છેલ્લાં એક અઠવાડિયામાં એક પણ દિવસ એવો નથી ગયો જ્યારે મેં મારી જાતને પ્રશ્ન ન કર્યો હોય કે, હું કેમ હજુ પણ અહીં છું? આ દેશ અને તેનાં અંતિમ કક્ષાનાં ઘટિયા પ્રોપગાન્ડાને કેમ મારાં ટેક્સિસ વડે સપોર્ટ કરી રહી છું?! સૈદ્ધાંતિક જવાબદારી અને અંગત સપનાંઓનો આટલો મોટો આંતરિક વિગ્રહ મેં પહેલાં ક્યારેય નથી અનુભવ્યો. અત્યારની અમેરિકાની અને વિશ્વની રાજકીય હાલત પર આપણે ત્યાં લખાયેલાં આર્ટિકલ્સ અને જોક્સ વાંચીને તો કેટલી બધી વખત તો રાડો પાડવાનું મન થાય છે. અમેરિકા આપણો દેશ નથી અને ભારતીયોએ ભારતની ચિંતા કરવી જોઈએ – સાચું. પણ એવો આગ્રહ કે ભારતીયોએ ભારતની જ ચિંતા કરવી જોઈએ? Are you frikking insane?! અમેરિકાનાં રાજકારણની અસર બાકીની દુનિયા પર કેટલી જબરદસ્ત છે એ તમને દેખાતું નથી? શું તમે એમ માનો છો કે આની અસરથી આપણે મુક્ત રહી શકવાનાં અને આપણાં રાજકારણીઓ આજે નહીં તો કાલે રાજકારણમાં આવી ભયંકર રીતો નહીં અપનાવે?

બીજી અગત્યની વાત – એ તમામ લોકો જે ‘લો, અમેરિકાએ જ ચૂંટણી કરીને ઉમેદવાર ચૂંટ્યો અને હવે એ લોકો જ તેનાં વિરુદ્ધ દેખાવ કરી રહ્યાં છે!’ જેવાં વિધાનો કરતી જનતા માટે. અમેરિકામાં ચૂંટણીઓ કઈ રીતે કામ કરે છે તેનો તમને જરા પણ ખ્યાલ હોય તેવું મને બિલકુલ નથી લાગતું. પોપ્યુલર વોટ – એટલે કે, ફક્ત એક એક મતની જ ગણતરી થાય કોણ જીત્યું એ જોવા માટે તો હિલેરી ક્લિન્ટન જીતી છે. પણ, અમેરિકાની રાજકીય સિસ્ટમ એટલી સીધી નથી. અહીં દરેક રાજ્યને અમુક સંખ્યામાં પ્રતિનિધિઓ આપવામાં આવ્યાં છે અને આ પ્રતિનિધિઓની સંખ્યા એ રાજ્યોની વસ્તીનાં પ્રમાણમાં નથી. જે ખાટલે મોટી ખોડ છે. આ કારણે, આખી ચૂંટણી કોણ જીતશે તેનો તમામ મદાર ફક્ત છથી સાત રાજ્યોમાં કોણ જીતે છે તેનાં પર રહે છે. એટલે, તમારું ઉપરોક્ત વિધાન કે માન્યતા સદંતર ખોટાં છે. Do your homework first! સૌથી પહેલાં આ વાંચો. અને આ. અને આ પણ

ટ્રમ્પે ફક્ત એક જ અઠવાડિયામાં ઘણું બધું બગાડી નાંખ્યું છે. ક્લાઈમેટ ચેન્જ/ગ્લોબલ વૉર્મિંગને તેણે નકાર્યું તો હતું જ. પણ, હવે તો અહીંની એન્વાયરમૅન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી (EPA)ને સંશોધન માટે મળતી ગ્રાન્ટ પણ બંધ કરી દીધી છે અને તેમનાં વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા બહાર પાડવામાં આવતો data પણ રાજકારણીઓની સમીક્ષા હેઠળ જઈને જ બહાર પડી શકશે તેવો હુકમ બહાર પાડ્યો છે. આનો સીધો મતલબ થાય છે કે, આ માહિતીને એ લોકો જેમ જોઈએ તેમ તોડી/મરોડી શકશે.  કોર્પોરેશન્સનાં હિતમાં, લાંચ લઈને રાજકારણીઓએ જનતાની સલામતી વિરુદ્ધ કામો કર્યા હોય તેવું કેટલાંને યાદ નથી? અને ગ્લોબલ વૉર્મિંગ અને કલાયમેટ ચેન્જને રોકવા માટે થતાં સંશોધન અને પ્રયોગોને મળતું ફંડ અહીં બંધ થઇ જશે તો તેની અસર સમગ્ર વિશ્વ પર પડશે. વીસમી સદીનાં શરૂઆતનાં દશકામાં આવો એક ભયંકર પ્રસંગ બની ગયેલો પણ છે. Robert Kehoe નામનાં એક પેટ્રોલ કંપનીનાં કર્મચારી એવાં એક વૈજ્ઞાનિકે દશકો સુધી કહ્યા રાખ્યું કે, પેટ્રોલમાં ભેળવાતું લેડ હાનિકારક નથી. (વધુ માહિતી) જો આ ચાલ્યાં જ કર્યું હોત તો દુનિયા અત્યારે પણ કદાચ લેડનાં ઝેરથી સબડતી હોત. આ કારણથી પણ જેટલો બને તેટલો વૈશ્ચિક કક્ષાએ (ખાસ અમેરિકામાં રહેતાં લોકો માટે) ટ્રમ્પ અને તેની પોલિસીનો વિરોધ કરવો ખૂબ ખૂબ ખૂબ અગત્યનો છે.

આવો જ બીજો અગત્યનો મુદ્દો છે ગર્ભનિરોધક સાધનો વિરુદ્ધનાં બિલનો. આ વ્યક્તિએ સ્ત્રીઓ વિષે બેફામ બોલવાને ‘નોર્મલ’ તો બનાવી જ દીધું છે. એ ઉપરાંત દુનિયાનાં ‘ડેવલપિંગ’ દેશોમાં – ખાસ કરીને આફ્રિકાનાં દેશોમાં જ્યાં અમેરિકા દ્વારા ગર્ભનિરોધક સાધનો અને અબોર્શન વિષે માહિતી પૂરાં પાડવા માટે ફન્ડ મોકલવામાં આવતું હતું એ બંધ કરાવી દીધું છે. અમેરિકામાં પણ પ્લાન્ડ પેરેન્ટહુડ નામની સંસ્થા જે આ જ પ્રકારનું કામ કરી રહી હતી, તેને મળતી મૂડી રોકી દેવામાં આવી છે. વધુ માહિતી માટે આ વાંચો.

અને આ બધાં પછીનો સૌથી ખતરનાક મુદ્દો. મુસ્લિમ બાન. ઈરાન, ઇરાક, સીરિયા સહિતનાં સાત દેશોમાં જન્મેલી વ્યક્તિઓને ગ્રીન કાર્ડ હોવા છતાં પણ ફક્ત તેમનાં મુસ્લિમ હોવાને કારણે અમેરિકા પાછાં ફરવા દેવામાં નહીં આવે. આ બાનની વિરુદ્ધ હાલ આ લખી રહી છું ત્યારે અહીંનાં તમામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ્સ પાર દેખાવો થઇ રહ્યાં છે. આ બંધ ઊઠાવી લેવામાં આવે તો પણ આ માહિતીનો ઉપયોગ કરીને આતંકવાદીઓ વધુ ને વધુ યુવાનોને ભડકાવી શકશે. શું તેની અસર પૂરી દુનિયામાં નહીં દેખાય? બિલકુલ દેખાશે. આ ઉપરાંત આવી નીતિઓનું પરિણામ દુનિયાને આવતાં થોડાં જ વર્ષોમાં ફરીથી યુદ્ધ તરફ ન લઇ જાય તો જ નવાઈ. આ માટે પણ ટ્રમ્પ અને અમેરિકાની અત્યારની સરકારનો વૈશ્ચિક સ્તરે વિરોધ થાય એ બધાંનાં હિતમાં છે. આ વિષય પર વધુ માહિતી માટે આ વાંચો .

ચાલો થોડી વાર માટે દુનિયાને ભૂલી જઈએ અને ફક્ત આપણાં દેશની વાત કરીએ. આજની તારીખે પણ ફક્ત ટ્રમ્પની મુસ્લિમ-વિરોધી નીતિને કારણે તેનાં વિજયનો ખુલ્લેઆમ આનંદ માનાવનારાં કેટલાંયે રાજકારણીઓ છે. અમેરિકામાં રહેતાં અમુક ભારતીયોએ તો ટ્રમ્પનાં સમર્થનમાં પ્રોગ્રામ ગોઠવ્યાં હતાં અને ફક્ત ટેક્સનાં પાંચ પૈસા બચશે એ માટે આ વ્યક્તિને મત આપવામાં પણ કોઈ જ છોછ નહોતો અનુભવ્યો. આવાં અમુક હઠધર્મીઓ અને right wing extremist આપણાં દેશને પણ આવી જ ખતરનાક દિશામાં ખેંચી ન જાય તેનું ખાસ ધ્યાન રાખવું રહ્યું.

સો વાતની એક વાત – મારાં માટે જો તમારાં જાણીતાંમાં કોઈ ટ્રમ્પનો વિરોધ ‘ફેશન’ કે ‘ટ્રેંડ’ સમજીને પૂરી સમજ વિના પણ કરતાં હોય તો એ અત્યારની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખતાં આવકાર્ય છે. આ પરિસ્થિતિમાં મારાં મતે આપણાં જેવાં દેશોએ આમાંથી લેવાનાં બે સૌથી અગત્યનાં પાઠ –

• ફક્ત ‘પોલિટિકલ કરેક્ટનેસ’ ખાતર અને ‘આપણને કે આપણાં સંબંધીઓને હાનિ નથી થતી તો આપણે શું’ની નીતિથી જો આપણે અગત્યનાં સામાજિક હિતનાં મુદ્દાઓ પર મૌન સેવ્યા કરીશું તો જ્યારે બોલવાનો સમય આવશે ત્યારે ખૂબ મોડું થઇ ગયું હશે.
• આવી પરિસ્થિતિઓથી બચવાની સૌથી મોટી ચાવી શિક્ષણ છે. જો તમારી પાસે સમાજને આપવા માટે સમય કે મૂડી હોય તો તેને સૌથી પહેલાં શિક્ષણક્ષેત્રે ફાળવવાનું વિચારજો.
• ડિપ્લોમસી આંટા-ઘૂંટીવળી અને અઘરી વસ્તુ છે. વર્ષોથી આપણે બધાં જ અઘરી કાયદાકીય ભાષાથી કંટાળેલાં છીએ. પણ, મહેરબાની કરીને યાદ રાખો (અને રખાવો) કે, ડિપ્લોમસી અને એ ‘અઘરી’ ભાષા અગત્યની છે. કાયદો એવી વસ્તુ છે જેમાં વિવિધ અર્થઘટનોની ઓછાંમાં ઓછી સંભાવના હોઈ શકે અને એટલે જ બહુ ચોક્કસ શબ્દો વાપરવાં જરૂરી હોય છે. ખાસ આજની વધુ ને વધુ જોડાયેલી ‘complicatedly interconnected’ દુનિયામાં. દેશ અને દુનિયાની લગભગ તમામ મોટી સમસ્યાઓમાં અમુક કલાકોનાં પ્રવચનોમાં ન આવરી શકાય તેટલાં પરિબળો કામ કરતાં હોય છે. નેતાઓની કક્ષાનાં લોકો પાસેથી સીધા, ટૂંકા જવાબો/વાણીપ્રહારો મેળવવાં ફક્ત કાનને ગમશે – જેમ અમેરિકાનાં કાનને ગમ્યાં તેમ. પણ, આવાં નેતાઓ અને તેમની વાણી જ યુદ્ધો પણ કરાવશે એ ભૂલવું નહીં.
• ધાર્મિક આત્યંતિકતાને તેની શરૂઆત થતી દેખાય ત્યાં જ ખુલ્લી પાડીને તેનો વિરોધ કરવામાં આવે એ આપણાં બધાંનાં હિતમાં છે. આ કામની શરૂઆત આપણે પોતાનાં ઘરથી જ કરી શકીએ તો તેનાંથી ઉત્તમ બીજું કઈં જ નથી.
• અમેરિકા ઓછામાં ઓછું એટલું સજાગ છે કે, સુંદર પીચાઈથી માંડીને બ્રાયન ચેસ્કી જેવાં મોટી મોટી કંપનીઓનાં સીઈઓ જ્યાં ખોટું થઇ રહ્યું હોય ત્યાં રાષ્ટ્રપતિ વિરુદ્ધ પણ બોલી શકે છે. અહીં હજુ સ્વતંત્ર મીડિયા નામની વસ્તુ બાકી છે જે સાચી માહિતિ સાચા સમયે લોકો સુધી લોકોને સમજાય તેવી ભાષામાં પહોંચાડે છે. શું કામ? સામાજિક જવાબદારી ખાતર. લોકો એટલા સજાગ છે કે, એ માહિતિ મળ્યાં પછી જરૂરી એક્શન લે છે. પોતાનાં લોકલ પ્રતિનિધિઓને પોતાનો વિરોધ દર્શાવવા માટે ફોન કરે છે, રેલીઓ અને દેખાવોમાં હાજરી આપે છે. હિન્દુસ્તાનમાં છેલ્લે આવું ક્યારે બન્યું હતું? આપણને પૂરી ખબર પણ છે કે આપણાં દેશમાં શું થઇ રહ્યું છે અને શું ન થવું જોઈએ? અને ખબર પડે તો પણ આપણે આટલી ઝડપથી એકઠાં થઈને આટલાં વ્યવસ્થિત વિરોધ કરી શકીશું? પાણી આવશે ત્યારે પાળ બાંધવા નહીં જઈ શકીએ. એટલે અત્યારથી જ વિચારવા લાગીએ? અને જરૂરી કામ કરવા લાગીએ? વધુ ને વધુ લોકો સાથે આ બાબતે વાત કરવા લાગીએ? સામાજિક જવાબદારી આપણે ફક્ત અન્યો માટે નથી નિભાવવાની હોતી. એ નિભાવવાનાં ફાયદા આપણને અને/અથવા આપણાં પછીની આપણી જ પેઢીઓને મળતાં હોય છે.

અને અંતે તમને સમય મળે ત્યારે વાંચવા જેવો આ નિબંધ: https://chomsky.info/19670223/

Those who cannot remember the past are condemned to repeat it. – George Santayana

महल में जाने के मार्ग के दोनों तरफ साल के वृक्ष कतार-दर कतार थे और मार्ग पर वृक्षों की परछाइयों की डिज़ाइन दूर तक दिखती थी । पुराने वृद्ध वृक्षों पर अब फल-फूल भी बहुत छोटे आते थे । और एक-दो वृक्ष अत्यंत वृद्ध हो जाने की वजह से फल आने बंद हो गए थे । देहली के पास उगे हुए घुमावदार वृक्ष की वजह से, उसके मूल की वजह से, देहली के पत्थर में एक उतरती हुई दरार पड़ गई थी, जो गिरती हुई बिजली की तरह टूटती खिंच गई थी । पुरानी खिड़कियाँ, जिसमें कहीं कहीं लकड़ी की सिक्या नदारद थी और देहली अटकती थी वहाँ चौड़ी डोरिक कॉलमें फ़ैल जाती थी ।

बीच में एक चौगान था और चारों ओर पिंजरों में रंगीन पंछियों का कलरव था । बूढ़े काकातुआओं के पैर पित्तल की चैनों से बांधकर उन्हें लोहे के स्टैण्ड पर बिठाया था और उनके गले के रुएं झड़ चुके थे और उनकी चोंच पर से चमक उड़ गई थी । कहीं से एक मैना का स्वर, दूर एक सफ़ेद मोर के फैलाव सिकुड़ते होती हवा चीरती फफडाहट । हरे मख़मल का वज़नदार पर्दा खिसा । पर्दे हिलते नहीं थे । उनमें हवा रुकी हुई थी और समय बन्द पड़ा था और मखमली सिलवटों में धूल की पर्तें चिपक जाने से रंग निस्तेज हो गए थे । दीवारें थीं , लकड़ी के पॉलिश किये हुए दरवाज़े,टेबल पर चमकता कांसे का चिरागदान था, जिसके बाहर पाँखोंवाले नग्न कामदेव की सौम्य मूर्ति थी, चालू पॉलिश लगाने से कामदेव के गालों का कांसा कपाल, आँख और सिर के कांसे से विशेष चमकता था ।

एक दुनिया थी – साठ, सत्तर, पचहत्तर साल पहले शुरू हुई थी, पच्चीस-तीस साल तक चली थी। रंगदर्शी लरज की दुनिया, पोर्सेलिन के विराट वाज़, ऊपर पिरोजा रंग के चितरे ड्रेगन, जिनके खर्राटों से फूँकता केसरी धुआँ । शीशे का एक मोटा गोला था, अंदर झिलमिलाता पानी और उस पानी की टूटती तहें । अंदर चकराती काली सुनहरी गोल्डफिश और उनका गोल गोल तैरना । सीलिंग की कुतरी हुई लकड़ी के रंग और झुर्रियों वाला प्लास्टर, छिले प्लास्टर पर संभलकर सरकती छिपकली, दीवारें शौर्य की तवारीख़ के गवाह की तरह शांत खड़ी थीं, ढाल के नीचे झूलती गनमेटल की चैन और शस्त्र म्यान के ब्रोकेड पर मक्खियाँ बैठने से चिपकी हुई दाग़दार गंदकी, कटग्लास के कांपते झुम्मरों की नग्नता । पुरानी कालीन, सोफे के पैर के पास से रंगों के उखड़े हुए धब्बों के रुझे ज़ख्म वाली, जिसकी रुआंदार कढ़ाई पर ढली हुई शराबों की सिंचाई हुई थी । और कईं वर्ष, जवानी में सराबोर धुआँ-धुआँ । गौरसंजीदा साल और लोबान की तरह जल चुके उन हमदर्दों के वर्षों की महक । जीवन की उपज की रौंदती ज़हरीली महक, पर बहलाती महक ।

– सफ़ेद किनखाब पर उभरे काले फूल और सोने के तारों से गूँथी हुई टहनियाँ, हाथीदाँत की प्यालियाँ, चांदी के पानदान, बाल्कनी में से आती केवड़े की महक, गनमेटल में खुदा हुआ मांसल अपोलो, धुम्मसी स्त्रियों की स्वप्नशील आभासी तसवीरें, शिकार के चित्र, चेस्टनट रंग के पानीदार घोड़े और बदामी धब्बोंवाले सफ़ेद जानदार कुत्ते और विलायती आकाश और चेक फ्लेनेल की काउन्टी टोपियाँ । सुगन्धि बंद करने के लिए इस्तेमाल किये जाते हों वैसे नक्शी किये हुए बक्से, गुलाबजल की सुराहियां, केसर के आला शराब, जेड के हाथवाले कटार । गोमेदक मढ़ा हुआ पत्थर का क्रॉस, पन्नों में से तारी हुई गणेश की मूर्ति, छलकती श्री ।

और इति के बाद शुरू होता आरंभ । यॉर्कशायर पुडिंग ? … सोहो की याद दे रहा है … घोड़ा पिछले हफ्ते ही आया है, प्योर आइरिश थोराब्रेड … शनेल नंबर फाइव ? ओह ! ख़्वाबों में दुनिया में उसकी खुशबू छूटती नहीं … सेविल रो में सूट बनवाया था, दुनिया में ऐसे दो ही सूट हैं, अन्नदाता … अच्छा, इन्स ऑफ कोर्ट … जिमखाना … प्लांटर्स क्लब में सैटरडे नाइट है … कुनर आएगी । लेंकेशायर की है, दो साल बर्लिन में थी … ब्रिज एन्ड डेनिश बियर … ओह नो! मॉल पर थोड़ा घूमेंगे … ऑक्सफर्ड में थे ? कल सुबह गोल्ड लिक्स पर, केडीज़ को बोला है ? … मार्टिनी, ड्राय मार्टिनी … नो, आयम एन इंग्लिशमेन … डॉग शो है ? लंचन मीटिंग … मॉनसून रेसिस की सेकण्ड मीटिंग है । आरिएल पंटर … कड़क कॉलर, फीकी टाई, कॉकटेल के लिए आए चेकोस्लोवाक काँच के गिलास … टर्फ पर मिलेंगे … ‘न्यू स्टेट्समेन’ नया आया है ? येस … मिसिस रोबिनसन, हमारे सारे लोग स्टेबल बॉय, बूढ़े वेइटर, नेपाली ड्राइवर, बारमेन, खानसामा, साईस, बिलियर्ड मार्कर सबकी आँखों में आंसू आ गए, हमने कलकत्ता छोड़ा तब ‘फॉर ही इज़ आ जॉली गुड फेलो !’ … ‘गॉड सेव द किंग …’

-दादा  केसरीसिंघ ने मुँह फेर लिया, बेत किनारे पर टिका दी । वापस बिस्तर के पास आए । बिस्तर न बहुत नीचे था, न बहुत ऊपर था और दादा बिना आयास बैठ सके ऐसा था। कोशा को भी दादा का बिस्तर ज़्यादा पसंद था क्योंकि उसमे बिना प्रयत्न घुस सकते थे । दादा केसरीसिंघ के मन में आंधी के जोश से स्मृतियाँ टकरा रही थीं । ज़मीनदार थे, राजा-नवाब थे, गोरे हाकेमों की एक अलग रसम थी । दादा केसरीसिंघ ने अलग अलग दुनिया में से रास के घूँट पी लिए थे । अब सिर्फ ‘बीटिंग द स्ट्रीट’ बाकी रहा था । जीवन की मार्च पूरी होने को आई थी । झंडा झुका लेना था, सामने समंदर की ब्ल्यू अनपेक्षा लहराती थी और प्रकाश के थिरककर-झपककर बह जाती बूँदों की ओर आँखें झपकाकर अंतिम ‘स्लो-मार्च’ कर लेनी थी ।

दादा केसरीसिंघ अपने बिस्तर पर लुढ़क गए । आवाज़ों की दुनिया कई वर्षों से शांत हो गई थी । भूतकाल न होता तो जीया भी न जाता । नई दुनिया रास नहीं आती और दुनिया प्रत्येक क्षण नई होती जाती है । कुदरती खेल है । दादा केसरीसिंघ ने सोचा, इन्सान पुराना होता जाता है, दुनिया नई होती जाती है और हारती बाज़ी पर बैठा इंसान चिल्लाता रहता है – मैं सही हूँ, दुनिया ग़लत है । क्या होगा इस दुनिया का ? क्या होना है दुनिया का ? दादा केसरीसिंघ ने सोचा, सौ साल पहले वी.टी. के स्टेशन पर गाड़ी आई थी, आज जम्बो जेट आए हैं, सौ साल बाद कुछ नया आएगा ।

दादा केसरीसिंघ ने आँखें बंद की, थकान और साँस चढ़ गई थी । अचानक सब सुनाई देने लगा, बंद आँखें होने के बावजूद, दुनिया की आवाज़ें, जीवन की आवाज़ें – और मृत्यु का स्वर , हलका, थपथपाकर उठाता हो वैसा, दादा कोशा जितने थे तब उनकी माँ जगाने आती थी तब … तब वही आवाज़ सुनी थी, नींद में या शायद तन्द्रा में ।

**

दोपहर को कोशा को स्कूल से घर ले आए तब कोशा को समझ नहीं आया कि, पिनाक, राजु और नियति को नहीं पर उसे ही क्यों जल्दी छुट्टी मिल गई ? वह दौड़ती दौड़ती दादा केसरीसिंघ के बिस्तर के पास गई, किसीने उसे रोका नहीं, कहा भी नहीं वह दादा की प्रिय बेटी थी। दादा की आँखें बंद थी ।

“दादा, उठो, – आज मेरी छुट्टी हो गई ।” और दादा हिले नहीं । “आँखें  खोलो। आपने आँखें बंद की हैं इसलिए ही सुन नहीं रहे ।” और कोशा को अचानक घबराहट हो गई, और बड़े लोगों को होती है वैसी घबराहट, वह हट गई और फिर मुँह घुमाकर बड़ों की शकलें देखती रही। …

– चन्द्रकान्त बक्षी (1932 – 2006)