What if

નિબંધ

મારાં જીવનનાં વિવિધ ભાગો મને હંમેશા એક નવી દુનિયા જેવાં લાગ્યાં છે. એકદમ સાઈ-ફાઈની જેમ. ત્રણ-ચાર-પાંચ અલગ અલગ દુનિયાઓ, તેનાં અલગ અલગ લોકો જે એકબીજાથી બિલકુલ અજાણ છે અને હું આ બધી દુનિયાઓમાં આવતી-જતી રહું છું. મારી જેમ તમારી બધાની પણ અલગ અલગ દુનિયાઓ છે અને તમે પણ તમારી બધી જ જૂદી જૂદી જિંદગીઓમાં વહેતી એકમાત્ર ‘કોમન થીમ’ હશો. એક દુનિયા કામની (અને જેટલી અલગ અલગ જગ્યાઓએ કામ કર્યું હોય એ દરેકની અલગ દુનિયા), એક દુનિયા તમારી જન્મ-ભૂમિની, એક તમારી કર્મભૂમિ/ઓની, એક સ્કુલની, એક તમારાં શોખ સંબંધી, વગેરે. માતા-પિતા, પાર્ટનર અને બેસ્ટ ફ્રેંડ્સ પણ આમાંની થોડી દુનિયાઓથી માહિતગાર હશે. પણ આ દરેક જગ્યા, ત્યાંનાં લોકો અને ત્યાંનો માહોલ તો કદાચ તેમણે પણ નહીં જોયા હોય.

મને ઘણી વખત આ વિચાર આવ્યો છે કે, આમાંની કેટલીક દુનિયાઓ એકસાથે ભેગી કરી શકાતી હોત તો કેવું હોત! મારાં સાન ફરાનસિસ્કોનાં પોએટ્રી મીટઅપનાં લોકો પર્થનાં ટેમ્પલ ઓફ ફાઈન આર્ટ્સ – જ્યાં હું ડાન્સ શીખતી, એ લોકોને મળી શકત તો? તેનાંથી પણ આગળ – જો આ બંને પ્રવૃત્તિઓ એક છત નીચે (અલબત્ત જૂદા જૂદા દિવસો/સમય પર) ચાલતી હોત તો કેવું હોત! શું ત્યાંનાં સંગીતકારો અને નર્તકો આ કવિતાપ્રેમીઓ સાથે મળીને કોઈ સર્જન કરત? મારાં પર્થ અને સાન ફ્રાન્સિસ્કોનાં ડાન્સ ટીચર્સ એકબીજાંને મળત તો શું થાત? શું મારાં ત્યાંનાં ગુરુ અને અહીંનાં ગુરુ એકબીજા પાસેથી કઈં શીખત? બંનેનાં વિચારોમાં મતભેદ હોત? આ તો જો કે, ખરેખર થવાની શક્યતા પણ છે. કારણ કે, મારાં બંને ગુરુનાં ગુરુ સમાન છે એટલે બની શકે કે, તેઓ બંને એક છત નીચે મળે. આ તો થઇ સમાન વૃત્તિઓ કે રસ ધરાવતાં લોકોનાં મળવાની વાત. પણ આવું મને ઘણી વખત અમુક ચોક્કસ વ્યક્તિઓ અને મારાં જીવનની દિશા બાબતે પણ સૂઝયું છે.

મારાં પ્રાઈમરી અને હાઈસ્કૂલનાં શિક્ષકો – ખાસ હાઈસ્કૂલનાં વિજ્ઞાન-ગણિતનાં ટીચર મારી ઑસ્ટ્રેલિયાની અને પછી અમેરિકાની જિંદગીનાં તમામ ભાગો જોઈ શકત તો પણ એ આજથી દસ વર્ષ પહેલાં મારાં વિષે જે વિચારતાં એ જ આજે પણ વિચારે? શું મારાં વિશેનાં તેમનાં અભિપ્રાયો અને એ કારણોસર અમારાં સંબંધમાં કઈં ફર્ક પડત? એ જ રીતે મારાં દરેક બોયફ્રેન્ડ્સ જો તેમનાં મારાં જીવનમાં આવ્યા પહેલાંની મારી જિંદગી જોઈ શકત તો અમારાં સંબંધમાં કેવાં કેવાં ફેરફાર આવત? શું તેઓ એ જોયા-જાણ્યાં પછી પણ મારી સાથે રહેત? કે પછી શું અમારો સંબંધ વધુ ગાઢ બની જાત? મારાં માતા-પિતા અમેરિકા આવ્યા પહેલાંનાં બે વર્ષની ઑસ્ટ્રેલિયાની મારી દુનિયા જોત તો શું હું અમેરિકા આવી હોત કે પછી ભારત પાછી ચાલી ગઈ હોત?

આ તમામ ‘what if’નાં દરેક વિકલ્પોમાંથી એક આખું ‘alternate universe’ નીકળી આવે છે. ફક્ત એક ઘટના બદલી જાય તો તેની અસર (knock-on effect)થી મારી એ ઘટના પછીની જિંદગીનો પ્રવાહ બિલકુલ અલગ દિશામાં વાળ્યો હોત. આ નાની નાની ઘટનાઓ અને તેનાં વિષેનાં ‘what ifs’ સિવાયનાં કેટલાંક પ્રેક્ટિકલ ‘what ifs’ કે, જેનાં પાર ખરેખર અમલ કરીને જીવનની દિશા બદલી શકાય છે એ પણ મારાં મનમાં ઘણી વાર આવતાં રહે છે. ક્યારેક વિચારું છું મારી રેગ્યુલર જોબ અને કરિયર છોડીને આર્ટ અને ડાન્સ ફુલ ટાઈમ કરું તો? ભારત પાછી ફરીને માતા-પિતા સાથે રહીને આ કામ કરીને જોઉં અને એ માટે મારી જાતને દોઢ-બે વર્ષ જેટલો સમય આપું તો? કે પછી ઓસ્ટ્રેલિયા પાછી ફરીને આ કામ પાર ધ્યાન આપું તો? દોઢ-બે વર્ષ આર્ટ પાર બિલકુલ ધ્યાન ન આપું અને ફક્ત ડાન્સ અને ટેક્નોલૉજી પર ધ્યાન આપું તો? ફરીથી કોઈ નવા દેશમાં રહેવા અને કામ કરવાનો પ્રયત્ન કરું તો?

આ બધું જ એક પછી એક કરી જોઉં તો?

ટ્રમ્પનું અમેરિકા (અને વિશ્વ)

નિબંધ

છેલ્લાં એક અઠવાડિયામાં એક પણ દિવસ એવો નથી ગયો જ્યારે મેં મારી જાતને પ્રશ્ન ન કર્યો હોય કે, હું કેમ હજુ પણ અહીં છું? આ દેશ અને તેનાં અંતિમ કક્ષાનાં ઘટિયા પ્રોપગાન્ડાને કેમ મારાં ટેક્સિસ વડે સપોર્ટ કરી રહી છું?! સૈદ્ધાંતિક જવાબદારી અને અંગત સપનાંઓનો આટલો મોટો આંતરિક વિગ્રહ મેં પહેલાં ક્યારેય નથી અનુભવ્યો. અત્યારની અમેરિકાની અને વિશ્વની રાજકીય હાલત પર આપણે ત્યાં લખાયેલાં આર્ટિકલ્સ અને જોક્સ વાંચીને તો કેટલી બધી વખત તો રાડો પાડવાનું મન થાય છે. અમેરિકા આપણો દેશ નથી અને ભારતીયોએ ભારતની ચિંતા કરવી જોઈએ – સાચું. પણ એવો આગ્રહ કે ભારતીયોએ ભારતની જ ચિંતા કરવી જોઈએ? Are you frikking insane?! અમેરિકાનાં રાજકારણની અસર બાકીની દુનિયા પર કેટલી જબરદસ્ત છે એ તમને દેખાતું નથી? શું તમે એમ માનો છો કે આની અસરથી આપણે મુક્ત રહી શકવાનાં અને આપણાં રાજકારણીઓ આજે નહીં તો કાલે રાજકારણમાં આવી ભયંકર રીતો નહીં અપનાવે?

બીજી અગત્યની વાત – એ તમામ લોકો જે ‘લો, અમેરિકાએ જ ચૂંટણી કરીને ઉમેદવાર ચૂંટ્યો અને હવે એ લોકો જ તેનાં વિરુદ્ધ દેખાવ કરી રહ્યાં છે!’ જેવાં વિધાનો કરતી જનતા માટે. અમેરિકામાં ચૂંટણીઓ કઈ રીતે કામ કરે છે તેનો તમને જરા પણ ખ્યાલ હોય તેવું મને બિલકુલ નથી લાગતું. પોપ્યુલર વોટ – એટલે કે, ફક્ત એક એક મતની જ ગણતરી થાય કોણ જીત્યું એ જોવા માટે તો હિલેરી ક્લિન્ટન જીતી છે. પણ, અમેરિકાની રાજકીય સિસ્ટમ એટલી સીધી નથી. અહીં દરેક રાજ્યને અમુક સંખ્યામાં પ્રતિનિધિઓ આપવામાં આવ્યાં છે અને આ પ્રતિનિધિઓની સંખ્યા એ રાજ્યોની વસ્તીનાં પ્રમાણમાં નથી. જે ખાટલે મોટી ખોડ છે. આ કારણે, આખી ચૂંટણી કોણ જીતશે તેનો તમામ મદાર ફક્ત છથી સાત રાજ્યોમાં કોણ જીતે છે તેનાં પર રહે છે. એટલે, તમારું ઉપરોક્ત વિધાન કે માન્યતા સદંતર ખોટાં છે. Do your homework first! સૌથી પહેલાં આ વાંચો. અને . અને આ પણ

ટ્રમ્પે ફક્ત એક જ અઠવાડિયામાં ઘણું બધું બગાડી નાંખ્યું છે. ક્લાઈમેટ ચેન્જ/ગ્લોબલ વૉર્મિંગને તેણે નકાર્યું તો હતું જ. પણ, હવે તો અહીંની એન્વાયરમૅન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી (EPA)ને સંશોધન માટે મળતી ગ્રાન્ટ પણ બંધ કરી દીધી છે અને તેમનાં વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા બહાર પાડવામાં આવતો data પણ રાજકારણીઓની સમીક્ષા હેઠળ જઈને જ બહાર પડી શકશે તેવો હુકમ બહાર પાડ્યો છે. આનો સીધો મતલબ થાય છે કે, આ માહિતીને એ લોકો જેમ જોઈએ તેમ તોડી/મરોડી શકશે.  કોર્પોરેશન્સનાં હિતમાં, લાંચ લઈને રાજકારણીઓએ જનતાની સલામતી વિરુદ્ધ કામો કર્યા હોય તેવું કેટલાંને યાદ નથી? અને ગ્લોબલ વૉર્મિંગ અને કલાયમેટ ચેન્જને રોકવા માટે થતાં સંશોધન અને પ્રયોગોને મળતું ફંડ અહીં બંધ થઇ જશે તો તેની અસર સમગ્ર વિશ્વ પર પડશે. વીસમી સદીનાં શરૂઆતનાં દશકામાં આવો એક ભયંકર પ્રસંગ બની ગયેલો પણ છે. Robert Kehoe નામનાં એક પેટ્રોલ કંપનીનાં કર્મચારી એવાં એક વૈજ્ઞાનિકે દશકો સુધી કહ્યા રાખ્યું કે, પેટ્રોલમાં ભેળવાતું લેડ હાનિકારક નથી. (વધુ માહિતી) જો આ ચાલ્યાં જ કર્યું હોત તો દુનિયા અત્યારે પણ કદાચ લેડનાં ઝેરથી સબડતી હોત. આ કારણથી પણ જેટલો બને તેટલો વૈશ્ચિક કક્ષાએ (ખાસ અમેરિકામાં રહેતાં લોકો માટે) ટ્રમ્પ અને તેની પોલિસીનો વિરોધ કરવો ખૂબ ખૂબ ખૂબ અગત્યનો છે.

આવો જ બીજો અગત્યનો મુદ્દો છે ગર્ભનિરોધક સાધનો વિરુદ્ધનાં બિલનો. આ વ્યક્તિએ સ્ત્રીઓ વિષે બેફામ બોલવાને ‘નોર્મલ’ તો બનાવી જ દીધું છે. એ ઉપરાંત દુનિયાનાં ‘ડેવલપિંગ’ દેશોમાં – ખાસ કરીને આફ્રિકાનાં દેશોમાં જ્યાં અમેરિકા દ્વારા ગર્ભનિરોધક સાધનો અને અબોર્શન વિષે માહિતી પૂરાં પાડવા માટે ફન્ડ મોકલવામાં આવતું હતું એ બંધ કરાવી દીધું છે. અમેરિકામાં પણ પ્લાન્ડ પેરેન્ટહુડ નામની સંસ્થા જે આ જ પ્રકારનું કામ કરી રહી હતી, તેને મળતી મૂડી રોકી દેવામાં આવી છે. વધુ માહિતી માટે આ વાંચો.

અને આ બધાં પછીનો સૌથી ખતરનાક મુદ્દો. મુસ્લિમ બાન. ઈરાન, ઇરાક, સીરિયા સહિતનાં સાત દેશોમાં જન્મેલી વ્યક્તિઓને ગ્રીન કાર્ડ હોવા છતાં પણ ફક્ત તેમનાં મુસ્લિમ હોવાને કારણે અમેરિકા પાછાં ફરવા દેવામાં નહીં આવે. આ બાનની વિરુદ્ધ હાલ આ લખી રહી છું ત્યારે અહીંનાં તમામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ્સ પાર દેખાવો થઇ રહ્યાં છે. આ બંધ ઊઠાવી લેવામાં આવે તો પણ આ માહિતીનો ઉપયોગ કરીને આતંકવાદીઓ વધુ ને વધુ યુવાનોને ભડકાવી શકશે. શું તેની અસર પૂરી દુનિયામાં નહીં દેખાય? બિલકુલ દેખાશે. આ ઉપરાંત આવી નીતિઓનું પરિણામ દુનિયાને આવતાં થોડાં જ વર્ષોમાં ફરીથી યુદ્ધ તરફ ન લઇ જાય તો જ નવાઈ. આ માટે પણ ટ્રમ્પ અને અમેરિકાની અત્યારની સરકારનો વૈશ્ચિક સ્તરે વિરોધ થાય એ બધાંનાં હિતમાં છે. આ વિષય પર વધુ માહિતી માટે આ વાંચો .

ચાલો થોડી વાર માટે દુનિયાને ભૂલી જઈએ અને ફક્ત આપણાં દેશની વાત કરીએ. આજની તારીખે પણ ફક્ત ટ્રમ્પની મુસ્લિમ-વિરોધી નીતિને કારણે તેનાં વિજયનો ખુલ્લેઆમ આનંદ માનાવનારાં કેટલાંયે રાજકારણીઓ છે. અમેરિકામાં રહેતાં અમુક ભારતીયોએ તો ટ્રમ્પનાં સમર્થનમાં પ્રોગ્રામ ગોઠવ્યાં હતાં અને ફક્ત ટેક્સનાં પાંચ પૈસા બચશે એ માટે આ વ્યક્તિને મત આપવામાં પણ કોઈ જ છોછ નહોતો અનુભવ્યો. આવાં અમુક હઠધર્મીઓ અને right wing extremist આપણાં દેશને પણ આવી જ ખતરનાક દિશામાં ખેંચી ન જાય તેનું ખાસ ધ્યાન રાખવું રહ્યું.

સો વાતની એક વાત – મારાં માટે જો તમારાં જાણીતાંમાં કોઈ ટ્રમ્પનો વિરોધ ‘ફેશન’ કે ‘ટ્રેંડ’ સમજીને પૂરી સમજ વિના પણ કરતાં હોય તો એ અત્યારની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખતાં આવકાર્ય છે. આ પરિસ્થિતિમાં મારાં મતે આપણાં જેવાં દેશોએ આમાંથી લેવાનાં બે સૌથી અગત્યનાં પાઠ –

  • ફક્ત ‘પોલિટિકલ કરેક્ટનેસ’ ખાતર અને ‘આપણને કે આપણાં સંબંધીઓને હાનિ નથી થતી તો આપણે શું’ની નીતિથી જો આપણે અગત્યનાં સામાજિક હિતનાં મુદ્દાઓ પર મૌન સેવ્યા કરીશું તો જ્યારે બોલવાનો સમય આવશે ત્યારે ખૂબ મોડું થઇ ગયું હશે.
  • આવી પરિસ્થિતિઓથી બચવાની સૌથી મોટી ચાવી શિક્ષણ છે. જો તમારી પાસે સમાજને આપવા માટે સમય કે મૂડી હોય તો તેને સૌથી પહેલાં શિક્ષણક્ષેત્રે ફાળવવાનું વિચારજો.
  • ડિપ્લોમસી આંટા-ઘૂંટીવળી અને અઘરી વસ્તુ છે. વર્ષોથી આપણે બધાં જ અઘરી કાયદાકીય ભાષાથી કંટાળેલાં છીએ. પણ, મહેરબાની કરીને યાદ રાખો (અને રખાવો) કે, ડિપ્લોમસી અને એ ‘અઘરી’ ભાષા અગત્યની છે. કાયદો એવી વસ્તુ છે જેમાં વિવિધ અર્થઘટનોની ઓછાંમાં ઓછી સંભાવના હોઈ શકે અને એટલે જ બહુ ચોક્કસ શબ્દો વાપરવાં જરૂરી હોય છે. ખાસ આજની વધુ ને વધુ જોડાયેલી ‘complicatedly interconnected’ દુનિયામાં. દેશ અને દુનિયાની લગભગ તમામ મોટી સમસ્યાઓમાં અમુક કલાકોનાં પ્રવચનોમાં ન આવરી શકાય તેટલાં પરિબળો કામ કરતાં હોય છે. નેતાઓની કક્ષાનાં લોકો પાસેથી સીધા, ટૂંકા જવાબો/વાણીપ્રહારો મેળવવાં ફક્ત કાનને ગમશે – જેમ અમેરિકાનાં કાનને ગમ્યાં તેમ. પણ, આવાં નેતાઓ અને તેમની વાણી જ યુદ્ધો પણ કરાવશે એ ભૂલવું નહીં.
  • ધાર્મિક આત્યંતિકતાને તેની શરૂઆત થતી દેખાય ત્યાં જ ખુલ્લી પાડીને તેનો વિરોધ કરવામાં આવે એ આપણાં બધાંનાં હિતમાં છે. આ કામની શરૂઆત આપણે પોતાનાં ઘરથી જ કરી શકીએ તો તેનાંથી ઉત્તમ બીજું કઈં જ નથી.
  • અમેરિકા ઓછામાં ઓછું એટલું સજાગ છે કે, સુંદર પીચાઈથી માંડીને બ્રાયન ચેસ્કી જેવાં મોટી મોટી કંપનીઓનાં સીઈઓ જ્યાં ખોટું થઇ રહ્યું હોય ત્યાં રાષ્ટ્રપતિ વિરુદ્ધ પણ બોલી શકે છે. અહીં હજુ સ્વતંત્ર મીડિયા નામની વસ્તુ બાકી છે જે સાચી માહિતિ સાચા સમયે લોકો સુધી લોકોને સમજાય તેવી ભાષામાં પહોંચાડે છે. શું કામ? સામાજિક જવાબદારી ખાતર. લોકો એટલા સજાગ છે કે, એ માહિતિ મળ્યાં પછી જરૂરી એક્શન લે છે. પોતાનાં લોકલ પ્રતિનિધિઓને પોતાનો વિરોધ દર્શાવવા માટે ફોન કરે છે, રેલીઓ અને દેખાવોમાં હાજરી આપે છે. હિન્દુસ્તાનમાં છેલ્લે આવું ક્યારે બન્યું હતું? આપણને પૂરી ખબર પણ છે કે આપણાં દેશમાં શું થઇ રહ્યું છે અને શું ન થવું જોઈએ? અને ખબર પડે તો પણ આપણે આટલી ઝડપથી એકઠાં થઈને આટલાં વ્યવસ્થિત વિરોધ કરી શકીશું? પાણી આવશે ત્યારે પાળ બાંધવા નહીં જઈ શકીએ. એટલે અત્યારથી જ વિચારવા લાગીએ? અને જરૂરી કામ કરવા લાગીએ? વધુ ને વધુ લોકો સાથે આ બાબતે વાત કરવા લાગીએ? સામાજિક જવાબદારી આપણે ફક્ત અન્યો માટે નથી નિભાવવાની હોતી. એ નિભાવવાનાં ફાયદા આપણને અને/અથવા આપણાં પછીની આપણી જ પેઢીઓને મળતાં હોય છે.

અને અંતે તમને સમય મળે ત્યારે વાંચવા જેવો આ નિબંધ: https://chomsky.info/19670223/

 

Those who cannot remember the past are condemned to repeat it. – George Santayana

સરખામણી

અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા, નિબંધ

હમણાં ગયાં અઠવાડિયે એક વાચક આયેશાએ મને એક સવાલ પૂછ્યો હતો.

“1.Can you please let us know the key differences in the life styles of an OZ/perth and SF.

2.Health Systems

3. Kids education

4. Income levels and savings”

તો આ રહ્યો તેમનાં સવાલોનો જવાબ બીજી કેટલીક અગત્યની વ્યવહારિક માહિતી સાથે.

રેન્ટ અને પ્રોપર્ટીનાં ભાવો

ઓસ્ટ્રેલિયામાં આંતરિક રીતે પણ પર્થ, સિડની અને મેલ્બર્નની જીવનશૈલીમાં ઘણો ફર્ક છે. (Sorry બ્રિસ્બેનની મને ખબર નથી.) પર્થમાં જીવનજરૂરિયાતની વસ્તુઓ સિડની અને મેલ્બર્નનાં પ્રમાણમાં ઘણી મોંઘી છે. પણ, સામે પર્થનાં રેન્ટ અને પ્રોપર્ટીનાં ભાવ સિડની કરતાં થોડાં ઓછાં છે અને મેલ્બર્ન કરતાં થોડાં વધુ.

સાન ફ્રાન્સિસ્કો અને બાકીનાં અમેરિકાની વાત કરું તો સાન ફ્રાન્સિસ્કો બે એરિયા અને ન્યૂ યોર્ક રહેવા અને જીવવા માટે અમેરિકાનાં સૌથી મોંઘા શહેરો છે. પર્થમાં સિટી સેન્ટરમાં ૨-બેડરૂમનાં શેર-હાઉઝમાં એક વ્યક્તિ માટે એક રૂમનું ભાડું દર મહિને લગભગ  $૧૯૦૦-$૨૦૦૦માં પડે. સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં શહેરનાં મધ્યમાં એક વ્યક્તિ માટે એક સ્ટૂડિયો અપાર્ટમેન્ટ ૨૦૦૦થી ૨૩૦૦માં પડે. પર્થમાં સિટી સેન્ટરમાં બે બેડરૂમનાં અપાર્ટમેન્ટનું ભાડું લગભગ $૪૦૦૦ થી $૪૫૦૦ જેટલું હોય છે તો અહીં સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં પણ બે બેડરૂમનાં અપાર્ટમેન્ટ ઓછામાં ઓછાં $૪૫૦૦માં પડે. પર્થમાં ૩-૪ વ્યક્તિનાં શેર-હાઉઝમાં રહેવા જાઓ તો રેન્ટ લગભગ ૧૦૦૦-૧૨૦૦ જેવાં થઇ જતાં હોય છે. પણ, સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં વ્યવસ્થિત કનેક્ટેડ ડીસ્સ્ટ્રીક્ટમાં શેર-હાઉઝમાં પણ વ્યક્તિદીઠ રેન્ટ તો ૧૫૦૦-૨૦૦૦ જેટલું જ રહે છે.

અહીં એક અગત્યનો ફર્ક એ છે કે, પર્થમાં સિટી સેન્ટર એટલે બેથી ત્રણ કિલોમીટરની પેરિફેરીનો વિસ્તાર. સિટી સેન્ટરથી ફક્ત ૮-૯ કિલોમીટરનાં અંતરે આવેલાં સબર્બમાં તરત જ ભાવ થોડાં પડી જાય. સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં એવી સુવિધા નથી. અહીં આખાં મેટ્રોપોલિટન એરિયામાં રેન્ટ લગભગ સરખાં જેવાં જ રહે છે. શહેરનાં મધ્યથી ખૂબ દૂર આઉટર રિચમંડ વગેરેનાં ભાવ થોડાં ઓછાં છે પણ સામે ત્યાંથી સિટી સેન્ટરમાં આવતાં લગભગ ૪૫ મિનિટ જેટલો સમય લાગે.

પ્રોપર્ટી ખરીદવાની હોય તો પર્થમાં ૫૦૦,૦૦૦ થી ૬૦૦,૦૦૦ વચ્ચે સારા સબર્બમાં સિટી સેન્ટરથી ૮-૯ કિલોમીટર જેવાં અંતરનાં વિસ્તારમાં ૨થી ૩ બેડરૂમનાં ઘર કે અપાર્ટમેન્ટ આરામથી મળી જાય. અહીં એક બેડરૂમનાં અપાર્ટમેન્ટનાં ભાવ પણ ૮૦૦,૦૦૦થી ૯૦૦,૦૦૦ની રેન્જમાં શરુ થાય છે. વ્યવસ્થિત સાઈઝ/સ્ટાઈલનાં ઘર તો ઓછામાં ઓછાં એક મિલિયનથી. જો કે, આ તકલીફ ફક્ત સાન ફ્રાન્સિસ્કો અને ન્યૂ યોર્કમાં જ છે. ઓસ્ટીન, ફીનીક્સ જેવાં સેકન્ડ ટીયરનાં શહેરોમાં અને ઈસ્ટ કોસ્ટનાં લગભગ બધાં જ સારા શહેરોમાં સારાં સ્થળે સારા ઘરોનાં રેન્ટ દર મહિને ૭૦૦=૮૦૦થી વધુ નથી. ત્યાં ૨૫૦,૦૦૦થી ૩૦૦,૦૦૦ની રેન્જમાં સારા ઘર ખરીદી પણ શકાય છે.

કનેક્શન અને પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ 

ઓસ્ટ્રેલિયામાં ગમે ત્યાં રહો તમને ઘર સાથે ઓછાંમાં ઓછી એક પાર્કિંગ સ્પેસ તો મળે જ. સાન ફ્રાન્સિસ્કો અને ન્યૂ યોર્કમાં એ રિવાજ નથી. પાર્કિંગ માટે એક્સ્ટ્રા રેન્ટ ભરવું પડે અને દરેક બિલ્ડિંગમાં પાર્કિંગ માટે જગ્યા હોય એ પણ જરૂરી નથી. સાઉથ-બે (સનીવેલ, માઉન્ટન વ્યૂ વગેરે)માં જો કે, લગભગ બધાં ઘરોમાં ડેડીકેટેડ પાર્કિંગ હોય જ છે અને એ જરૂરી પણ છે તેમનાં માટે કારણ કે, ત્યાં પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટની ખાસ સુવિધા નથી. ઓસ્ટ્રેલિયામાં લગભગ દરેક શહેર પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટથી વેલ-કનેક્ટેડ છે. સાન ફ્રાન્સિસ્કો મેટ્રોપોલિટન મોટાં ભાગે વેલ-કનેક્ટેડ છે. પણ, સાઉથ બેમાં ક્યાંયે એટલું સારું નેટવર્ક નથી. એટલે, ત્યાં રહેતાં હો તો તમે કાર વિના જીવી ન શકો. સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં કાર લેવા કરતાં જરૂર પડે ત્યારે ‘ઉબર’, ‘લિફ્ટ’ વગેરે ટેક્સી સર્વિસ વાપરવી વધુ સસ્તી છે. સિટી સેન્ટરમાં તો ઘણી વખત ગ્રોસરી લઈને પણ લોકો ટેક્સીમાં પાછાં ફરતાં જોવા મળે.

લાઈફસ્ટાઈલ અને ખર્ચ

અમેરિકામાં ઘણાં લેન્ડ-લોર્ડ્સ આજની તારીખે પણ ‘ચેક’ માંગે છે! ઓસ્ટ્રેલિયામાં એક પણ કામ માટે ચેક વપરાતાં મેં નથી જોયાં. આ એક જ ઉદાહરણ બંનેની બેન્કિંગ સિસ્ટમનાં ફર્કનો ટૂંક સાર છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં બધું જ ઓનલાઈન પેમેન્ટ છે અને અહીં હજુ ચેક પેમેન્ટ ચાલે છે. અહીં હજુ પે-પાસ/પે-વેઇવ સિસ્ટમની પણ શરૂઆત નથી થઇ. ઓનલાઈન બેન્કિંગનાં ઇન્ટરફેસ ખૂબ જૂનવાણી લાગે. ઓસ્ટ્રેલિયા ઘણું ચોખ્ખું છે. અહીં શહેરો પ્રમાણમાં ઘણાં ગંદા છે. જીવનજરૂરિયાતની વસ્તુઓ – ગ્રોસરી, ફૂડ આઈટમ વગેરે માટે ઓસ્ટ્રેલિયામાં કોલ્સ, વૂલવર્થ અને આઈજીએ જેવાં ચેઈન સ્ટોર્સ સ્ટાન્ડર્ડ ઓપ્શન છે. અહીં ગ્રોસરીમાં હજુ પણ લોકલ સ્ટોર્સનો દબદબો છે. સેઈફવે, ટ્રેડર જોઝ, હોલ ફૂડ્સ વગેરે છે પણ સાથે સાથે લોકલ સ્ટોર પણ ઘણાં છે.

આલ્કોહોલ અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ ઓસ્ટ્રેલિયામાં ઘણાં મોંઘાં છે અને અહીં ઘણાં સસ્તાં. ઓસ્ટ્રેલિયામાં તમે જે ભાવ જુઓ એ જ ભાવ આપો. અહીં વસ્તુઓનાં ભાવો ટેક્સ વિના એડવર્ટાઈઝ થતાં હોય છે. રેસ્ટોરાંમાં કોઈ પણ વસ્તુની આખર કિંમત મેન્યુમાં લખેલો ભાવ વત્તા ટેક્સ વત્તા ટિપ એમ મનમાં ગણવી પડે. જો કે, સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં દારૂ સિવાયની બધી વસ્તુઓ લગભગ પર્થ જેટલી જ મોંઘી છે, બાકીનું અમેરિકા ઘણું સસ્તું છે. પર્થમાં નવ વાગ્યા પછી લગભગ કોઈ જ રેસ્ટોરાં ખુલ્લા ન મળે. અહીં દસ સુધી તો ઘણું બધું ખુલ્લું હોય છે અને વિકેન્ડમાં ૧૧:૩૦ – ૧૨ સુધી. પર્થમાં જેમ ક્લબિંગ પછીનું ફૂડ કબાબ છે એમ અહીં બરિટો છે. અહીં જોબ્સનાં ઘણાં બધાં ઓપ્શન છે. ઇન્ડસ્ટ્રિ ઘણી મોટી છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં તમે કોઈ એક સ્પેસિફિક ઇન્ડસ્ટ્રિમાં હો તો પાંચ-છ વર્ષમાં એ ઇન્ડસ્ટ્રિમાં લગભગ બધાં જ તમને અને તમારાં કામને ઓળખતાં હોય. you cannot fuck up. અહીં એવું નથી. સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં તમે ઓછાંમાં ઓછાં ૮૫,૦૦૦થી ૯૦,૦૦૦ પર એનમ ન કમાતાં હો તો વ્યવસ્થિત સેવિંગ ન કરી શકો. એ જ સેલેરીમાં તમે ઈસ્ટ કોસ્ટ પર અધધ સેવિંગ કરી શકો. પણ, સામે સાન ફ્રાન્સિસ્કો બે એરિયાનાં ઓવરઓલ સેલેરી અહીંની લાઈફસ્ટાઈલ પ્રમાણે ઊંચાં છે અને ઈસ્ટ કોસ્ટનાં નીચા. સાન ફ્રાન્સિસ્કોની ટેકનોલોજી ઇન્ડસ્ટ્રીમાં સેલેરી સાથે મોટાં ભાગની કંપનીઓમાં સ્ટોક ઓપ્શન્સ પણ ઓફર કરવામાં આવે છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં તેવું ક્યાંયે નથી.

હેલ્થકેર

ઓસ્ટ્રેલિયાની પબ્લિક હેલ્થકેર સિસ્ટમની ખરેખર દાદ દેવી પડે. ૨૫થી નીચેની ઉમરનાં અને એકલાં રહેતાં લોકોને ઓસ્ટ્રેલિયામાં પ્રાઈવેટ હેલ્થ ઇન્શ્યોરન્સની પણ જરૂર નથી. અમેરિકામાં હેલ્થકેર બધી પ્રાઈવેટ જ છે. મોટાં ભાગની કોર્પોરેટ કંપનીઓ તેમનાં એમ્પ્લોઇ અને ફેમિલી માટે હેલ્થ ઇન્શ્યોરન્સ પે કરતી હોય છે. ઘણી કંપનીઓ સોએ સો ટકા કવર કરે છે અને ઘણી મોટાં ભાગે કવર કરે અને બાકીનો ખૂબ નાનો ભાગ એમ્પ્લોઇએ કવર કરવાનો રહે છે. અહીં હોસ્પિટલનો હજુ અનુભવ નથી (ટચ વૂડ) એટલે કાર્યવાહીનાં ફર્કની ખબર નથી. અહીં ફુલ મેડિકલ કવરેજ સાથે પણ નોર્મલ ડોક્ટરની દરેક અપોઈન્ટમેન્ટ માટે લગભગ $૨૦-૨૫ જેવો ખર્ચ આવે છે. જયારે, ઓસ્ટ્રેલિયામાં પબ્લિક હોસ્પિટલ અને જી.પીની મુલાકાત મેડિકેર સાથે બિલકુલ ફ્રી છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં લગભગ દરેક કંપની દર વર્ષે ૧૨ દિવસની સિક લીવ આપતી હોય છે. અહીંની મારી જોબમાં સિક લીવ અનલીમીટેડ છે અને બાકીની બે એરિયાની કંપનીઓની પણ સિક લીવ પોલીસી ઘણી લિબરલ છે. કેલીફોર્નિયા અને ટેકનોલોજી સિવાયની ઇન્ડસ્ટ્રીઝની મને ખબર નથી. ઓસ્ટ્રેલિયામાં ઓછામાં ઓછી બાર મહિનાની અનપેઈડ મેટર્નીટી લીવ આપવાનો કાયદો છે. અને લગભગ બધી જ કંપનીઓ છ મહિનાની ફૂલી પેઈડ મેટર્નીટી લીવ આપતી હોય છે. ઘણી કંપનીઓ છ મહિનાની ફુલ ટાઈમ સેલેરી લીવ કે બાર મહિનાની પાર્ટ ટાઈમ એવાં ઓપ્શન પણ આપતી હોય છે. જ્યારે, અહીંનો કાયદો ફક્ત ત્રણ મહિનાની જ મેટર્નીટી લીવનો છે. તેમાં બાકીનાં વધારા/ફેરફાર દરેક કંપની પર આધારિત છે. પેટર્નીટી લીવ બંને ઓસ્ટ્રેલિયા અને અમેરિકામાં અમુક દિવસોથી માંડીને અમુક અઠવાડિયાઓ સુધીની હોઈ શકે છે અને એ જે-તે કંપનીની એચ.આર. પોલિસી પ્રમાણે બદલાતું રહે છે.

બાળકોનાં ઉછેર બાબતે

સૌથી પહેલાં તો ઓસ્ટ્રેલિયામાં ગન-કંટ્રોલ છે અને અમેરિકામાં નથી. એટલે ઓવરઓલ સેફટી ઓસ્ટ્રેલિયામાં વધુ છે. સાન ફ્રાન્સિસ્કો બે એરિયામાં જો કે, ગન્સનો એટલો બધો ત્રાસ નથી. પણ, છતાંયે એ એક ડર તો હંમેશા રહે જ. છેલ્લાં બે-ત્રણ વર્ષોમાં અમેરિકામાં થયેલાં સ્કૂલ શૂટિંગને ધ્યાનમાં રાખતાં બાળકો માટે તો ખાસ ડર રહે. ઓસ્ટ્રેલિયાનાં વિઝા પ્રમાણમાં ઘણાં સહેલાં છે એટલે બાળકો નાના હોય ત્યારે જો ફેમિલી-સપોર્ટની જરૂર પડે તો ફેમિલીને સહેલાઈથી બોલાવી શકાય. પણ, અમેરિકાનાં કેસમાં એ શક્ય બને પણ ખરું અને ન પણ બને. સ્કૂલની ફીઝનાં ફર્કની મને ખબર નથી, પણ, ઓસ્ટ્રેલિયામાં પબ્લિક સ્કૂલ્સ ઘણી સસ્તી છે અને ઘણી સારી પબ્લિક સ્કૂલ્સ પ્રાઈવેટ સ્કૂલ્સને ટક્કર આપે તેવી છે. પર્થમાં બાળકો માટે ઘણાં બધાં પબ્લિક પાર્ક અને કુદરતી સ્થળો છે અને પ્રવૃત્તિઓ ઓછી છે. સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં બાળકો માટે પાર્ક પ્રમાણમાં ઓછાં અને પ્રવૃત્તિઓ ઘણી બધી છે અને દરેક ફીલ્ડમાં ટ્રેઈનિંગ માટે સારામાં સારા શિક્ષકો ઉપ્લબ્ધ છે. ઓસ્ટ્રેલિયાની સ્પોર્ટ્સ ટ્રેઇનિંગ જો કે અમેરિકા કરતાં વધુ સારી છે.

યુનિવર્સીટીઝ

ઓસ્ટ્રેલિયામાં યુનિવર્સીટીનું ભણતર અમેરિકા કરતાં વધુ પોકેટ-ફ્રેન્ડલી છે અને ઓસ્ટ્રેલિયાનાં યુનિવર્સીટીનાં કોર્સિસ વધુ  evolved છે. દાખલા તરીકે, અમેરિકામાં આઈ.ટી.માં બેચલર ડિગ્રી કરવી હોય તો કમ્પ્યુટર સાયન્સ, ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ્સ વગેરે અમુક પ્રકારનાં જ મેજર્સ ઉપ્લબ્ધ છે. જયારે ઓસ્ટ્રેલિયામાં આઈ.ટી.માં પ્રોગ્રામિંગ માટે કમ્પ્યુટર સાયન્સ, નેટવર્કિંગ માટે નેટવર્કિંગ, નેટવર્ક સિક્યોરિટી વગેરે ઘણાં વિવિધ મેજર્સ ઉપ્લબ્ધ છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં સ્ટાન્ડર્ડ યુનિવર્સીટીઝમાં લગભગ દરેક કોર્સ પાર્ટ-ટાઈમ કે એક્સ્ટર્નલ રીતે ભણી શકાય છે. અહીંની મોટાં ભાગની યુનિવર્સીટીઝમાં એ વિકલ્પ નથી એટલે જો ફુલ-ટાઈમ જોબ સાથે માસ્ટર્સ કે એવું કંઈ કરવું હોય તો એ અમેરિકામાં શક્ય નથી.

આમાં જો તમને કંઈ બાકી લાગતું હોય કે આ સિવાય વધુ જાણવા ઈચ્છતા હો તો નીચે કમેન્ટ કરીને, ટ્વીટર પર અથવા મને ઇ-મેલ કરીને પૂછી શકો છો અને હું તેનો જવાબ આપવાનાં બને તેટલાં પ્રયત્નો કરીશ. Hope this helps. :)

કલા વિનાનું કલ્ચર

નિબંધ

કલ્ચરની, સંસ્કૃતિની વાતો કરતાં આપણે થાકતાં નથી. અમે હાઈસ્કૂલમાં આવ્યાં ત્યારે એક પછી એક દરેક વર્ષમાં હાઈસ્કૂલનો કોર્સ બદલાયો હતો. પુસ્તકો બદલાયાં હતાં. ઈતિહાસ એવી રીતે બદલવામાં આવ્યો હતો કે, યુદ્ધોની તારીખોને બદલે અમારી સાંસ્કૃતિક અભિમુખતા વધે એટલે અમીર ખુસરો, આપણા સાત પારંપારિક નૃત્યો વગેરેનાં નામો ગોખાવવામાં આવતાં. પછી હરામ જો ક્લાસમાં બેથી વધુ બાળકો કથક અને ભરતનાટ્યમનો ફર્ક પણ કહી શકતાં હોય તો (ના આન્ટી, ‘ભારત’નાટ્યમ નહીં). જો કે, એય બરાબર છે. ઓછામાં ઓછા નામ આવડ્યા તો કદાચ નસીબજોગે કોઈ જિજ્ઞાસાવૃત્તિથી પણ ક્યાંકથી યુ-ટ્યુબ ફૂટેજ મેળવીને જોશે તો ખરા. બાકી તો કોઈ અવધનાં નવાબે ફરી ‘પુનરોદ્ધાર’ કરવા પડત (આ રેફરન્સ ન સમજાયો હોય તેમણે નવમા-દસમનાં કોઈ વિદ્યાર્થીને પૂછી લેવું). પણ, કહેવાનો મતલબ એ કે, કલ્ચર છે ક્યાં? અને કેવું? અત્યારનું કલ્ચર – જે આપણે રોજીંદા જીવનમાં અનુસરીએ છીએ એ છે બોલિવૂડ, પાનનાં ગલ્લા, ગોખેલાં પુસ્તકો, દેખાદેખી, આંખો અંજાઈ જાય એટલી જરી, મતલબ વગરનાં વોટ્સ-એપ ફોરવર્ડ, ચેતન ભગતનાં પુસ્તકો, ધર્મ-ઝનૂન વગેરે વગેરે.

અવાજ કેટલો છે આપણી આસપાસ! વાંસળી, સરોદ, સિતાર તો શું બ્યુગલ, ટ્રમ્પેટ કે સાક્સોફોન પણ સંભળાય તેમ નથી. આ ‘કલ્ચર’ કદાચ મારાં જીવનનો અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો વિરોધાભાસ છે. ભારતમાં સેકન્ડ ટિયર સિટીમાં રહીને પણ મેં ક્યારેય કોઈ પદ્મવિભૂષણ સન્માનિત તબલા અને સરોદવાદકોને લાઈવ કોન્સર્ટમાં નહોતાં સાંભળ્યાં, ઓડિસી ડાન્સ પરફોર્મન્સ નહોતું જોયું, સિતાર, સરોદ, વીણાનાં અવાજનો ફર્ક નહોતો જાણ્યો. આ બધાં વિશે મેં સાંભળ્યું હતું, મારે જાણવું પણ હતું પણ ત્યારે ફક્ત સાંભળવા મળતું. મારી જે સીનીયર ડાન્સર ફ્રેન્ડ્સ બીજા રાજ્યોમાં કોઈ કોન્સર્ટમાં પર્ફોર્મ કરીને આવતી ત્યારે ત્યાં જોયેલાં પર્ફોર્મન્સની વાતો કરતી, બસ એ જ. અને આજની તારીખેય અમદાવાદ અને વડોદરા સિવાયનાં શહેરોમાં સરકાર અને યુનિવર્સીટીઓ સિવાયની સંસ્થાઓ દ્વારા યોજાતી સ્ટાન્ડર્ડ  કલ્ચરલ ઈવેન્ટ્સ ક્યાં? થતી હોય તો તેનું માર્કેટિંગ, વ્યવસ્થિત જાહેરાતો અને તેનું ઓડિયન્સ ક્યાં? શ્રેયા ઘોષાલ, અરિજીત સિંઘ અને ભજનો સિવાય બાય-એનલાર્જ આપણને સંગીતમાં સમજાય છે શું?

પછી વાત કરીએ સાહિત્યની. મોટાં ભાગની સારી ગુજરાતી બુક્સ ઈ-બુક તરીકે ઉપ્લબ્ધ પણ નથી. આપણા કમર્શિયલ પ્રકાશનો અને પ્રકાશકોએ એટલો પણ પ્રયત્ન નથી કર્યો સમયની સાથે થવાનો અને કરે પણ કેમ? વાચકો ક્યાં? હમણાં જ હું અને મારી એક મિત્ર વાત કરતાં હતાં. અમારા શહેરમાં સાથે બેસીને પુસ્તકોની વાત કરવા માટે અમારી પાસે એકબીજા સિવાય લગભગ કોઈ જ રહ્યું નથી. કોલેજોમાં ગેજેટ્સ અને ગાડીઓ (કાર્સ) એ સિવાય વાત જ નથી હોતી કોઈ પાસે. યુવાનો/સાંપ્રતનાં નામે આપણા સાહિત્યનાં દરેક જોન્રામાં ગણીને એક કે બે વ્યવસ્થિત લેખકો રહ્યાં છે. બાકી કદાચ કોઈ સાંપ્રત પ્રવાહો વિષે લખવાનો પ્રયત્ન પણ કરે તો પણ તેમને કહી દેવામાં આવે છે કે, આવું થોડું લખાય? સેલ્ફ-હેલ્પ કિતાબો અને શાળાનાં પાઠ્ય-પુસ્તકોની જેમ સારું, લોકોને ગમે તેવું લખો અને લોકોને ગમે છે એ જ જે સત્ય નથી હોતું અથવા વર્ષોથી ચાલી આવતી માન્યતાઓને જ ફરી ફરીને કહ્યા કરે તેવું છીછરું હોય છે. અનુભવોમાંથી પસાર થયેલાં, દુનિયાને હજારો રંગો અને દ્રષ્ટિકોણથી જોતાં રિજનલ ભાષાનાં પ્રમાણિક લેખક માટે આપણે હવે સામાજિક રીતે તૈયાર પણ છીએ કે કેમ એ એક મોટો પ્રશ્ન છે.

સ્ટેન્ડ-અપ કોમેડીમાં પણ હજુ સુધી સાંઈરામ દવે કે શાહબુદ્દીન રાઠોડ પછી કંઈ ખાસ હલચલ નથી. જે છે એક કંપની અને તેનાં અમુક કમીડિયન્સ તેમનાં જોક હજુ પણ મોટા ભાગે ‘સ્લેપસ્ટિક હ્યુમર’ કૅટેગરીમાં જ ચાલ્યા આવે છે. હા, લાઈવ શોઝમાં આપણે ત્યાં નાટકો હજુ પણ પોપ્યુલર આર્ટ-ફોર્મ છે અને તેમાં સતત સારું કામ થતું રહે છે. હવે સિનેમામાં પણ થેન્ક્સ ટુ અભિષેક જૈન એન્ડ ટીમ, એક નવો પ્રવાહ શરુ થયો છે પણ, તે પણ ધીમે ધીમે એ જ પ્રેમ કહાનીઓ, મરાઠી ફિલ્મોની નકલ અને પરાણે મીઠાઈ ખવડાવતા હોય તેવાં છીછરા, ક્લીશેવાળા ‘સોશિયલ મેસેજિસ’નાં વંટોળમાં ફસાતો જાય છે. અને આ સિવાય ગરબા. પોપ્યુલર સેન્સમાં જેને કલ્ચર કહેવાય છે તેનાં નામે બસ આટલું છે અત્યારે આપણી પાસે.

મને દુઃખ થાય છે એ વિચારીને કે, એક આખી જેનરેશન યો-યો/બાદશાહનાં ગીતો પર ઊછરી રહી છે. ગુજરાતીમાં બહુ ઓછું ક્વોલિટી કન્ટેમ્પરરી મટીરિયલ બની રહ્યું છે. વિઝ્યુઅલ અને પરફોર્મિંગ આર્ટમાં વડોદરા અને અમદાવાદ સિવાય ખાસ ક્યાંય કંઈ નથી થઇ રહ્યું. ત્યાં પણ વિઝુઅલ આર્ટ્સમાં બે-ત્રણ કૉલેજો અને પરફોર્મિંગ આર્ટ્સમાં ચાર-પાંચ સંસ્થાઓ સિવાય ક્યાંયે વિશ્વકક્ષાનાં પ્રોડક્શન થતાં નથી. થતાં હોય તો લોકલ ઓડિયન્સને જ ખબર નથી. અદિતી મંગલદાસ જેવાં ઊંચા દર્જાનાં ડાન્સર / આર્ટિસ્ટિક ડાઈરેક્ટરનાં કમર્શિયલ શોઝ સિંગાપોરમાં થાય પણ અમદાવાદમાં ન થાય! સારી સારી પોટેન્શિયલ ડાન્સર્સ દસમાં-બારમાં-કોલેજમાં વિશારદ કરે અને પછી ડાન્સ કરવાનું જ છોડી દે! ડી-ડી ભારતી કે રાજ્યસભા ટીવી પર આપણામાંના કેટલાં અટકે છે?

ઉપર કહ્યું તેમ આ બધું બાય-એન્લાર્જ છે. આમાં સુખદ અપવાદો છે. પણ, અપવાદોનું કલ્ચર એ આખાં સમાજનું કલ્ચર ન કહી શકાય. સમાજનું કલ્ચર તો જનરલ રૂલ પરથી જ ઓળખાય અને એક સમાજ તરીકે કલા સિવાયનું બધું જ આપણા કલ્ચરમાં છે અત્યારે. તો તેનું શું કરશું? એક હિન્ટ આપું. ક્લાસિકલ મ્યુઝિક મને ન સમજાય તેવું કહીને તેને સાંભળવાની ક્યારેય કોશિશ પણ ન કરનારાં દરેક માટે: સૌથી પહેલાં તો સંગીત સમજવાની વસ્તુ જ નથી. સાંભળવાની છે. હું કહું છું તે કરતાં આ નીચેની ટેડ ટોકમાં આ ભાઈ વધુ સારી રીતે સમજાવી શકશે. કંટાળો નહીં આવે. પ્રોમિસ. Start from there if you’ve stayed with me in this rant so far. :)

સ્કૂલિંગ – પ્રોબ્લેમ સિસ્ટમ છે કે આપણે?

નિબંધ

પોતાની સંસ્કૃતિ અને સમાજથી દૂર સ્થળાંતર કરવાનો સૌથી મોટો ફાયદો છે દૃષ્ટિકોણ. જે બાબતો સંસ્કૃતિ અને સમાજની  અંદર રહીને આપણે નથી જોઈ શકતાં તેમાંની ઘણી ઝીણી-મોટી, સ્વાભાવિક-અઘરી બાબતો આપણે તેમાંથી બહાર નીકળીને જોઈ શકીએ છીએ. સ્થળાંતર કર્યાં પછી ઘણી બધી બાબતોની જેમ મેં આપણી સ્કૂલિંગ સિસ્ટમ વિષે પણ વિચારો કર્યાં છે. છેલ્લાં ઘણાં સમયથી બિચારી સિસ્ટમ વગોવાતી રહે છે અને એક નહીં દરેક વગોવે છે. એટલે, મારાં જેવી વ્યક્તિને સ્વાભાવિક રીતે જ પહેલો વિચાર આ વ્યવહારની ખરાઈ વિશે આવે. મને જ નહીં, હું માનું છું દરેકને આવવો જોઈએ. જ્યારે કોઈ ચાર્ચાત્મક વિષય પર દરેક મત ફક્ત એક તરફ ઝૂકતો દેખાય ત્યારે બીજી તરફની દલીલ પર સામાન્ય કરતાં પણ વધુ ઝડપથી નજર પડવી જોઈએ. કારણ કે, જો બધાં એકમત હોય તો તેનો મતલબ કાં તો એ થાય કે, એ વિધાન સંપૂર્ણ વૈશ્વિક વૈજ્ઞાનિક સત્ય છે અથવા લોકો ઘેટાં-બકરાંની જેમ એકબીજાને અનુસરી રહ્યાં છે. આપણા સમાજનાં કેસમાં મોટાં ભાગે કયો સિનારિયો હોય છે એ આપણને બધાંને ખબર છે.

આગળનાં ઘણાં બધાં વિષયોની જેમ આ વિષય પર પણ હું બીજી તરફ દલીલ કરવાની છું અને ભવિષ્યમાં પણ કરતી રહીશ. એટલાં માટે નહીં કે, આઈ એમ ટૂ કૂલ ફોર પોપ્યુલર ઓપિનિયન. પણ, એટલાં માટે કે મારી પાસે સિક્કાની બીજી તરફની ધ્યાન દેવા જેવી કેટલીક વિગતો છે જેનાં વિશે વાત કરતાં મેં કોઈને નથી જોયાં અને એટલે એ વાત કરવી મારાં માટે જરૂરી બની જાય છે. એનો મતલબ એવો પણ નહીં કે, મારી દલીલ સાચી હોય. મારું તાત્પર્ય ફક્ત એટલું છે કે હું યાદ કરાવી શકું, હેલો! બીજી તરફ પણ દલીલો છે, તમે તેને ગણતરીમાં લઈને તમારો મત બાંધ્યો છે? અહીં એજ્યુકેશનલ સિસ્ટમ દલીલને મહદ અંશે સ્કૂલ પૂરતી સીમિત રાખવાનું કારણ એ છે કે, મારી પાસે આપણી કોલેજ-સિસ્ટમનો બહુ જ સીમિત અનુભવ છે.

થ્રી-ઈડિયટ્સ પછી આપણી સિસ્ટમવાળી ચર્ચાએ બહુ વેગ પકડ્યો છે. વળી, તેવામાં સ્કૂલ-લીવર્સ, હોમ-સ્કૂલ્સ વગેરેનાં દાખલા છાશવારે આવતાં રહે છે. આમાં પોપ્યુલારિટીનો અવોર્ડ સ્વ. અંબાણીને મળે. પણ, મારો અંગત અનુભવ અને નિરીક્ષણ બિલકુલ જુદાં છે. કઈ રીતે?

એજ્યુકેશનલ સિસ્ટમ નહીં પણ એગ્ઝામીનેશન સિસ્ટમ 

સૌથી પહેલાં તો એગ્ઝામીનેશન સિસ્ટમને એ બનાવવા માટે જવાબદાર કોણ? સિસ્ટમ પોતે? મને નથી લાગતું. કઈ રીતે? વિસ્તારપૂર્વક સમજાવું.

એગ્ઝામનાં માર્ક્સ સૌથી વધુ શેમાં કામ લાગે છે? એડમિશન/જોબ મેળવવામાં. મોટાં ભાગનાં લોકો જો ફક્ત બે-ચાર ગણી-ગાંઠેલી સ્ટ્રીમમાં એડમિશન મેળવવા પડાપડી કરે તો શું થાય? સ્વાભાવિક રીતે જ કોમ્પિટિશન વધે અને એટલે વધુ માર્ક્સ મેળવવા અગત્યનાં બને. શું સિસ્ટમ કહે છે કે, બધાં ઘેંટા-બકરાની જેમ ગણેલી ચાર સ્ટ્રીમમાં એડમિશન મેળવવા પડાપડી કરો? ના. એ પ્રેશર સિસ્ટમ નથી આપતી. સિસ્ટમે તો ભણવાની દરેક સ્ટ્રીમને સરખો ન્યાય આપવો ઘટે અને એ કામ તો સિસ્ટમ બરાબર કરે છે. પણ, અચાનક એકસાથે એક જ સ્ટ્રીમમાં આટલાં બધાં લોકો એડમિશન મેળવવા પડાપડી કરે તો સિસ્ટમ કરે શું? પચાસ સીટો હોય અને સો એપ્લિકેશન હોય તો માર્ક્સ એક જ ઝડપી અને પ્રેક્ટિકલ વિકલ્પ રહે ક્યા પચાસને એડમિશન આપવું એ નક્કી કરવા માટે. બીજો વિકલ્પ ઇન્ટરવ્યુનો રહે. પણ, આટલાં લાખોનાં ઈન્ટરવ્યુ લેવા જાય તો એક વર્ષ તો તેમાં જ જાય. તો પાછાં આપણા વાલીઓ એમ કહે, “સાવ નકામી સિસ્ટમ છે. છોકરાંઓનું એક વર્ષ બગડી ગયું.” અને આવું પાંચ ગણેલી શાખાઓમાં જવાનું પ્રેશર આવે છે ક્યાંથી? સમાજમાંથી. આપણા ઘરોમાંથી આપણી આસ-પાસથી. “ફલાણાંનો દીકરો તો એન્જીનિયર છે, તું જ ડોબો છે.” આવી બુદ્ધિ વિનાની સરખામણીમાંથી.

વળી, સિસ્ટમ તો પાસ થવાનું પ્રેશર પણ નથી કરતી. નાપાસ થાઓ તો સિસ્ટમ ફાંસી આપતી હોવાનું મારાં ધ્યાનમાં નથી. સિસ્ટમ ફરી પરીક્ષા આપવાની પૂરેપૂરી છૂટ આપે છે. આ પ્રેશર તો ઘરોમાંથી આવે છે. આપણે “ટ્રાય હાર્ડર નેક્સ્ટ ટાઈમ”વાળો અગત્યનો જીવન-પાઠ તો બાળકોને આપતાં જ નથી. સત્ય તો એ છે કે, ધેર ઇઝ ઓલ્વેઝ અ નેક્સ્ટ ટાઈમ. સિસ્ટમ ફરીથી એક્ઝામ આપી શકવાની સગવડ દ્વારા આ વાત બરાબર ફોલો કરે છે. ફોલો તો નથી કરતાં આપણે. આપણા ઘરોમાં.

સ્કૂલમાં ભણાવાતાં વિષયો:

મને ખ્યાલ છે ત્યાં સુધી આપણી સિસ્ટમ લગભગ બધાં જ વિષયો આવરી લે છે અને જે વિષયો નથી કવર થતાં એ ઘણી બધી સ્કૂલોમાં કો-કરીકયુલર એક્ટીવિટી દ્વારા કવર થતાં હોય છે. સૌથી પહેલાં વાત કરું કમ્પલ્સરી સબ્જેક્ટની. વિજ્ઞાન, ગણિત, ત્રણ ભાષાઓ (સામાન્ય રીતે ઇંગ્લિશ, હિન્દી અને માતૃભાષા), સામાજિક વિજ્ઞાન (ઈતિહાસ, ભૂગોળ, રાજનીતિ), ડ્રોઈંગ અને સ્પોર્ટ્સ આટલું તો દરેક સ્કૂલમાં ભણાવાતું જ હોય છે. આ ચોપડીઓ ક્યારેય ધ્યાનથી જોઈ છે? કન્ટેન્ટ-રિચ હોય છે અને બહુ રસપ્રદ હોય છે. હું સ્કૂલમાં હતી ત્યારે તો હતી જ. સિસ્ટમ એક વિષયની કિતાબ વધુ સારી અને બીજા વિષયની નબળી બનાવીને ભેદ-ભાવ કરતી મેં તો જોઈ નથી. હા, વાલીઓને વિજ્ઞાન-ગણિત-ઇંગ્લિશ અને બાકીનાં વિષયોમાં ભેદભાવ કરતાં જરૂર જોયાં છે. વળી, ગુજરાતી મીડિયમ માટે વધુ એક વાત. ગણિત-વિજ્ઞાન જેવાં વિષયોનાં પુસ્તકો બનાવવા કેટલી મોટી જહેમત છે એ વિચાર્યું છે? આ પુસ્તકોની ફાઈનલ એડિશન નક્કી કરતી વખતે એ તો નક્કી કરવાનું જ હોય છે કે, વિદ્યાર્થીઓ ક્યાં કેટલું ગ્રહણ કરી શકશે પણ સાથે સાથે અનુવાદ એ પણ એક મોટું અભિયાન છે. આ બે વિષયોનું લગભગ બધું જ કન્ટેન્ટ ઇંગ્લિશમાં હોય છે.

ઘણાંને દલીલ કરતાં સાંભળું છું કે, સ્કૂલોમાં રસ ન હોય તેવાં વિષયો પણ બાળકોએ પરાણે ભણવા પડે વગેરે. તમે શું એમ માનો છો કે, દરેક દસ-અગ્યાર વર્ષનાં બાળકને પોતાને કયો વિષય ગમે છે અને કયો નથી ગમતો તેની સંપૂર્ણ સમજણ હોય? સામાન્ય બુદ્ધિ કહે છે ના, ન હોય. દુનિયાનાં કોઈ પણ ખૂણે કોઈ પણ એજ્યુકેશન સિસ્ટમમાં ૧૨ ધોરણ સુધી બાળકોને ઉપરોક્ત વિષયો ભણાવાતાં જ હોય છે. એટલા માટે કે, લગભગ સોળ-અઢાર વર્ષ સુધી કોઈ પણ બાળકને ખબર ન હોય કે, પોતાની કેટલી ક્ષમતા શેમાં છે. એટલે, આ બધાં જ વિષયો શરૂઆતમાં ભણાવાય એ બાળકનાં હિતમાં છે. મારી જ વાત કરું તો, પાંચમા-છટ્ઠા સુધી ગણિત મારો સૌથી અપ્રિય વિષય હતો. સિત્તેર-એંસી માર્ક માંડ આવતાં. (હા હા, બધાં ફેઈલ થવાવાળા મને મારવા દોડશો. ખબર છે.) નવમા-દસમા સુધીમાં એ પ્રિય બની ગયો હતો. મમ્મી/શિક્ષકોએ ત્યારે એમ કહ્યું હોત કે, “બેટા કંઈ વાંધો નહીં ફેલ તો નથી થતી ને!” તો મેં ગણિત સમજવા પાછળ અને મારી જે ભૂલો થાય છે એ શું કામ થાય છે એ સમજવા પાછળ બિલકુલ પ્રયત્ન ન કર્યો હોત. હા, કોઈ બાળક એક વિષયમાં અસાધારણ રીતે તેજસ્વી જણાય તો એ અલગ વાત છે. પણ, આ આપવાદ થયાં. અને આવો અપવાદ મને કોઈ બાળકમાં દેખાય તો એ એક વિષયમાં આગળ વધવા માટે તેને સ્કૂલની બહાર સપોર્ટ પૂરો પાડવાનું વધુ વ્યાજબી ગણું. પણ, એ એક વિષયમાં મેધાવી છે એટલે બાકીનાં વિષયો ભણાવવાનું સદંતર બંધ ન કરું. એટ લીસ્ટ સોળથી અઢાર વર્ષ સુધી તો નહીં જ.

ભાષાનાં વિષયોનાં મારાં અનુભવ તો સૌથી વધુ યાદગાર છે. ભાષાની ત્રણે ચોપડીઓ અને સમાજશાસ્ત્રમાં ઈતિહાસવાળો ભાગ મારાં પ્રિય હતાં. હું વેકેશનમાં જ વાંચી જતી કારણ કે, તેમાં  વાર્તાઓ આવતી (કવિતાઓ ત્યારે એટલી ન ગમતી). ગુજરાતી અને હિન્દીમાં તો દરેક પાઠની શરૂઆતમાં લેખકોનાં પરિચય પણ આવતાં અને તેમણે લખેલાં ફેમસ પુસ્તકોનાં નામ પણ. વિદ્યાર્થી તરીકે મારું મોટાં ભાગનું રીડિંગ-લિસ્ટ તેમાંથી નીકળતું. આ માટે તો ઇન-ફેક્ટ મને સિસ્ટમને બિરદાવવાનું મન થઇ આવે છે. નિબંધોમાં પણ હું જ્યાં ભણી છું ત્યાં શિક્ષકો મૌલિકતા પર ભાર આપવાનું કહેતાં. હજુ પણ મારી ઓળખાણનાં દરેક વિદ્યાર્થીને નિબંધોમાં મૌલિક વિચારો રજૂ કરવા બદલ શાબાશી મેળવતાં સાંભળું છું. હા, અમુક ચોક્કસ પ્રકારની ક્રાંતિકારી હદની મૌલિકતા ન વાપરી શકો. તો, એ તો વિદેશમાં પણ નથી જ વાપરી શકાતી. ક્યાંયે ન વાપરી શકાય જો પાસ થવું હોય તો. કારણ કે, દરેક શિક્ષક એ બાબત પચાવી શકવા જેટલો ઓપન માઈન્ડ ન હોય. તેમાં આપણી સિસ્ટમનો દોષ ક્યાં આવ્યો?

બાકી રહ્યાં અમુક સ્પેશિયલ ઇન્ટરેસ્ટનાં સબ્જેક્ટ. તો, ડ્રોઈંગ તો દરેક સ્કૂલમાં શીખવાય જ છે. માતા-પિતા તરીકે તમે બાળકોને કહો કે, એ વિષય અગત્યનો નથી તો એ સિસ્ટમનો વાંક નથી. હા, સ્પોર્ટ્સમાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની તાતી જરૂરિયાત છે. પણ, તેનાં પર તો આમ પણ આપણે ત્યાં મોટાં ભાગનાં માતા-પિતા ધ્યાન નથી આપતાં. વાલીઓ તો સ્કૂલનું રિઝલ્ટ કેટલું આવે છે અને બોર્ડ/સેન્ટરમાં સૌથી વધુ નંબર ક્યાંથી આવે છે તેનાં પર જ ધ્યાન આપે છે ને. પ્રાઈવેટ સ્કૂલો – જેમાં સ્પોર્ટ્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રકચર તો શું સમ ખાવા જેટલું સ્પોર્ટ્સ-ગ્રાઉન્ડ/મેદાન પણ નથી હોતું તેવી સ્કૂલોમાં હોંશે હોંશે બાળકોને ચાર ગણી વધુ ફી આપીને મોકલવામાં અચકાતાં નથી. આમાં સરકારી સ્કૂલો બિચારી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્યાંથી કાઢે? પૈસા તો બધાં પ્રાઈવેટ સ્કૂલોમાં જાય છે! બાકી સ્વિમિંગ, જીમ્નાસ્ટિકસ વગેરે માટે સ્કૂલ પછી ક્યાં સમય નથી હોતો?  સંગીત, ડાન્સ, ડ્રામા માટે પણ આ જ વાત લાગુ પડે છે. ડાન્સ અને ડ્રામા તો આમ પણ મોટાં ભાગની સ્કૂલોમાં ઈત્તર પ્રવૃત્તિ તરીકે આવતાં હોય છે. બાળકોને ભાગ લેવડાવો! કોણ ના પાડે છે? અને વધુ રસ લેતાં જણાય તો સ્કૂલ પછી શીખી શકે છે.

સોફ્ટ-સ્કિલ્સ:

અંગત રીતે જીવનનાં સૌથી અગત્યનાં પાઠ મેં સ્કૂલમાં ભણ્યાં છે. સૌથી પહેલાં તો જે સેમી-ગ્રાન્ટેડ સ્કૂલમાં હું ભણતી ત્યાં દરેક પ્રકારનાં બેક-ગ્રાઉન્ડમાંથી છોકરીઓ આવતી. સ્કૂલમાં ઢગલાબંધ કો-કરીકયુલર એક્ટીવિટી થતી. બધામાં પેરેન્ટ્સ મને ભાગ લેવા પ્રોત્સાહન આપતાં. મારી મમ્મી વર્કિંગ મધર છે. શરૂઆતમાં તો મને ભાગ લેવાનું ભાન હોય, પણ જવાબદારીનું શું ભાન હોય? એ જવાબદારીઓ ત્યારે મમ્મી ઉઠાવતી. સમય જતાં આ આદતો બનતી ગઈ અને તેણે મારાં પર છોડવાનું શરુ કરી દીધું હતું. આ પ્રવૃત્તિઓ-ખાસ કરીને ગ્રૂપ એક્ટિવિટીઝ એ ટીમવર્ક અને પ્રોજેક્ટ-મેનેજમેન્ટનાં મારાં પ્રાથમિક પાઠ છે. સ્કૂલમાં પોલિટિક્સ પણ હતું. સ્કૂલ પાર્લામેન્ટ. તેમાં ભાગ લેવો અને સ્કૂલમાં અન્ય વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો સાથે જે કંઈ પણ લોચા થતાં એ અમારાં ‘ઓર્ગનાઈઝેશનલ પોલિટિક્સ’નાં પ્રાથમિક પાઠ છે. અને એ મને એટલે મળ્યાં કે, મારાં માતા-પિતા મોટાં ભાગે મને ફોડી લેવા દેતાં અને હેરાન થવા દેતાં. વળી, સ્કૂલ અને શિક્ષકોની અપેક્ષાઓ અને માતા-પિતાની અપેક્ષાઓ ઘણી વખત વિરુદ્ધ આવીને ઊભી રહેતી. એમાંથી માર્ગ કાઢવો ને પોતાનું ધાર્યું કરતાં શીખવું, એ નેગોશિયેશન સ્કિલ્સ. સ્કૂલ, એગ્ઝામ અને ઈત્તર પ્રવૃત્તિઓ વચ્ચે સતત બેલેન્સ જાળવતાં રહેવું એ ટાઈમ મેનેજમેન્ટ. ક્યારે કઈ ઈત્તર-પ્રવૃત્તિમાં ભાગ લેવાની ના પાડવી તથા જો એમ ન કરું અને ટીમ/ગ્રૂપ મારાં કારણે હેરાન થાય તો તેનાં પરિણામ કેવાં આવે એ આર્ટ ઓફ સેઈંગ નો. આ બધું મને સ્કૂલમાંથી શીખવવા મળ્યું છે.

હવે કહો ખામી ક્યાં લાગે છે? સિસ્ટમમાં કે આજનાં સમાજ અને સમાજની વૃત્તિમાં? દરેક વસ્તુમાં કોમ્પિટીશન અને દેખાદેખી એ એક ખતરનાક ગુણ છે આપણા સમાજમાં. બીજો વાંક છે આપણી ઘેટાં-વૃત્તિનો. અને ત્રીજો આપણી વાણિયા-વૃત્તિ. આપણે પોતે બાળકોને ઈત્તર-પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેવા ન દઈએ અને તેમની ઈત્તર પ્રવૃત્તિઓ ઉપર સામાજિક જીવનની ઔપચારિકતાઓને પસંદ કરીએ તો એ વાંક કોનો? છોકરાઓ માટે ભણતરનો ઉપયોગ પૈસા કમાવાનો એટલે જેમાં પૈસા વધુ મળે એ જ વિષયો પર ધ્યાન આપવાનું કહેવું એ વાણિયા-વૃત્તિ આપણી. છોકરીઓને પાછાં અલ્ટીમેટમ આપવામાં આવે કે, તમામ બિનજરૂરી સામાજિક પ્રવૃત્તિઓમાં ઘસડાયા પછી પણ (પહેલેથી સાસરે જવા માટે તૈયાર બને ને!) પહેલો/બીજો નંબર આવશે અને અમુક તમુક પ્રકારનાં મિનિમમ પગારવાળી જોબ મળશે તો કરવા દઈશું. બાકી શું કામ છે જોબ કરીને? આ પણ વાણિયા-વૃત્તિ. અને પછી સિસ્ટમને દોષ આપીએ. કેમ મેળ પડે?

P. S.આ બધાં સિવાય એક વસ્તુ એવી છે જેમાં આપણી સિસ્ટમ ખૂબ એટલે ખૂબ જ નબળી પડે છે. જેમાં સંપૂર્ણ વાંક ફક્ત અને ફક્ત સિસ્ટમનો છે. એ છે અપંગ બાળકો માટેની સ્કૂલો. એ સ્કૂલોની કથળેલી હાલત અને તેમનાં માટેનાં જરૂરી સપોર્ટનો અભાવ. માનસિક વિકલાંગતા અને લર્નિંગ-ડીસેબિલિટી વચ્ચે કોઈ ભેદ ન સમજવો! આ એરિયામાં ગવર્મેન્ટ ગ્રાન્ટેડ અને સેમી-ગ્રાન્ટેડ સ્કૂલોમાં  આપણે ત્યાં કામ થવું ખૂબ જરૂરી છે.

P.P.S.