડ લાઈફ જીવવા માટે કરિયર અને સંબંધોનું બેલેન્સ બહુ જરૂરી છે. તો આ વાત ટીન્સને પ્રેક્ટિકલ રીતે શીખવવી અને સમજાવવી ક્યારે શરુ થશે એ હું વિચારું છું! વળી, કરિયર અને લાઈફમાં શું કરવું તેનાં ઓપ્શન્સ વગેરે વગેરેની માહિતી તો આમ પણ આજ-કાલ બધાં માટે ઈન્ટરનેટ પર ભરપૂર છે. કરિયર એવી થિયરી છે જે સમાચારપત્રો, મેગેઝીન, બ્લોગ્સ અને એવાં હજારો માધ્યમોમાંથી બહુ સહેલાઈથી મળી શકે છે. પણ, સંબંધો અને તેને ટકાવવાની માહિતી ક્યાંથી મળશે? ફિલ્મો, નાટકો અને વાર્તાઓ તો છે. પણ, તેમાંયે હીરો અને વિલનનાં કન્સેપ્ટ સમજી શકાય ગ્રે-શેડનાં નહીં. ખરેખરી જિંદગી અને ખરેખારા સંબંધો તો આખી વાત જ ગ્રે-શેડની હોય છે. તો હવે ડગલે ને પગલે તાર્કિક અને નાણાંકીય સમજદારી ઇન્સીસ્ટ કરતાં આપણે, એક સમાજ તરીકે લાગણી અને સંબંધોની સમજદારી સાથે બેલેન્સ નામની એક જીવનજરૂરી વાત શીખવવાનું શરુ ક્યારે કરીશું?

લાગણીઓની વાત આવે ત્યારે મજબૂત બનવાની જે સલાહો આપવામાં આવે છે તેનો ખરેખરો સુર તો લાગણીઓને સુન્ન કરી નાંખો અને પછી સ્ટ્રોંગ હોવાનો ઢોંગ કરો એવો હોય છે આપણે ત્યાં. ઈમોશનલ ઈન્ટેલીજન્સ નામનો જીવનનો એક ખૂબ અગત્યનો ભાગ આપણે ત્યાં જૂગારની રમત બનીને રહી ગયો છે. એ શીખવાની વ્યવસ્થિત લાઈન ઓફ કમ્યુનિકેશન નથી એટલે ટ્રાયલ એન્ડ એરર એ એક જ મેથડ બચી છે. એ મેથડ આ રસ્તા પર એટલી કઠણ છે કે, જે એમાંથી પસાર થાય છે એ કશું સમજી ન શકવાને લીધે શરૂઆતમાં જ ફાટી પડે-કોઈ ને કોઈ રીતે તેમાંથી ભાગી છૂટે અને જિંદગી આખી મજબૂત હોવાનાં ભ્રમમાં જીવતાં રહે, જે ટકી રહે એ અંતે સાવ ભાંગી પડે અને બાકીનાં ગણ્યાગાંઠ્યા નસીબદારો આ આખો ભેદ પામે અને સ્વસ્થતાથી આગળ વધતાં રહે. સમય બદલ્યો છે અને તેની સાથે અમને પજવતાં પ્રશ્નો પણ. હાલ બાકીની દુનિયામાં ટીન્સ અને યુવાનોનાં પેરેન્ટ્સ કે પછી એ ઉમરનાં તેમનાંથી નજીક તેમનાં બધાં વયસ્કોમાંનાં કોઈ ને કોઈ આ રિલેશનશિપ એડવાઈઝરનો રોલ લેતાં રહેતાં હોય છે અને એ પણ ફક્ત ત્યારે નહીં જ્યારે વાત લગ્ન પર આવી પહોંચી હોય. એ લગ્ન સુધી પહોંચે ત્યાં સુધીની સફરમાં પણ.

આવા સમયે તેમને એ સમીકરણમાં કયા ક્યા અને કેવાં પરિબળો ભાગ ભજવે છે એ દેખાડવામાં આવે તો? તમે ગમે તે કરો અંતે એ નિર્ણયની જવાબદારી તમારી પોતાની જ રહે એ સમજાવવામાં આવે તો? રિલેશનશિપમાં ફક્ત પ્રેમ અને બ્રેક-અપ બે જ એક્સ્ટ્રીમ ન હોઈ શકે એ સમજાવવામાં આવે તો? સંબંધોમાં અમુક પરિસ્થિતિઓ ગૂંચવાડા ઊભી કરતી હોય છે અને એ ગૂંચવાડા સાથે બેસીને વાત કરીને ખોલવાના હોય છે એ સમજાવવામાં આવે તો? રિલેશનશિપ્સમાં દરેક વખતે પોતાને શું જોઈએ છે એ ખબર ન હોય અને એવું હોવું જરૂરી પણ નથી એ સમજાવવામાં આવે તો? દરેક રિલેશનશિપને દુનિયાનાં અંત તરીકે દેખાડવા કરતાં જસ્ટ-અનધર-ડેસ્ટીનેશન તરીકે જોતાં શીખવાડવામાં આવે તો? આવો અભિગમ કેળવ્યા પછી તેને ગમે તેની લાગણીઓ સાથે રમવાનું સાધન ન બનાવતાં શીખવાડવામાં આવે તો? એક ફલર્ટ હોવું અને ખરેખર ઇચ્છવા છતાં રિલેશનશિપ્સ ટકાવી ન શકવી એ બંનેમાં ફર્ક છે એ શીખવાડવામાં આવે તો? પાર્ટનર અને પોતાની જાત સાથે લાગણીઓમાં પ્રમાણિકતા કોને કહેવાય અને એ કેટલી જરૂરી છે એ શીખવાડવામાં આવે તો? ક્યારેક તેમનાં કોઈ મિત્ર અને તેમનામાં ખરેખર કેમિસ્ટ્રી દેખાય ત્યારે તેમને એ જણાવવામાં આવે તો? ક્યારેક કોઈ બહુ લાગણીશીલ છોકરા/છોકરી સાથે તેમને ફલર્ટ કરતાં અટકાવવામાં આવે તો? રિલેશનશિપમાં તેઓ સ્વકેન્દ્રી બની રહ્યા હોય ત્યારે તેમને ટપારવામાં આવે તો? બ્રેક-અપ પછી રીબાઉંન્ડ શું હોય અને તેમાં વ્યક્તિની માનસિક પરિસ્થિતિ શું હોય એ સમજાવવામાં આવે તો? પ્રેમની કલાત્મક આવૃત્તિ અને રોજબરોજની પ્રેક્ટિકલ આવૃત્તિ વિશેનો ફર્ક સમજાવવામાં આવે તો? એક એપિસોડનાં પ્રેમ અને જીવનભરની લવ સ્ટોરીમાં પાયાનો ફર્ક સમજાવવામાં આવે તો? અને બંનેમાં કંઈ ખોટું નથી એ અહેસાસ કરાવવામાં આવે તો? શું આ સમાજનાં મોટાઓ પોતાનાં જ બાળકોને આટલું પણ શીખવવાનું નથી વિચારતાં? કે પછી લાગણીઓ અને સમજદારીનો દાવો કરતાં પોતે જ ખરેખર તો આ બાબતે અભણ રહી ગયા છે? સેક્સ એજ્યુકેશન પહેલાં અને તેનાંથી કદાચ ક્યાંય વધુ જરૂરિયાત આપણે ત્યાં રિલેશનશિપ અને ઈમોશનલ એજ્યુકેશનની છે.


આ વિચારનાં ખૂબ નજીકનાં બે વિષયો પરની બે રસપ્રદ ટેડ-ટોક્સ:

ભાષામાં નવો અક્ષર કેમ ઉમેરાય?

નિબંધ

કોઈ પણ ભાષામાં નવો અક્ષર ઉમેરવાની વિધિ શું હોતી હશે? તેનાં માટે કોઈ એપ્લીકેશન કરવાની કે ફોર્મ ભરવાનાં હોતા હશે? મને આ પ્રશ્ન છેલ્લા ઘણાં સમયથી પજવી રહ્યો છે. રાબેતા મુજબ રખડતાં ભટકતા મારા ધ્યાનમાં આ એક અક્ષરની વાત આવી છે. જેમ સ, શ અને ષ છે એમ ‘ઝ’નું એક વેરિયેશન. તેનાં માટે એક વિઝુઅલ (આ શબ્દ લખવામાં મને એ નવો અક્ષર કામ લાગ્યો હોત ;) ) પણ મેં વિચાર્યું છે.આપણી ભાષામાં આજ-કાલ પશ્ચિમી શબ્દોનો વપરાશ ઘણો વધી ગયો છે. અને શું કામ નહીં?! કોઈ પણ ભાષા એમ જ જીવે અને ફૂલે ફાલે. જેમ કે, ઇંગ્લિશ. દુનિયાનાં કેટલાંયે ખૂણેથી પોપ્યુલર કલ્ચરમાં વપરાતાં નવા-નવા શબ્દો અને શબ્દપ્રયોગો સતત ઉમેરાતાં જ રહે છે અને તેનાં લીધે કેટલી સમૃદ્ધ થવા પામી છે.

હવે વાત એમ છે કે,  ‘વિઝુઅલ’, ‘પ્લેઝર’, ‘ઇલ્યુઝન’, ‘મેઝર’ (મેઝરમેન્ટ), બક્ષી જેનો ઉલ્લેખ વારંવાર કરતાં એ ‘જ્યોં’ પોલ સાર્ત્ર વગેરેમાં જે ‘જ’ કે ‘ઝ’ વપરાય છે, તેનો સાચો ઉચ્ચાર ખરેખર એ બેમાંથી એક પણ નથી અને કોઈ બે સ્વરોને જોડીને બનાવી શકાય તેમ પણ નથી. એ ઉચ્ચાર અને ધ્વનિ જ અને ઝથી ખૂબ જ નજીક એવો એક અલગ જ ધ્વનિ છે અને એ અક્ષર આપણી ભાષામાં હજુ સુધી ઉમેરાયો નથી. ભાષાનાં સાંપ્રત (કન્ટેમ્પરરી) ઉપયોગમાં લેવાતાં આટલાં બધાં શબ્દોમાં લેવાતાં એક અક્ષરનાં ઉચ્ચાર માટે આપણી પાસે એક ઓફીશીયલ અક્ષર કે સ્વર-સંધિ ન હોય એ મને બરાબર નથી લાગતું. અને આ કેસમાં સ્વર સંધિ શક્ય નથી એટલે એક અક્ષર જ જોઈએ. મેં એક સોલ્યુશન વિચાર્યું. તેનો તર્ક અહીં રજુ કરું છું. સ્વાભાવિક રીતે જ હું ભાષાની નિષ્ણાંત નથી પણ, તાર્કિક રીતે વિચારી જરૂર શકું છું. :) જો તમને કોઈ વાચકોને આમાં કોઈ સ્વાભાવિક ભૂલ લાગતી હોય તો કમેન્ટમાં સુધારવા વિનંતી અને એ નહીં તો શું એ જણાવવા પણ વિનંતી.

મારો તર્ક / સજેશ્ચન … આખરે સ્વરો શું છે? એક યુનીક અવાજ. કોઈ પણ અક્ષર શેનો બને છે? અક્ષરની ઓળખાણ શું? તેનો ધ્વનિ અને તેનો સિમ્બોલ – તેની આકૃતિ. આ અક્ષરની મૂળભૂત રીતે જેનાં માટે જરૂર છે એ શબ્દો યુરોપિયન ભાષાઓનાં છે એટલે સ્વાભાવિક રીતે જ તેનાં માટે એ ભાષાઓમાં એક સિમ્બોલ છે જ અને તેનો ધ્વનિ પણ ઓલરેડી અવેલેબલ છે. હવે રહી વાત સિમ્બોલની તો આપણી ભાષામાં અક્ષર ઉમેરવાનો છે એટલે એ નવો અક્ષર જેનાંથી સૌથી નજીક છે તેવાં ‘જ’ અને ‘ઝ’ ને મળતો આવતો એ હોવો જોઈએ. ‘જ’ કરતાં પણ વધુ નજીક ‘ઝ’ છે. અને એ ઉચ્ચાર ઓલમોસ્ટ મીંડાવાળો ‘ઝ’ કહી શકાય. વળી, વર્ગીકરણ બાબતે એ વ્યંજન હોવાની તો શક્યતા જ નથી કારણ કે, તેનું  એટલે મારાં મતે એ અક્ષર આવો દેખાવો જોઈએ :

wpid-img_20140410_185210.jpg

પણ, મારો પાયાનો સવાલ … ભાષામાં નવો અક્ષર ઉમેરવા માટે અરજી કેમ કરાય? કોને કરાય?


Update: ઉચ્ચાર (ઉદાહરણ. ‘su’ sound in the word Pleasure) http://en.wiktionary.org/wiki/pleasure#Pronunciation

સોરી દર્શિત અને નીરવ. સાઉન્ડ ફાઈલ ડાઉનલોડ કરીને અપલોડ કરવાની કોશિશ કરી પણ ફાઈલ ટાઈપ સપોર્ટેડ નહોતી એટલે નાછૂટકે વિકી લિંક મૂકવી પડી.

ત્રણ સ્ત્રીઓ

નિબંધ

ડાન્સ વિશે હું આગળ થોડી વાત કરી ચૂકી છું અને કથકનું મારાં જીવનમાં શું સ્થાન છે એ તો જેમણે ‘પ્રેમ’ વાંચી છે એ દરેકને બહુ સારી રીતે ખબર જ છે. જે કળા આટલી પસંદ છે તેમાં સ્વાભાવિક રીતે જ મારાં સૌથી પ્રિય કલાકાર તો હોવાનાં જ! ઘણાં બધાં એવાં છે જેમનાં યુ-ટ્યુબ વીડિયો હું કલાકો સુધી જોયા કરું છું. પણ, અહીં જેમની વાત કરવા માગું છું એ ત્રણેનું એક બહુ ઊંચું અને બહુ અલગ સ્થાન છે. ત્રણે કથકનાં ઇન્ટરનેશનલી સેલીબ્રેટેડ એ-ગ્રેડનાં કલાકારો છે. પણ, અગત્યની વાત એ નથી. અગત્યની વાત છે તેમનાં વ્યક્તિત્ત્વ. જીવન અને કલા પ્રત્યેનાં તેમનાં અભિગમ. કલાની રાહ પર ચાલતાં તેમણે લીધેલા ચેલેન્જ સાવ અલગ છે અને તેમની જર્ની પણ. એટલે એક જ ક્ષેત્રનાં કલાકાર હોવા છતાં પણ ત્રણેની કોઈ સરખામણી નથી!

સૌથી પહેલી વાત કરું રોહિણી ભાટેની. તેઓ ૨૦૦૮માં ગુજરી ચૂક્યા. ભારતને સ્વાતંત્ર્ય મળ્યું તે જ વર્ષમાં તેમણે પૂણેમાં નૃત્યભારતીની સ્થાપના કરી. પોતાનાં એક ઇન્ટરવ્યૂમાં રોહિણી કહે છે કે, મેં જ્યારે આ સ્કૂલની સ્થાપના કરી ત્યારે મારાં મનમાં હતું કે, મને ૧૪ તોડા (કથકનાં નાના પીસ) આવડતાં હશે તો હું છોકરીઓને ૧૪ તોડા શીખવાડીશ અને પછી તેમને કહી દઈશ કે, મને આટલું આવડે છે, હવે મારો કોર્સ પૂરો. તેમની કથક-કરિયર વિશે મને જો જોઈ વાત સૌથી વધુ પ્રેરણા આપતી હોય તો એ છે કે, તેમણે કથક શીખવાની શરૂઆત તેમનાં ટ્વેન્ટીઝમાં કરી હતી અને કથક કરિયરની શરૂઆત ૨૮માં વર્ષે. અત્યારનાં નૃત્ય-અભિનયનાં પોપ્યુલર કલ્ચરથી બિલકુલ અલગ. તેઓ કથકની દુનિયામાં દંતકથા બની ગયા છે હવે તો. એટલું સુંદર કામ અને એટલું રિચ કન્ટ્રીબ્યુશન. તેમણે આ ક્ષેત્રમાં રિસર્ચ પેપર્સ, પુસ્તકો, ટેકનિક બધું જ આપ્યું છે. રોહિણીનાં જેટલાં ફોટો કે જે કંઈ મેં જોયું છે એ દરેક તેમનાં ૫૦ વર્ષની ઉંમર પછીનાં જ છે. અને છતાં એ સ્ત્રીનાં ગ્રેસની કોઈ સરખામણી મેં જોઈ નથી. ના, માધુરી દિક્ષિત પણ નહીં. રોહિણીનો સ્કોપ ફક્ત ડાન્સ અને કોરિઓગ્રાફી પૂરતો સીમિત નહોતો. એ સંગીત અને સાહિત્યમાં પણ ઊંડો રસ ધરાવતાં. રોહિણી કહેતાં “Dance does not signify mere pleasure – nor is it just fascinating physical activity. It awakens the soul and arouses a sense of elation – rarely experienced otherwise. What is Dance then – if not a prayer?”

જ્યાં રોહિણી સાથે ત્યારનો રૂઢિચુસ્ત સમાજ પોતાની છોકરીઓને દોસ્તી ન કરવા દેતો ત્યાં સરહદની પેલે પાર નાહિદ સિદ્દીકીએ તો આ રૂઢિચુસ્તતા સામે ડગલે ને પગલે રાજકીય સ્તરે લડત આપવી પડતી. પાકિસ્તાનની સરકારે એક સમયે ટેલિવિઝન પર તેમનો શો બંધ કરાવી દીધેલો. અરે, એક તબક્કે તો નાહીદને ડાન્સ કરવાની જ મનાઈ ફરમાવી દેવામાં આવેલી. પાકિસ્તાન બહાર જઈને બહેન ક્યાંક ડાન્સ ન કરવા માંડે એ માટે તેમને તેમનાં ત્યારનાં પતિને મળવા લંડન જવા માટે રોકવામાં આવ્યા હતાં. નાહીદે પ્રાઈમ મિનિસ્ટરની ઓફિસમાં ત્રણ કલાક ધડ કરીને રજા માંગવી પડી હતી. તેઓ નાહીદ પાસેથી એવો કરાર કરાવવા માંગતાં હતાં કે, નાહીદ દુનિયાનાં કોઈ પણ ખૂણામાં ક્યારેય ડાન્સ નહીં કરે. પણ, નાહીદે કર્યો. હજુ પણ કરે છે. અને શું ખૂબીથી કરે છે! તેમનાં જેવાં એક્સટેન્શન અને એફર્ટલેસ લયકારી મેં હજુ સુધી નથી જોયાં.

નાહીદ શરૂઆતમાં ખૂબ લગનથી બાબા મહારાજ પાસેથી પાકિસ્તાનમાં રહીને આ કલા શીખ્યા. પણ, બાબા મહારાજ પોતે પર્ફોર્મર નહોતાં અને નાહીદને તો આ કલાનો દરેક આયામ શીખવો હતો. પોતે પર્ફોર્મર પણ બનવા માંગતાં હતાં એટલે સ્વાભાવિક રીતે જ આ ગુરુની શિક્ષા પૂરતી નહોતી. તેમને જેમને પોતાને લાઈવ-ઓડીયન્સનો બહોળો અનુભવ હોય તેવાં ગુરુની જરૂર હતી. આમ એ બાબા મહારાજની રજા લઈને આવ્યા તેમનાં જ પરિવારનાં દૂરનાં સગા એવા બિરજુ મહારાજ પાસે – ભારત. નાહીદ એ સમયને યાદ કરતાં કહે છે કે, “બિરજુ મહારાજ મને કદાચ કંઈ પણ ન શીખવાડે અને બેસાડી રાખે તોય મને મંજૂર હતું. હું તેમને જોયા કરતી. એ કેમ ઊઠે છે, કેમ બેસે છે, કેમ ચાલે છે એ બધું મારે તો જોવું હતું અને તેમાં જ મારી અડધી શિક્ષા આવી જશે તેની મને ખાતરી હતી.” તેમની શીખવાની ધગશની કોઈ કમી નહોતી. આજે આટલી ઉંમરે આટલું અચીવ કર્યા પછી પણ નથી! તેમની તહેઝીબ, પરફેક્શન અને ડેડીકેશન તેમની નાનામાં નાની મૂવમેન્ટમાં પણ જોવા મળે.

નાહીદ પેલો ચવાઈ ગયેલો ‘કામયાબ હોને કે લિયે નહીં, કાબિલ હોને કે લિયે પઢો’ ડાયલોગ જીવે છે. આજની તારીખમાં કથક વિષયમાં જો મારે કોઈની ઓથોરીટી માનવાની હોય તો હું નાહીદની માનું. આ સ્ત્રીનાં અભ્યાસ અને અભિગમ બંને રાઈટ ઓન ધ સ્પોટ છે. આપણી બાજુ જયપુર ઘરાનાનાં અમુક અનપઢ શિક્ષકો બાળકોને એમ શિખવાડવામાંથી ઊંચાં નથી આવતાં કે, કથાકમાં લખનૌ ઘરાનો પેલી વલ્ગર તવાયફોવાળી સ્ટાઈલ શીખવે છે (જે ખરેખર તો એવું છે પણ નહીં!). તો, બીજી બાજુ નાહિદ ફરિયાદ કરે છે કે, આજે કથક જે છે તે બનાવવામાં કેટલીયે તવાયફોનો મોટો ફાળો છે અને તેમને તેમનાં કામ માટે ક્યાંય એકે પણ જગ્યાએ પૂરતી ક્રેડીટ આપવામાં નથી આવી. તેમનાં નામોનો ક્યાંયે ઉલ્લેખ નથી અને તેમણે કલા ક્ષેત્રે કરેલું કામ બિલકુલ અનરેકગ્નાઈઝડ રહ્યું છે. તમે જ કહો આમાંથી ક્યા શિક્ષકને માન આપવું ઘટે? એક તરફ મોટાં ભાગનાં આજ-કાલનાં એવા ક્લાસિકલ કલાકારો છે કે, જે સામાજિક સ્વિકૃતિને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાની કોરિયોગ્રાફીમાંથી શૃંગાર રસ જ કાઢી નાંખવા માંગતા હોય એવું લાગે અને બીજી તરફ નાહીદ જેવાં લોકો છે જે આ કલામાં નવે રસનાં સ્થાનનું મહત્ત્વ સમજે છે. નાહીદ કથકની દુનિયામાં પોતાનો એક અલાયદો ઘરાનો લાવવા પર કામ કરી રહ્યા છે. નાહીદ સિદ્દીકી ઘરાના!

એક સમય હતો જ્યારે ક્લાસિકલનું નામ પડે એટલે લોકો રાધા, કૃષ્ણ, વૃંદાવન, ગોપીઓમાંથી કોઈ બેનું સ્ટીરીઓટિપિકલ કમ્પોઝીશન હશે તેવું અનુમાન લગાવી લેતાં. કથકનું નામ પડે એટલે શું એક્સપેક્ટ કરવું એ જાણે બધાંને ખબર હતી. આવામાં કુમુદિની લાખિયા નામનાં એક સ્ત્રી આવ્યાં અને આ નૃત્યને રાધા, કૃષ્ણ, ગોપી અને વૃંદાવનમાંથી મુક્ત કરાવ્યું. તેમણે કથકને બનાવ્યું ‘કન્ટેમ્પરરિ’. આ સ્ત્રીએ કથકનાં સ્ટેજ પરફોર્મન્સમાં ક્રાંતિ લાવી મૂકી. કથક (કથા કરનારાં) રાધા-કૃષ્ણ, રામ-સીતાને ભૂલીને ફરીથી પોતાનાં સમયની કથાઓ કહેવા લાગ્યાં. કુમુદિનીએ સામાજિક વિષયોને વણતી ક્લાસિકલ કથક કોરીઓગ્રાફી દુનિયા સામે મૂકી અને મૂકતાં રહ્યાં. હજુ પણ મૂકે છે. અમદાવાદમાં તેમની સ્કૂલ કદંબમાં વર્ષોથી કેટલાંયે નેશનલ-ઇન્ટરનેશનલ ડાન્સર્સ તૈયાર થતાં આવ્યા છે.

તેઓ અમદાવાદમાં વસે છે છતાંયે તેમનાં વિશે હું રાજકોટમાં હતી ત્યાં સુધી મને લગભગ કોઈ જ માહિતી નહોતી. કેટલી ગર્વની વાત કહેવાય આપણાં લોકલ મીડિયા માટે! ઇન્ટરનેશનલી સેલીબ્રેટેડ આટલાં સુંદર ડાન્સર આપણા ઘર-આંગણે વસે અને મેં તેમનાં વિશે કોઈ ન્યૂઝ કવર જોયાનું મને યાદ નથી. કુમુદિનીનાં ઇન્ટરવ્યુ પણ ઈન્ટરનેટ પર શોધવામાં બહુ મુશ્કેલી પડી. તેમનાં વિશે બહુ થોડી માહિતિ મળી. ગુજરાતીમાં તો કંઈ જ નહીં. કરુણતા તો એ છે કે, આ કલાકારો જ્યારે ઊગીને ઊભા થતાં હતાં ત્યારે આપણો સમાજ કહેતો કે, સારા ઘરની છોકરીઓ નાચે નહીં એટલે તેઓ ડિઝર્વ કરે છે એટલું કવરેજ તેમને ન મળ્યું. અને આજે જ્યારે આપણો મિડલ-ક્લાસ ડાન્સને ‘ટેલેન્ટ’ કહેવા લાગ્યો છે ત્યારે આ શબ્દ જાણે ફક્ત બોલીવુડ અને વેસ્ટર્ન ડાન્સીઝનાં ટીવી પર આવતાં કલાકારો માટે જ લાગુ પડે છે. એમાંયે વળી ‘બેલે’ કહેશો તો પાછા માથા ખંજવાળશે. મને ક્યારેક મોકો મળ્યો તો હું કુમુદિનીનો એક ઇન્ટરવ્યુ રેકોર્ડ કરવા માંગીશ.

સુંદર વાત તો એ છે કે, જેમ ફ્રીદા અને અમૃતા મળ્યાં હોત તોનો વસવસો છે તે આ કેસમાં રહેવા પામ્યો નથી. નાહીદ અને કુમુદિનીએ સાથે કામ કર્યું છે. લાહોરમાં નાહીદનાં સ્ટુડીયો પર પાડેલો દોઢેક વર્ષ જૂનો કુમુદિની અને નાહીદનો એકસાથે એક ફોટો પણ મેં જોયો છે. રોહિણીએ બેમાંથી કોઈ સાથે કામ કર્યાનું મેં ક્યાંયે ઓન-રેકોર્ડ વાંચ્યું તો નથી પણ, ત્રણે ભૌગોલિક રીતે આટલા નજીક અને બિરજુ મહારાજ સાથે જોડાયેલાં હોવાને કારણે હું માનું છું કે, રોહિણીએ બંને નાહીદ અને કુમુદિની સાથે કામ કર્યું જ હશે. કદાચ ન પણ કર્યું હોય તોયે તેઓ એકબીજાને મળ્યાં તો જરૂર હશે અને વિચારોનું આદાન-પ્રદાન પણ થયું જ હશે.

આ બ્લોગ ઘણાં સમયથી ફોલો કરનારાઓ કહેશે આ શું બે સ્ત્ર્રીઓ ને ચાર સ્ત્રીઓ? ‘રખડતાં ભટકતાં’માં આવી વાત ક્યાં આવી વળી? રખડતાં ભટકતાં એ ફક્ત શાબ્દિક અર્થની વાત નથી. તાત્ત્વિક અર્થની વાત પણ છે. રખડતી ભટકતી તો હું ઘણી જગ્યાએ હોઉં છું – શહેરોમાં, ગલીઓમાં, વિકિપીડિયામાં,  યુટ્યુબમાં, બ્લોગ્સ પર, મારાં સવાલ-જવાબ અને પોતાનાં મનનાં ઊંડાણમાં વગેરે. વળી, અહીં જેની જેની વાત કરું છું જે કંઈ પણ વાત, વિચાર, ઘટના કે વ્યક્તિઓ – એ દરેકનાં સંપર્કમાં તો હું રાજકોટનું બાળપણનું ઘર છોડીને નીકળી છું ત્યાર પછીથી જ આવી છું. એટલે, એ રીતે પણ આવી અમુક વ્યક્તિઓની અસંગત લાગતી વાત ખરેખર તો બ્લોગનાં નામ સાથે સુસંગત છે કારણ કે, તેમનો પરિચય મને આ સફર પર નીકળ્યા પછી જ થયો છે. પછી ભલે તે એક-તરફા હોય! આ ઉપરાંત મેં નોંધ્યું છે કે, ગુજરાતી કોલમોમાં લેખકો પેઈન્ટીંગ, સિનેમા, સંગીત બધાંનો ઉલ્લેખ કરતાં આવ્યાં છે. નૃત્ય કે નૃત્યકારો વિશે કોઈએ બહુ લખ્યાનું યાદ નથી. એટલે, આ ખોટ પૂરવાની દિશામાં મારો આ એક નાનકડો પ્રયાસ.

Why you should absolutely date a girl who travels

નિબંધ

આજ-કાલ આ ‘ડેટ અ ગર્લ હુ …’ શ્રેણીની બોલબાલા છે ઈન્ટરનેટનાં પોપ્યુલર કલ્ચરમાં. જેને જુઓ એ કોની સાથે પ્રેમ-સંબંધ બાંધવો તેની સલાહો આપવામાં પડ્યા છે. કહે છે કે, ઓરિજિનલ જેવું કંઈ હોતું જ નથી. દરેક કલાકૃતિ આમ તો કોઈ ને કોઈ રીતની ઉઠાંતરી જ છે. એટલે, કોપી કરો. વાંધો નહીં. પણ, એટલી જ જેટલું તમને માનવાલાયક લાગે છે અને એટલું જ જે લખાણમાં તમે પોતાની જાતને અને પોતાનાં સત્યને જોઈ શકો. ડેટ અ ગર્લવાળાં બધાં જ લેખોમાં આ લેખ સાથે હું અંગત રીતે સૌથી વધુ સહમત છું અને તેમાં મારી જાતને જોઈ શકું છું એટલે તેનો ભાવાનુવાદ કરીને અહીં મુકવાની તસ્દી લઉં છું.

આ આર્ટિકલ સૌથી પહેલાં ‘ડોન્ટ  ડેટ અ ગર્લ હુ ટ્રાવેલ્સ’નાં ટાઈટલ નીચે એક બ્લોગરે પોતાનાં બ્લોગ પર મૂક્યો હતો (http://www.lovethesearch.com/2013/05/dont-date-girl-who-travels.html). તેનાં પરથી એ મીડિયમ ડોટ કોમ (https://medium.com/better-humans/802c49b9141c) પર ગયો અને ધીમે ધીમે પ્રસિદ્ધ થતો ગયો. પણ, અંગત રીતે મને હફિંગટન પોસ્ટનું આ આર્ટિકલનાં જ ઘણાં બધાં મુદ્દાઓ લઈને બનાવેલું વર્ઝન સૌથી વધુ ગમ્યું (http://www.huffingtonpost.com/stephanie-ridhalgh/date-a-girl-who-travels_b_4719605.html).


અત્યારે ઈન્ટરનેટ પર એક લેખ ફરી રહ્યો છે – ‘ડોન્ટ ડેટ અ ગર્લ હુ ટ્રાવેલ્સ’ જેમાં લેખિકા સ્વાભાવિક રીતે જ ટ્રાવેલર (રખડતી ભટકતી ;)) છોકરીનાં પ્રેમમાં પડ્યા પછીની પીડાઓ વિશે વાત કરે છે.

ઓરિજિનલ લેખની વિગતોમાં પડ્યા વિના ટૂંકમાં કહું તો હું પણ સમજુ છું કે, લેખનો સ્વભાવ વ્યંગાત્મક છે. પણ, ઘણાં ખરેખર, એ લેખમાં જણાવ્યા મુજબનાં સ્ત્રી-પ્રવાસીઓનાં એ ગુણોને અવગુણ ગણે છે. એટલે, હું ફક્ત એ જણાવવાની કોશિશ કરીશ કે, પ્રવાસનાં ધાર્યા-અણધાર્યા અનુભવો આપણી રોજબરોજની જિંદગી પર કેવી અસર પાડે છે અને આપણને હંમેશા વધુ ને વધુ પ્રવાસ કરવા માટે પ્રેરતા રહે છે. (આ લેખ રોઝમરી અર્ક્વીચોનાં ‘ડેટ અ ગર્લ હુ રીડ્સ પરથી પણ પ્રભાવિત છે.)

ડોન્ટ ડેટ અ ગર્લ હુ ટ્રાવેલ્સને મારો જવાબ ….

ઘુમક્કડ છોકરીનાં પ્રેમમાં પાડો. આ છોકરી એ છે કે, જેની ચામડી સૂર્યએ ચૂમેલી તામ્રવર્ણી છે. (બક્ષીને કોણે યાદ કર્યા?)  તેનામાંથી એક પ્રકારની સ્વસ્થતાની ખુશ્બૂ આવે છે, જે તેનાં માંસલ દેહ અને આંખની ચમકનો જ એક ભાગ લાગે છે.

ભટકતી છોકરીને ચાહો. તે બહુ ભૌતિકવાદી નહીં હોય. એ ભૌતિક વસ્તુઓનાં બદલે જીવનનાં અનુભવોને પોતાનો ખજાનો ગણશે. તેને મોંઘી સોગાદોની જરૂર નહીં હોય. તેનાં બદલે તેને તસવીરો આપજો. એવી તસવીરો જે તેની સાથે હંમેશા રહી જાય. એ છોકરી થોડાંમાં પણ ઘણું જીવવાવાળાઓને જોઈ-સમજી શકતી હશે અને જીવનની નાની ખુશીઓનું મૂલ્ય સમજતી હશે. એ છોકરી ફરે છે કારણ કે, ક્યાંક તેનું ઘર છે – પાછા ફરવા માટે. એ ઘરમાં પસાર થતી દરેક ક્ષણ અને દરેક સામાન્ય વ્યવહારની કિંમત એ બહુ ઊંચી આંકે છે. તેને પોતાનાં ગામ – પોતાની માતૃભૂમિ વિશે ગર્વ છે કારણ કે, તેનાં જેવાં જ કોઈ અન્ય પ્રવાસી માટે એ ગામ એક રસપ્રદ નવી જગ્યા છે.

સતત પ્રવાસ કરતી રહેતી છોકરી/સ્ત્રી (જો પપ્પા/મમ્મી પાસે ખર્ચ નહીં માંગતી હોય તો) ખૂબ મહેનતુ હશે. એ કદાચ પોતાનાં પ્રવાસનાં ખર્ચા નિભાવવા માટે બે કે ત્રણ નોકરીઓ કરતી હોય તેવું પણ બને. કદાચ એ છોકરી કોઈ યુવાન ઓન્તરપ્રન્યોર હોય અને પોતાનાં પ્રવાસને એક યા બીજી રીતે આવકસ્ત્રોતમાં ફેરવતી હોય તેવું પણ બને. એ હોશિયાર હશે અને એ પણ જાણતી હશે કે, આજ-કાલ ઘણી બધી મોટી કંપનીઓ જરૂર પડ્યે વિદેશ-યાત્રા કરવા માટે તૈયાર હોય તેવાં ઉમેદવારો પર પહેલી પસંદગી ઉતારે છે એટલે તે કદાચ તેવી પણ કોઈ નોકરી કરતી હોય તેવું બને.

આ છોકરી તમને હંમેશા સરપ્રાઈઝ કરી શકશે! એ અજાણ્યા શહેરોમાં અદ્ભુત દિશા-સૂઝ સાથે ફરતી હશે અને એટલી જ ધગશથી તેને ક્યારેક અચાનક સાવ જ ખોવાઈ જવાનું પણ માણતાં આવડતું હશે. ક્યારેક ચૂકાઈ ગયેલી ફ્લાઈટ/ટ્રેન/બસ, ખોટાં વળાંકો, લારીઓનું હાનિકારક ખાવાનું અને એ ખાણાને મુબારક ગમે તેટલાં ખરાબ ટોઇલેટની પરાણે લેવી પડતી મુંલાકાતોને આભારી, તે ખૂબ સરળ અને ઓછામાં ઓછી જરૂરિયાતો ધરાવતી થઇ ગઈ હશે. એ રસ્તા પર (અને જીવનમાં પણ) અચાનક આવતાં રોદા ખાવા માટે તૈયાર બેઠી હશે.

આ છોકરી સમજદાર હશે અને તમારાં નિર્ણયોમાં તમારી બને તેટલી અને બને તે રીતે સહાય કરવા હંમેશા તૈયાર હશે. એ જાણતી હશે કે, તમે કદાચ તેનાં જેટલાં ટ્રાવેલ-ઓરિયેન્ટેડ ન પણ હો અને તેનાંથી તેને કોઈ તકલીફ પણ નહીં હોય. પણ, છતાંયે તેની સાથે તમને હંમેશા મજા આવશે. એ ગમે તે સંજોગોમાં જીવનને માણતી હશે અને તમને પણ તેવું જ કરવામાં મદદ કરતી હશે.

પ્રવાસી છોકરીને પ્રેમ કરો કારણ કે, તે દુનિયાનાં જાત-ભાતનાં લોકો સાથે હળી-મળીને જૂદી જૂદી જગ્યાઓનાં ઈતિહાસ, રીત-ભાત અને સામાજિક વ્યવહાર વિશે જાણતી-સમજતી અને તેનો આદર કરતી જોવા મળશે અને આ જ કારણોસર આ છોકરી તમારાં માતા-પિતાને પણ પ્રભાવિત કરી શકશે. તેને અજાણ્યાઓ સાથે દોસ્તી કરવાની આદત હશે અને તે લગભગ ગમે તેની સાથે ગમે તે વિષય પર વાત કરી શકતી હશે. એ નવા માણસોને મળવા માટે હંમેશા ઉત્સુક હશે અને તમારાં કામને લગતી  સોશિયલ પાર્ટીઓમાં એ જેને મળશે તેને પોતાનાં વ્યક્તિત્ત્વથી પ્રભાવિત કરતી જોવા મળશે. તેની સાથે બધાંને વાત કરવી ગમશે.

આ છોકરી સ્વતંત્ર છે. હોશિયાર છે અને મજબૂત છે. પોતાની ખુશીઓ માટે તે અન્યો પર આધાર નહીં રાખતી હોય. એ તમને જળોની જેમ વળગી નહીં રહે. એ શેરી-યુનિવર્સીટીની ફર્સ્ટ ક્લાસ ગ્રેજ્યુએટ હશે. લોકોને ઓળખતાં તેને આવડતું હશે. એ જ પારખી નજરથી એ તેને પ્રેમ કરતાં પણ દૂરથી જ તેને જોઇને ભાગી જતાં છોકરાને રોકીને પોતાની પાસે લઈ આવશે.  

બે સ્ત્રીઓ

નિબંધ

ઈતિહાસ બડી રસપ્રદ વસ્તુ છે અને એ દરેક ક્ષણે બનતી રહે છે. ઈતિહાસ ક્યાંક ને ક્યાંક કોઈક રોજ બનાવતું હશે. ફક્ત મહેલો અને ઇમારતો એ જ ઈતિહાસ નથી. ઇતિહાસમાં યુદ્ધો અને રાજકારણ સિવાય પણ ઘણું બધું થયું છે. તાનસેન, વાન ગોહ, અમીર ખુસરાઉ (ખુસરાઓ/ખુસરો), ગેલિલીયો વગેરે  પણ ઈતિહાસ છે. એ આર રહમાન પણ ઈતિહાસ બનશે. આવો ઈતિહાસ મને પ્રેરણા આપે છે. એ પાત્રો મારા ‘હીરો’ છે. પણ, પેલા હિમાલયનાં શિખર જેવા દૂરથી જોઈને ખુશ થવાય તેવા હીરો નહીં; મારા નજીકનાં મિત્રો જેવા હીરો. તેમની યાદો અને વાતો પણ કોઈ દૂર આકાશનાં ધ્રૂવતારક જેવી નહીં પણ કોઈ અંગત મિત્ર જેવી છે. આમાંનાં મોટાં ભાગનાં અને મારાં સાચુકલાં અંગત મિત્રોમાં પણ જેમનું કામ અને કેરેક્ટર મને ચેલેન્જ કરે છે-  મારી સીમાઓ વિસ્તારવાની મને પ્રેરણા આપતાં રહે છે તે પણ મોટાં ભાગનાં પુરુષો છે. સ્ત્રીઓ થોડી છે પણ તેમનો પ્રભાવ મને કદાચ બાકીનાં બહુમતી પુરુષો કરતાં પણ વધુ પ્રેરણાદાયી લાગ્યો છે. પણ, તેમાંયે બે સ્ત્રીઓ ખાસ છે. મારાં માનસપટ પર સૌથી વધુ છવાયેલી છે. તેમનાં જીવન અને કામની સાથે હું છેલ્લા ઘણાં વર્ષોથી એક પોતાપણું અનુભવતી આવી છું. જેમ એક ખાસ મિત્ર સાથે પહેલાં ઓળખાણ થાય, પછી થોડી વધારે માહિતી મળે, સમય જતાં એ બોન્ડ મજબૂત થતો જાય અને એક સમય એવો આવે જ્યારે એમની પર્સનાલીટી વિશે કશું જ તમને અસ્વાભાવિક ન લાગે તેવી જ રીતે આ બંને સ્ત્રીઓ પણ ધીમે ધીમે મારા જીવનનો, વિચારોનો અને હું જે કંઈ છું તેનો પણ એક ભાગ બનતી ગઈ છે. એક ફ્રીદા કાલો અને બીજી અમૃતા શેરગિલ.

અમૃતા વિશે મેં સૌપ્રથમ મારા આર્ટ-માસ્ટર બિમલ રાવલ પાસેથી સાંભળ્યુ હતું લગભગ સાતથી આઠ વર્ષ પહેલા. મને આર્ટ ગમતું ખૂબ ગમતું, હજુ પણ ખૂબ ગમે છે. પણ, એ વિશે માહિતી બહુ થોડી હતી. જો કે, હજુ પણ પૂરી છે એવું તો ન જ કહી શકું. વાન ગોહ, પાબ્લો પિકાસો જેવા નામ પણ મેં પહેલી વાર બિમલ સર પાસે સાંભળ્યા હતાં. પણ, અમૃતા શેરગિલનું નામ વારંવાર મારા કાને અથડાયા કરતું. હું જે 2 મહિના તેમની પાસે શીખતી હતી તેમાં 20 વાર તેમણે મને કહ્યું હતું કે, તું આપણી અમૃતા શેરગિલ છે  અને પછી અમે હસતાં. મને ખબર નહોતી એ કોણ છે. પણ, ત્યારે તેનાં વિષે ઉપરછલ્લી માહિતી લેવા સિવાયનો કોઈ રસ મારામાં જાગ્યો નહોતો. પછી તો બિમલ સર પાસે ટ્રેઈનિંગ પણ પૂરી કરી અને વર્ષો થઇ ગયાં. પણ, એ નામ હંમેશા મારી સ્મૃતિમાં રહ્યું. ત્રણેક વર્ષ પહેલાં અચાનક એક દિવસ મન થયું તો તેમનાં વિશે વધુ માહિતી શોધવાની મેં શરુ કરી. તેમનાં પેઈન્ટિન્ગ્સ જોયા. તેઓ કઈ રીતે ‘અહેડ ઓફ ટાઈમ’ હતાં તે જાણ્યું. અત્યાર સુધી જે માત્ર નામ હતું તેમાં એક કેરેક્ટર આવ્યું – તેમનું કામ જોઇને.

લગભગ બેક વર્ષ પહેલાં અચાનક રાજકોટમાં એક બુક સ્ટોરમાં (કદાચ ‘રાજેશ’. પણ, લોકેશન યાજ્ઞિક રોડ ઓલ્ડ એન્ડ ન્યુ બૂક સ્ટોર પછી અને પી.પી ફૂલવાલા પહેલા આવેલો છે એ સ્ટોર) મારા હાથે ‘આઠમો રંગ’ ચડી. એ બૂક મેં પેલી પોપ્યુલર કહેવતથી વિરુદ્ધ કવર જોઇને લીધી હતી (સાચ્ચે!) અને ત્યાર પછી અમુક મહિનાઓ સુધી એ પડી રહી. પછી  એક દિવસ એ ઊઠાવીને વાંચવાનું શરુ કર્યું ત્યારે જાણે અચાનક અજાણતા જ ખજાનો હાથમાં લાગ્યો. એ બુક ફિક્શન હતી. પણ, હિમાંશી શેલતે વાંચેલાં અમૃતનાં કેટલાંક પત્રો પર આધારિત હતી. મને તો પ્રસ્તાવનામાં એ પાત્રોનાં કેટલાંક અંશો વાંચીને જ મજા પડી ગઈ અને પછી તો અમૃતાનું કેરેક્ટર જીવંત થઇ ગયું મારા માટે.

આ દરમિયાન લગભગ આ જ રીતે વિવેક ઓઝાએ મારી ઓળખાણ ફ્રીદા કાલો સાથે કરાવી હતી – પાંચ-છ વર્ષ પહેલા. તેનાં પેઈન્ટિન્ગ્સ પણ ત્યારે આછા પાતળા ગૂગલ કરીને જોયા હતાં. પણ, ઘણાં સમય સુધી એ કેરેક્ટરમાં મેં ક્યારેય એક્ટિવ રસ નહોતો લીધો. ત્રણેક વર્ષ પહેલાં એ પણ થયું. ત્યાર પછી તો ફ્રીદા વિશે કે તેમનાં કામ વિશે જે કંઈ પણ આછું-પાતળું નાનું-મોટું જાણવા મળ્યું તે રસપૂર્વક જાણી ગઈ. અમૃતા વિશે જ્યારે વાંચ્યું ત્યારે લગભગ દરેક વાત મને ફ્રીદાની યાદ અપાવતી રહી. એટલે જ કદાચ અમૃતાને ભારતની ફ્રીદા કહે છે. બંને અત્યંત સતેજ અને બુદ્ધિશાળી સ્ત્રીઓ અને સ્વતંત્રતા શબ્દને એક ઊંચાઈ આપનારી પણ. ફ્રીદાનું જીવન તેમની તબિયતની દૃષ્ટિએ અત્યંત પીડાદાયક હતું અને છતાંયે તેમનાં પર દયા ન આવે. માન આવે. પણ, દયા ન આવે. એ જ રીતે અમૃતાએ પણ એક સમય પછી અત્યંત શારીરિક કષ્ટ ભોગવ્યું. બંનેનાં સ્ત્રીઓ અને પુરુષો સાથેનાં સંબંધો પણ અગણિત. ફ્રીદા વિશે કહેતાં કે, “ઓલ ધ મેન વોન્ટેડ હર; એન્ડ ઓલ ધ વિમેન વોન્ટેડ ટુ બી હર”. અમૃતા વિશે આવું ક્યારેય કોઈએ કહ્યું નથી. પણ, તેનાં માટે પણ આ એટલું જ લાગુ પડે છે. અમૃતાને ત્યારનાં રાજા રવિ વર્મા જેવાંની શૈલીથી અંજાયેલાં આર્ટ-ક્રિટીક્સ બહુ ગણકારતાં નહીં. એ જ રીતે ફ્રીદાને ઘણાં સમય સુધી ડીએગો રિવેરાની પત્ની તરીકે જ ઓળખાણ મળતી. બંને પોતાનાં કામ વિશે સતત ડાઉટફુલ રહેતાં. કદાચ એ જ કારણ છે  કે, બંને પોતાનાં કામ વિશે આટલા સભાન હતાં. તેમનાં કામમાં તેમણે જાણે પોતાનું વ્યક્તિત્ત્વ છૂપાવેલું છે. ફ્રીદાએ તો લિટરલી. એ સેલ્ફ-પોર્ટરેઈટ્સ બનાવતાં. “આઈ પેઈન્ટ માયસેલ્ફ બિકોઝ આઈ એમ સો ઓફન અલોન એન્ડ બિકોઝ આઈ એમ ધ સબ્જેક્ટ આઈ નો ધ બેસ્ટ”. સામે શેરગિલ જે સતત ક્રિટીસાઈઝ થતાં રહ્યાં તે કહેતાં કે, મને મારા શિક્ષકોની શીખવણે નહીં પણ મારાં ક્લાસ-મેટ્સનાં હાર્શ ક્રિટીસિઝ્મે વધુ શીખવ્યું છે.

એ બંને સ્ટીરિઓટિપિકલ નથી એ મને ગમે છે. આ પ્રકારની સ્ત્રી હોવાનું કોઈ શીખવાડી ન શકે. માતાઓ તો ખાસ ન શીખવાડે કારણ કે, સ્વાભાવિક પ્રેમને કારણે ડરે કે, આ ક્યાંક હેરાન ન થાય. આ વ્યક્તિત્ત્વ અને આવું કામ એક પ્રકારની ઇન્ટેગ્રિટીમાંથી જન્મે. મેરી ક્યુરી ઇન્ટેગ્રિટી હોય ત્યારે જ પોતાનું મોં બળી જાય ત્યાં સુધીની તૈયારી રાખી શકે. અને આ ઇન્ટેગ્રિટી અને ઇન્ટેલીજન્સ એક સિક્કાની બે બાજુની જેમ સતત સાથે રહ્યા કરે એ મને ખૂબ ગમે છે. ક્યારેક વિચારું છું કે, આ બંને એકબીજાને મળ્યા હોત તો! કદાચ ક્યારેય અલગ ન પડત. એમણે મારી પોતાની જાત પાસેથી બાંધેલી અપેક્ષા ઊંચી કરી નાંખી છે.  આ સમગ્ર વ્યક્તિત્ત્વ તો નહીં પણ આ વ્યક્તિત્ત્વનાં પાયાનાં અંશો હું મારી પેઢીની સ્ત્રીઓ પાસેથી જાણ્યે-અજાણ્યે શોધતી રહું છું. જ્યારે એવરેજ છોકરીઓનું મિનિમમ સ્ટાન્ડર્ડ આપણે આટલું લાવીએ ત્યારે કદાચ આપણને આપોઆપ જ ફેમિનિસ્ટ મૂવમેન્ટની જરૂર નહીં પડે!

નવી જીવનશૈલી પર ચિંતન

ઓસ્ટ્રેલિયા, નિબંધ, પર્થ

આગળની પોસ્ટમાં જેનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો એ ‘હાઉઝ-મૂવ’ અંતે ત્રણ મિત્રોની મદદથી સફળતા-પૂર્વક પાર પડ્યું.  બહુ નાજુક ક્ષણ હતી એ જ્યારે જૂના ઘરમાંથી છેલ્લી વસ્તુ લઈને કારમાં મૂકી અને ખબર હતી કે, આ તરફ આ રીતે પાછું ફરવાનું હવે પછી ક્યારેય નહીં થાય. વધુ ખુશી હતી અને જરાક ડર.  છેલ્લે કારમાં બેસતાં પહેલા નાટકીય ઢબે મેં પહેલા ઘર સામે અને પછી મારા મિત્ર સામે જોઇને કહ્યું પણ હતું “સો … ધિસ ઈઝ ઇટ!” અને પછી પેલી ‘હીરો’વાળી સ્માઈલ! નવી જીવનશૈલીમાં પ્રવેશ કર્યાને 3 અઠવાડિયા થઇ ગયા છે એટલે મારા રોજબરોજનાં જીવનને એક ઓપ મળી ચૂક્યો છે.  શરૂઆતનો નવી જગ્યાનો ઉત્સાહ પણ ઓસરી ચૂક્યો છે એટલે, કેટલું ખરેખર મારી રોજનીશીમાં વણાઈ ગયું છે અને કેટલું ફક્ત હંગામી ધોરણે થયું અને થઇ શકે તેમ છે તે સ્પષ્ટ થઇ ગયું છે. વળી, એટલો બધો સમય પણ નથી થયો કે, મારી આજ પહેલાની 4 વર્ષની જીવનશૈલીની સ્મૃતિઓ ઝાંખી થઇ જાય. એટલે, નવા ઘરમાં આવ્યા પછીનાં મારી જીવનશૈલીનાં પરિવર્તન અને મારી જાત વિશેની મારી માન્યતાઓમાં થયેલાં ફેરફારો નોંધવાનો સમય બરાબર પાકી ચૂક્યો છે.

નવા ઘરનું સેટ-અપ મેં ફક્ત એક જ વીક-એન્ડ (શનિવાર અને રવિવાર)માં પતાવ્યું. તેમાં બોક્સ અનપેક કરવાથી માંડીને, ઘરનાં અમુક ભાગો પર ઝાડુ ફેરવવું, ચીજો ગોઠવવી, બોક્સ રીસાઈકલ બિનમાં નાખવા અને નવો સામાન ખરીદવા સુધીનું બધું  આવી જાય છે. નવા સામાન ખરીદવા બાબતે તો એવું થયું કે, મને મનમાં એમ હતું કે, એટલું ખાસ કંઈ લેવાનું નથી. લિસ્ટ લાંબુ હતું પણ ઝીણી ઝીણી વસ્તુઓનું હતું. પણ, જ્યારે ખરેખર ખરીદી કરવાની શરૂઆત કરી ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે, મેં એ ચીજોનાં બોક્સિંગની સાઈઝ સીરિયસલી અન્ડર-એસ્ટીમેટ કરી હતી. આખી ટ્રોલી ભરાઈ ગયેલી અને સખત ભારે! અને માઈન્ડ વેલ, મેં લિસ્ટ બહારની એક પણ વસ્તુ ઉઠાવી નહોતી. ઇન ફેક્ટ આખું લિસ્ટ પણ હજુ કવર નહોતું થયું. આ પરથી હું એ સાર પર પહોંચી છું કે, મને ખરેખર બિનજરૂરી એક પણ વસ્તુ ભેગી કરવાની આદત નથી અને એ પ્રકૃતિ જાળવી રાખવા જેવી છે. બિનજરૂરી વસ્તુની મારી વ્યાખ્યા – જો એ વસ્તુ મારી નજરની સતત સામે રહેવાની હોય તો એવી વસ્તુ જે હું આ અઠવાડિયામાં નથી વાપરવાની, જો પેન્ટ્રી કે સ્ટોરેજમાં રહેવાની હોય તો એવી વસ્તુ જે હું ઓછામાં ઓછું દર બે-ત્રણ મહિને નથી વાપરવાની. તેનાંથી ઘર ફેરવવા વખતે તો ફાયદો થાય જ છે, એ ઉપરાંત પણ પૈસાની બચત અને જગ્યાની બચત નફામાં. મેનેજમેન્ટમાં આનાં વિષે એક બહુ યોગ્ય કન્સેપ્ટ છે – ‘લીન’. Just in Case નહીં પણ Just in time વાળી વૃત્તિ.

હજુ ઘર માંડ્યું જ હતું ત્યારે હું જોતી કે, દરેક નાની મોટી વસ્તુ મારે ત્યારે ને ત્યારે તરત જ અરીસા જેવી સાફ કરી નાંખવી હોતી. એ વલણ શરૂઆતમાં તો ઓબ્સેસિવ કમ્પલ્સિવ ડિસોર્ડર (ઓસીડી) કક્ષાનું હતું. પણ, સમય જતાં હવે થોડું ઓસીડીનું લેવલ ઘટ્યું છે એવું લાગે છે. હજુ પણ બધું સ્પાર્ક્લિંગ ક્લીન તો રાખું જ છું. પણ, હવે તેમાં થોડી ડિસિપ્લિન આવી છે અને ફક્ત એ જ વસ્તુ 24 કલાક મારા મગજ પર સવાર નથી રહેતી. ‘અતિ સર્વત્ર વર્જ્યેત’નો શાબ્દિક અર્થ તો હંમેશા ખબર જ હતો પણ આ અનુભવ્યા પછી તેનો પ્રેક્ટિકલ મતલબ સમજાયો. સારી આદતોને પણ ડિસિપ્લિનની જરૂર હોય છે ખરી! વળી, આ ઘરમાં હું જેટલી ચોખ્ખાઈ રાખું છું તેને મારા પહેલાનાં 3 ઘરની પરિસ્થિતિ સાથે સરખાવું છું ત્યારે હું મારી મનોસ્થિતિ પ્રત્યે કેટલાક તારણો પર આવી છું.

એ દરેક ઘરોમાં ચોખ્ખાઈ ટોપ નોચ ન રહેતી તો તેનાં વિષે મને અણગમો રહેતો પણ મેં તેની અભિવ્યક્તિ કર્યાનું યાદ નથી. વળી, આ તો બહુ નાની વસ્તુ છે – કંઈ વાંધો નહીં વાળો મારો એટીટ્યૂડ રહેતો. કે પછી એ મારો ભ્રમ હતો. આ ઘરમાં હું જે શાંતિ અનુભવું છું તેનાં પરથી તો એવો ભાસ થાય છે કે, કદાચ હું એ બાબતે ક્યારેય ‘ઓકે’ થઇ જ નહોતી શકી. મારા ન બોલવાનું કારણ પણ કદાચ દલીલ અને આક્ષેપોમાં ન પડવાની ઈચ્છાની વૃત્તિને લીધે હતું, હું ખરેખર એ વિષે પરવાહ નહોતી કરતી તેવું નહોતું. જો એકલા રહેતાં હું આટલી ઓબ્સેસિવ હોઉં ઘર કઈ રીતે રહેવું જોઈએ એ બાબતે તો મારો મૂળ રંગ કદાચ આ જ છે અને પેલો મધર ટેરેસાવાળો કદાચ ફક્ત એક એક્ટ હતો. મારા બેક ઓફ માઈન્ડમાં હું આ બાબતે કદાચ સતત અકળાયેલી રહેતી ત્યારે. કદાચ passive aggressive છું હું. Quite fascinating what living by yourself can really teach you about yourself!

આ ઘરમાં રહીને પ્રોડક્ટીવિટી હું માનતી હતી તેટલી ખરેખર વધી છે. લાઉન્જ રૂમમાંથી ફક્ત એક ટેબલ ખસેડીને મારા લાઉન્જને મારો સ્ટૂડીઓ બનાવી શકવાની સ્વતંત્રતાએ મને બહુ ખુશ કરી છે. વળી, નોંધું છું કે, ઘરમાં અન્ય કોઈની અવરજવર ન રહેવાથી મને માનસિક રીતે મારો એક ઝોન મળે છે. શ્વાસ લેવાની જગ્યા મળી હોય તેવું લાગતું રહે છે એટલે કામ કરવાની મજા આવે છે. મારા ડ્રોઈંગ પર કામ કરતી હોઉં ત્યારે અમુક વસ્તુઓ થોડાં સમય સુધી બહાર રાખવાની મને આદત છે. પણ, આવું કરવામાં જયારે અન્ય હાઉઝ-મેટ્સ સાથે રહેતી ત્યારે બહુ રોક-ટોક થતી અને એ મને ગમતું નહીં. તેની અસર મારા કામ પર પૂરી પડી હતી. હવે જોઉં છું કે, છેલ્લા બે અઠવાડિયામાં મેં મારા ડ્રોઈંગમાં છેલ્લા વીસ અઠવાડિયા કરતાં પણ વધુ પ્રોગ્રેસ કર્યો છે. લાગે છે કે, હવે જ્યારે હું ફરી અન્ય લોકો (પાર્ટનર, ફ્રેન્ડ્સ કે પેરેન્ટ્સ કોઈ પણ) સાથે રહું ત્યારે મારે સારી એવી મોટી જગ્યા ફક્ત મારા પોતાનાં માટે રાખવાનો આગ્રહ રાખવો જોઈએ અને મારા કામમાં કોઈ ખલેલ ન પાડે તેની કાળજી પણ. I really can’t be happy enough if I can’t work at my own pace and rhythm. So, probably I should make more conscious choices now in terms of living with people while I finally can. વળી, આ બધાં ઉપરાંત સૌથી મોટું બોનસ એ કે, મારે ઇડીયોટિક ટીવી શોનાં ઘોંઘાટ સહન નથી કરવા પડતા. કાં તો મારા લાઉન્જમાં પર કંઇક અર્થપૂર્ણ ચાલતું હોય છે અથવા તો અવાજ બંધ હોય છે. કમર્શિયલ ઘોંઘાટથી મળેલી એ શાંતિ તો અભૂતપૂર્વ છે.

એકંદરે આ ઘરમાં એકલા મૂવ થવાનો નિર્ણય સાચો સાબિત થયો છે. કદાચ ક્યારેક થોડીક એકલતા સાલે તો પણ હવે થોડાં વર્ષો સુધી આ જીવનશૈલીને વળગી રહેવું જ મારાં માટે બેસ્ટ છે કારણ કે, એકંદરે મારા જીવનથી મને સંતોષ વધ્યો છે.  હવે પછીનું મોટું પરિવર્તન શું લાવવું છે એ વિચાર પણ લગભગ કરી લીધેલો છે. પણ, એ વિશે હમણાં વિચારવાનો મતલબ નથી. સમય આવશે ત્યારે જોઈશું. ચાર વર્ષની દોડધામ પછી આ ફક્ત વિસામો છે. અહીં અટકી નથી જવું મારે. થોડું વધુ દોડવું છે અને થોડો વધુ અલગ પ્રકારનો કેઓસ જોઈએ છે.

જૂનું શેર-હાઉઝ ખાલી કરતાં

ઓસ્ટ્રેલિયા, નિબંધ, પર્થ

કવિ બાલમુકુન્દ દવેની કવિતા (જેનાં પરથી આ ટાઈટલ ઈન્સ્પાયર્ડ છે) જેવી કોઈ ફીલિંગ આવી નથી રહી અત્યારે તો! જો હું એ કવિતાનું મારું વર્ઝન લખું તો કવિતા દુઃખભરી છે કે ઉલ્લાસભરી એ જ ખબર ન પડે (મિક્સ્ડ ઈમોશન્સ). દોઢ અઠવાડિયા પહેલાં શરુ કરેલું પેકિંગ-પુરાણ લગભગ પૂરું થઇ ગયું છે. હવે ફક્ત જરૂરિયાતની પાંચ દિવસ પૂરતી થોડી જ વસ્તુઓ બહાર રાખી છે. શુક્રવાર – ૨૬મી જુલાઈએ નવા ઘરની ચાવી મળશે. અત્યારનું ઘર ટિપીકલ સ્ટૂડન્ટ-હાઉઝ છે. થોડું ઘણું સંયુક્ત પરિવારમાં રહેવા જેવું છે. હું આ ઘરમાં (કે આ પહેલાનાં કોઈ પણ ઘરમાં) રહેવા આવી એ પહેલાં મારાં ૪ હાઉઝ-મેટ્સ કોણ હશે, કેવા હશે તેની મને ભનક પણ નહોતી. પણ, એ વાત પાક્કી હતી કે એ જે કોઈ હોય તેમની સાથે પડ્યું પાનું નિભાવવાનું હતું. વળી,  સંયુક્ત પરિવારમાંમાં ચાલતાં જીવન-મૃત્યુનાં અગમ-અનિશ્ચિત ચક્રની જેમ શેર હાઉઝમાં પણ સમયાંતરે જૂના લોકો જાય અને નવા લોકો આવતા રહે છે. દરેકની પસંદ-નાપસંદ, સ્વભાવ, પ્રકૃતિ સાથે અનુકૂળ થઈને રહેવાનું હોય અને ખરેખર પરિવાર નથી એટલે એકબીજાને કંઈ પણ કહી શકવાની લક્ઝરી ન મળે. જો એવી આઝાદી જોઈતી હોય તો તેનાં પ્રત્યાઘાત અને પરિણામો વિશે પૂરો વિચાર અને તૈયારી રાખવી પડે. ઇમોશનલ ઈન્ટેલીજન્સનાં પ્રાથમિક પાઠ શીખાવની શરૂઆત અહીંથી જ થઇ જાય.  અહીં આવ્યા પછીનાં ચાર વર્ષમાં હું હંમેશા શેર-હાઉઝમાં જ રહી છું એટલે એક શેર હાઉઝમાંથી બીજામાં જતી વખતે ફક્ત નવા સાથીઓ અને નવી જગ્યા પૂરતી નવીનતા લાગતી. પણ, હવેનાં ઘરમાં ફુલ-ટાઈમ જોબ અને નિશ્ચિત સ્થાયી આવકવાળી હું એકલી રહેવા જઈ રહી છું અને ત્યાં પાંચ દિવસમાં મૂવ થઉં છું એટલે આ વખતે ઘર ફેરવવાની સાથે એક નવા અધ્યાયની શરૂઆત થશે.

હાલ મારી પાસે ફર્નીચરમાં કંઈ નથી અને નવું ઘર ફુલ્લી ફર્નિશ્ડ છે એટલે એ એક મોટામાં મોટી શાંતિ છે. વર્ક ઉપરથી જેમાં મોનિટર આવ્યા હોય તેવાં મોટાં ૪ બોક્સ હું લાવી છું અને તેમાં ઘણું બધું ભરવામાં આવ્યું છે. મસાલા, અનાજ, કઠોળ વગેરેનાં ખુલ્લા પેક વ્યવસ્થિત ફોલ્ડ કરીને તેનાં પર ક્યાંયથી કંઈ ઢોળાય નહીં તેમ સેલોટેપ મારીને તેને પેક કર્યા છે. આ દોઢ વર્ષમાં મારી લાવેલી ૬ ચમચીઓ કોઈને ને કોઈએ કોઈ પણ રીતે ફેંકી દીધી છે અને બે કાચનાં ગ્લાસ હતાં જે ફૂટી ગયા છે.પ્લેટ તો હજુ સુધી એક પણ ઘરમાં લેવાની જરૂર પડી જ નથી (કારણ કે, લેન્ડ લોર્ડનું વસાવેલું અથવા ઘરમાં બધાં વચ્ચે લીધેલું છે) કાચનું એક બૌલ અને એક દોસ્તે ગિફ્ટ કરેલો મગ છે ફક્ત એટલે કટલરી બધી નવી લેવાની છે. રસોઈ બનાવવાનો મારો સામાન – છરી, ચમચા વગેરે વીણવા પડ્યા હતાં કારણ કે, લેન્ડ-લોર્ડનું, મારું અને અન્ય હાઉઝ-મેટ્સનું બધું રહેતું તો એક ખાનામાં એક સાથે જ હોય અને ઘરની દરેક વસ્તુ ઘરમાં હોય ત્યાં સુધી તો બધાં ઘરની જેમ વાપરતા જ હોય. તેમાં મારી પાસે ઘણું ખૂટે છે અને અમુક મારું છે કે નહીં તે ખબર નથી એટલે એ બધું નવું લેવાનું છે. ભાતનું કૂકર, કેસરોલ, પાટલો-વેલણ વગેરે તો જો કે મારાં સિવાય કોઈનાં હોય જ નહીં (આ ઘરમાં હું એક જ ભારતીય છું). અને તેલ, મસાલા વગેરેનું તો અમારું દરેકનું અલગ ખાનું છે એટલે તે સમેટવામાં કોઈ તકલીફ ન પડે. બાકી બાથરૂમમાંથી પણ મારો બધો મેક-અપ અને પિન જેવી ઝીણી-મોટી વસ્તુઓ વીણવી પડી હતી કારણ કે, ત્યાં પણ બધાનું બધું એક સાથે જ રહેતું હોય. વળી, બેક-યાર્ડ અને શેડમાં તો પોતાની વસ્તુઓ જુઓ ત્યારે યાદ આવે કે, મારી પાસે આ પણ છે! માળિયાની જેમ અહીં બધું વર્ષોથી પડ્યું છે અને અડાયું નથી. બહારથી મારું ડ્રિન્ક્સ ઠંડા રાખવા માટેનું એસ્કી અને બે નાની ખુરશીઓ પહેલેથી જ સમેટીને બેગ્સ ને બોક્સિસ સાથે રાખી દીધાં છે. રખે ને છેલ્લે ઉતાવળમાં ભૂલાઈ જાય તો! જો કે, મોટાં ભાગની વસ્તુ આમ પણ નવી જ લેવાની છે એટલે એ વિશે મને એક સંતોષ એ વાતનો છે કે, હવે હું સારી ક્વોલિટીની વસ્તુ વસાવી-વાપરી શકીશ અને બે અઠવાડિયામાં એ કોઈ બગાડી નહીં નાખે.

દારૂનાં સ્ટોકમાં હમણાં તો કંઈ જોયું જ નથી એટલે મારું શું છે અને કેટલું છે એ યાદ જ નહોતું. ફ્રિજમાં કદાચ મારી વાઈનની એક આખી બોટલ હતી પણ આજે જોયું ત્યારે તેમાં બધી અડધી બોટલ જ હતી એટલે ખબર નહીં હવે એ બધી તો બધાંની બીજાની હશે. સ્પિરિટ્સનું  મારું પોતાનું બોક્સ જ હતું એટલે તેમાં હોય એ બધાં મારાં જ હોય એ સમેટી લેવામાં આવ્યા છે.  સ્પિરિટ્સમાં મારી છેલ્લી ફેબ્રુઆરીની પાર્ટીમાંથી શું અને કેટલું બાકી રહ્યું હતું એ યાદ નહોતું એટલે પેક કરવાની સાથે સાથે એ મગજમાં પણ રેકોર્ડ કરી લીધું છે. નવા ઘરમાં હાઉઝ-વોર્મિંગ પાર્ટી કરવાની આવશે જ ત્યારે નવું શું લેવાનું છે એ નક્કી કરવામાં મદદરૂપ થશે. એક ૩/૪ સાઈઝનું અકૂઝ્ટીક ગીટાર હતું જે મોટાં ઉપાડે શીખવા માટે ૨ વર્ષ પહેલાં લીધું હતું. પણ એ લીધાનાં છ મહિના પછી ભણવા વગેરેમાં એ કાર્યક્રમ  અટવાઈ પડ્યો હતો ને હવે ફરીથી ડાન્સનાં કારણે શરુ થવાનો પણ નહોતો તેની મને ખાતરી હતી એટલે સમજીને એ મેં વેચવા મૂકી દીધું હતું. ગઈ કાલે એક બહેન આવીને એ લઇ ગયાં એટલે એટલું તો નાજુક ફેરવવું મટ્યું! હવે નાજુક સામાનમાં ચિંતા મને ફક્ત મારાં પુસ્તકો, ડ્રોઈંગ બુક્સ, છૂટાં ડ્રોઈંગ-સ્કેચિઝનાં કાગળિયા, કેન્વસ અને ઈઝલની છે કારણ કે, એ દિવસનો વેધર ફોરકાસ્ટ વરસાદી અને વીજળીઓનો છે! જોઈએ હવે ત્યારે જે થાય તે ખરું. કૃષ્ણ-વસુદેવની જેમ પુસ્તાકો અને હુંયે નસીબદાર હોય તેવી આશા રાખીએ. આમ, બાલમુકુન્દ અંકલની જેમ જ મનેય ‘હાથ લાગ્યું ઘણું’. પણ, તેમનાં જેટલું ડીટેઇલમાં નહીં કારણ કે, ન તો આ મારું પોતાનું ઘર છે કે ન તો પોતાનાં ઘરમાં હોય તેટલો સામાન!

નવાં ઘરની વાત કરું તો, હું સીબીડી (સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિકટ)થી આટલી નજીક પહેલાં ક્યારેય રહી નથી અને ઘર સીબીડીથી પ્રમાણમાં ઘણું નજીક છે. વળી, તેની આસપાસ કરવાનું ઘણું બધું છે અને બધું એકદમ નજીક-નજીક છે. અત્યાર સુધી શહેરથી દૂરનાં સબર્બમાં રહી છું એટલે લગભગ હાઈવેની આજુબાજુ રહેતી વ્યક્તિ બરાબર ગામની વચ્ચે રહેવા જઈ રહી હોય તેવું કંઇક લાગે છે. અત્યાર સુધી હું એવા જ વિસ્તારોમાં રહી છું જ્યાં રાત્રે સાડા આઠ પછી શેરીઓમાં અને મુખ્ય રસ્તા પર સોપો પડી જાય. પણ, નવા ઘરની આસપાસનાં વિસ્તારમાં લોકોની સતત અવરજવર રહેશે. સૌથી પહેલી વસ્તુ મારે મારી કારનો ઇન્શ્યોરન્સ લેવાની કરવાની છે કારણ કે, ગામમાં રહેતાં હોઈએ ત્યારે કયો દારૂડિયો/ચરસી કારનાં કાચ ફોડી જાય એ કંઈ નક્કી ન કહેવાય! અત્યાર સુધી જો ઘરની ચાવી લેવાની ભૂલી જવાય તો અન્ય હાઉઝ-મેટ દરવાજો ખોલી શકે અને બધાં બહાર હોય તો કોઈ એક ઘરે આવે તેની રાહ જોઈ શકાય. પણ, હવેથી એ લક્ઝરી નહીં રહે. તે માટેની વ્યવસ્થા તરીકે અમુક ખાસ મિત્રોનાં ઘેર એક ચાવીઓનો સેટ હંમેશા રાખવાની યોજના છે અને નજીકમાં નજીકનાં ૨૪ x ૭ પુલીસ સ્ટેશનનાં નંબર ફોનમાં સેવ કરી લેવાની પણ.

નવા ઘરમાં શિફ્ટ થવા વિશે હું કેવું અનુભવું છું એ તો મને ખબર જ નથી. થોડાં મહિના તો જાણે ઘર માટે ઝીણી-મોટી વસ્તુઓ લેવાનાં, ઘરને સજાવવાનાં અને નવા વાતાવરણનાં એક્સાઈટ્મેન્ટમાં જ જશે. પણ, એક વખત ટેવાઈ ગયા પછી રોજબરોજનાં સામાન્ય રૂટિન માહોલમાં મને ત્યાં એકલા રહેવું કેવું અને કેટલું ગમશે તે તો હવે ખરેખર થશે ત્યારે જ ખબર પડશે. મિત્રોનું કહેવું એમ  છે કે, મોટાં ભાગે છોકરીઓને એકલા રહેવું ગમતું હોય છે. પણ, છોકરાઓ એકલા રહે તો સામાન્ય રીતે પાગલ થઇ જાય અને શું કરવું ને શું નહીં એ જ સમજી ન શકે એવું બનતું હોય છે. અમુક કહે છે કે, મને બહુ ગમશે અને અમુક કહે છે કે, હું બહુ કંટાળીશ. અને બંને તરફનાં લોકો ખરેખર તો મારાં પોતાનાં વિચારો અને આંતરિક કોન્ફ્લીક્ટનો જ પડઘો પાડી રહ્યાં છે. વળી, નવા ઘરમાં હું વાયરલેસ કનેક્શન નથી લેવાની. ફોનમાં જે ૩ ગિગનું અલાવન્સ મળે છે તે ઘર માટે તો પૂરતું છે અને બાકી કામ પર તો દિવસનાં ૮ કલાક ઈન્ટરનેટ કનેક્શન છે જ. એટલે અત્યારે તો એમ લાગે છે કે, આમ જ રાખવું હિતાવહ છે. તેનાંથી ખર્ચ ઘટશે અને પ્રોડક્ટીવિટી વધશે. અને મૂવિઝ, ટીવી શો જે કંઈ જોવા હોય તે મિત્રો પાસેથી ક્યાં નથી લેવાતાં!  તે વિશેનો અંતિમ નિર્ણય જો કે, એક-બે મહિનાનો પ્રયોગ કર્યા પછી કેવી જરૂરિયાત લાગે છે તેનાં પરથી લેવામાં આવશે. ઘરનું ભાડું હું હાલ ભરું છું તેનાં કરતાં અઢી ગણું વધી જવાનું છે અને સેવિંગ તો હતું તેટલું જ રાખવું પડે તેમ છે. એટલે, પાર્ટી લાઈફ-સ્ટાઈલનો અંત બહુ નજીક લાગી રહ્યો છે. આમ પણ હવે મને બહાર જવાનો કંટાળો આવવા માંડ્યો હતો એટલે સોશીયાલાઈઝીંગ બંધ કરવાનું નક્કી તો કર્યું જ હતું પણ હવે તો સરસ કારણ પણ મળી ગયું છે. કોઈ પૂછે તો કહી દેવાનું કે, પૈસા નથી એટલે આપણે તો ઠંડે પાણીએ ખસ ગઈ. એકલી એકલી કરીશ શું? વધુ વાંચવાનું, વધુ દોરવાનું, વધુ લખવાનું, રોજ જમવાનું બનાવવાનું અને ઘર સાચવવાનું, ઈચ્છા પડે તેવું મ્યુઝિક વગાડવાનું, ક્યારેક ટીવી જોવાનું અને એક-બે એક-બે અઠવાડિયે અમુક-તમુક મિત્રોને મારાં ઘેર રોકાવાનું આમંત્રણ આપવાનું. હાલ તો એવા સપના છે. જો કે, આ બધાં મિક્સ્ડ ઈમોશન્સ ઉપરાંત મને એક હાશકારાની  લાગણી તો ચોક્કસ છે. અંતે હવે મારાં પોતાનાં ઘરમાં મને થોડી શ્વાસ લેવાની જગ્યા મળશે.

ધ હોલ્સ્ટી મેનીફેસ્ટો

નિબંધ

The Holstee Manifesto

જ્યાંથી આ મેનીફેસ્ટો લેવામાં આવ્યો છે તે બ્લોગ: http://blog.holstee.com/

આ મેનીફેસ્ટોનું ડાઉનલોડ કરીને પ્રિન્ટ કરી શકાય તેવું પોસ્ટર: http://cdn.shopify.com/s/files/1/0031/5352/files/The_Holstee_Manifesto_8.5×11.pdf