લેખક: rakhadta_bhatakta

નારા

જાપાન, નારા

ઓસાકા પહોંચીને રાત્રે હિરોશિમા જવાનો ગ્રાન્ડ પ્લાન બનાવ્યા પછી સવારે ઊઠીને સૅમે ઓસાકાથી હીરોશિમાનું અંતર જોયું અને તેને પોતાને જ આળસ આવી ગઈ. મારું મન હતું ઓસાકા માર્કેટ ફરવાનું પણ, તેને માર્કેટ નહોતું ફરવું અને બીજું કૈંક કરવું ‘તું. ‘બીજું કૈંક’ શું એ તેને પોતાનેય ખબર નહોતી. હું નાહીને તૈયાર થઇ તેટલી વારમાં તેને ‘બીજું કૈંક’ મળી ગયું હતું. ફરીથી તેને એક એરબીએનબી એક્સપીરિયન્સ મળ્યો પણ, આ એક્સપીરિયન્સ ઓસકાથી એક કલાક દૂર નારા નામનાં એક ગામમાં હતો. મેં શરૂઆત તો ના પાડવાથી કરી કારણ કે, મને ડર હતો કે, સૅમ ફરીથી કોઈ અતિવ્યસ્ત દિવસનો પ્લાન બનાવી લેશે અને મને મજા નહીં આવે. કલાકની સફર કરીને નવાં શહેરમાં જવાની પણ મારી ઈચ્છા નહોતી. પણ, સૅમે ખાતરી આપી કે એ એક્સપીરિયન્સ આરામદાયક અને મજાનો હશે. હું પૂરી સહમત નહોતી પણ, બે કલાકે હિરોશિમા જવા કરતાં તો આ ઓપ્શન સારો જ હતો અને મને ટૂંકું કરવામાં રસ હતો એટલે મેં હા પાડી દીધી. એક્સપીરિયન્સ એક વાગ્યે શરુ થતો હતો અને અમે એકથી થોડા મોડા પડીએ તેવી શક્યતા હતી. છતાં અમે હોસ્ટને મેસેજ કર્યો અને અમારા નસીબજોગે તેણે તરત જવાબ આપીને કહ્યું કે, અમે દોઢ વાગ્યે પહોંચીએ તો ચાલશે. એટલે અમે તરત જ નારા જવા નીકળ્યા.

ટ્રેનથી જ અમે આરામથી નારા પહોંચી ગયા. અમારે હોસ્ટને નારા સ્ટેશન પર જ મળવાનું હતું. તેણે અમને એક ચોક્કસ સ્થળે મળવાનું કહ્યું હતું જે અમે શોધી કાઢ્યું. એ અમારા પહેલા જ ત્યાં પહોંચી ગયો હતો અને અમારા પહોંચતા જ એ અમને ઓળખી પણ ગયો. તેનું નામ હતું – હિરો. હિરો સૌથી પહેલા અમને સ્ટેશન પાસે આવેલી એક સાઇકલની દુકાન પર લઇ ગયો. સ્વાભાવિક રીતે જ, એ દુકાન-માલિકને ઓળખતો હતો. એ હિરોનાં દરેક ગ્રાહક માટે તેમનાં કદ અનુસાર સાઇકલો કાઢી આપતો. અમને પણ યોગ્ય સાઇકલો કાઢી આપવામાં આવી. મેં વિચાર્યું હતું કે, અમે તરત જ ત્યાંથી ફરવા નીકળી જઈશું. પણ, હિરોનો પ્લાન અલગ હતો. અમે પાછા નારા સ્ટેશન ગયા અને તેણે બહાર અમને દસેક મિનિટ રાહ જોવાનું કહ્યું. હાઈસ્કૂલ પછી હું પહેલી વખત સાઇકલ પર બેઠી હતી અને મેં ધાર્યા કરતા સાઇકલ પર વધુ મજા આવી રહી હતી. કદાચ એ સાઇકલ ગિયર વિનાની હતી એટલે મને વધુ પસંદ હતી. કૉલેજમાં એકાદ વખત ગિયરવાળી સાઇકલ ચલાવી હતી પણ, તેમાં મને બિલકુલ મજા નહોતી આવી. કદાચ એટલા માટે, કે સાઇકલ મારા માટે ફિટનેસનું સાધન ઓછું, અને સાદગીનું પ્રતિક વધારે છે અને ગિયરવાળી અટપટી સાઇકલો સાદગીનાં રોમૅન્સને મારી નાંખે છે.

હિરો આવ્યો ત્યાં સુધી સૅમ અને હું સાઇકલ-કથાઓ વાગોળતા રહ્યા અને હું ત્યાં જ ચોગાનમાં ગોળ-ગોળ ચક્કર મારતી રહી. હિરો અમારા માટે પાણીની બૉટ્લ્સ અને બે ‘ઓનિગિરી‘ લાવ્યો. તેને હતું કે, અમને ઓનિગિરી વિષે નહીં ખબર હોય અને એ અમને નવો સ્વાદ ચખાડશે. અમારા માટે એ નવું ખાદ્ય તો નહોતું પણ, હતું એટલું જ સરસ જેટલું પહેલી વખત માણ્યું ત્યારે લાગ્યું હતું. ઓનિગિરી ખાઈને સૌથી પહેલા અમને નારા શહેરની સાહો નદીનાં કિનારે ચક્કર મારવા માટે લઇ જવામાં આવ્યા. અમારું સૌથી પહેલું આરામ-સ્થળ નદી પર બંધાયેલાં એક નાના પુલ પર, એક સ્કૂલ પાસે હતું.

અમે પહોંચ્યા પછી બે – ત્રણ મિનિટમાં જ અમારી બરાબર સામે આવેલી સ્કૂલની બારી પર વિદ્યાર્થીનીઓનું એક ટોળું એકઠું થવા લાગ્યું. એ લોકો છઠ્ઠા-સાતમા ધોરણમાં હોવા જોઈએ. પહેલા એ અમને જોતા રહ્યા. પછી અમુક જતા રહ્યા અને બાકીનાંમાંની એક છોકરી અમારી સાથે વાત કરવા લાગી. અમે થોડી સાથે તેમની સાથે વાત કરી. અમુક છોકરીઓનાં હાથમાં ત્યારે વાજીંત્રો હતાં. એકનાં હાથમાં બ્યુગલ હતું તેણે અમને પૂછ્યું, “હું તમારા માટે વગાડું?” અમે હા પાડી એટલે તેણે બારીની બહાર કાઢીને એ વગાડ્યું. કરી પણ પછી હિરોએ તેમને પાછા જતા રહેવા કહ્યું એટલે એ બધા જતા રહ્યા. તેણે અમને કહ્યું, “આ બાળકોનાં ટીચરને નહીં ખબર હોય કે એ આવી રીતે અહીં ઊભા છે. એટલે મેં કહ્યું કે, અંદર જતા રહો.”

એ અનુભવ અમારા માટે ત્યારથી જ એકદમ વિશિષ્ટ બનવા લાગ્યો હતો. આટલા દિવસોમાં કદાચ એ મારા માટે પહેલો એવો દિવસ હતો કે, જ્યારે હું જાપાનમાં ટૂરિસ્ટ જેવું નહોતી અનુભવી રહી. ત્યાંનાં નાના ગામમાં, લોકલ, સામાન્ય માણસો સાથે વાત કરવા મળી હતી. બહુ નહીં તો પણ થોડું તો એ લોકોનાં સામાન્ય જીવનમાં ડોકું કાઢવાની તક મળી હતી. ટોક્યો અને ક્યોતો (અને થોડે ઘણે અંશે ઓસાકા પણ) ટૂરિસ્ટસ થી એટલાં ભરાયેલાં છે કે, ત્યાં તમે હંમેશા પ્રવાસી જેવું જ મહેસૂસ કરતા રહો. નારા તેની સરખામણીએ એકદમ સામાન્ય હતું – સામાન્ય લોકો, સામાન્ય જીવન. એકદમ લો-પ્રોફાઈલ!

આ જ કારણથી હિરો નારા રહેવા લાગ્યો હતો. તેણે અમને પોતાનાં વિશે જણાવતા કહ્યું હતું કે, એ યુવાનીનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં ટોક્યો રહેતો અને ત્યાંની કોઈ કંપનીમાં માર્કેટિંગ વિભાગમાં કામ કરતો. પણ, જ્યારે સ્થાયી થવાનું વિચાર્યું ત્યારે એ નારા આવી ગયો હતો કારણ કે, બાળકો અને પરિવાર માટે તેને નારાનું શાંત વાતાવરણ વધુ યોગ્ય લાગ્યું હતું. ત્યાંથી નીકળીને સીધા અમે નારાનાં સૌથી પ્રખ્યાત ‘તોદાઈ-જી’ બૌદ્ધ મંદિર અને નારા ડીયર પાર્ક પહોંચ્યા.

પહેલા અમે મંદિર તરફ ગયા. મંદિર હિરોએ આ ટૂઅરનાં પ્રતાપે ઘણી વખત જોઈ લીધું હતું એટલે એ બહાર બેસીને પોતાનું સંગીત સાંભળવા લાગ્યો અને અમને અંદર જઈને જોવાનું કહ્યું. એ દિવસે ત્યાં બેથી ત્રણ સ્કૂલની ટ્રિપ આવી હતી એટલે સારી એવી ભીડ લાગતી હતી.

એ મંદિરનાં સૌથી મોટા વિસ્તારમાં બુદ્ધની પચાસ ફુટ લાંબી વિશાળકાય પ્રતિમા છે! એ પ્રતિમાનાં ગમે તેટલા ફોટો લેવાનો પ્રયત્ન કરો તો પણ તેનું કદ અને એ કદ પાસે કીડી જેવા લાગતા આપડે – આ જ્યારે અનુભવો ત્યારે જ સમજાય.

દુનિયાની લગભગ દરેક વિશિષ્ટ વસ્તુ/વ્યક્તિ/સ્થળ માટે કદાચ આ નિયમ લાગુ પડે છે. એ વિશેષતાનું વર્ણન કોઈ પણ માધ્યમમાં કરવું લગભગ અશક્ય છે. આ અનુભવે મને મારાં બે આગલાં પ્રવાસ યાદ કરાવી દીધાં! આવી જ લાગણી આ પહેલા કુંભલગઢનાં કિલ્લામાં અને ગ્રાન્ડ કેન્યનમાં આવી ચૂકી છે.

ત્યાં થોડી વાર ફર્યા પછી અમે બહાર આવ્યા ત્યારે હિરો પાસે બે હરણાં ઊભાં હતાં. તેણે અમને બંનેને હરણને ખવડાવવાનાં બિસ્કિટનું એક-એક પૅક આપ્યું હતું. અમે તેને પૂછ્યું અમે તેની પાસે ઊભેલાં હરણને બિસ્કિટ ખવડાવી શકીએ કે કેમ, તો તેણે અમને ના પાડી અને કહ્યું કે, “આપણે હરણનાં બગીચામાં જઈએ ત્યારે ખવડાવવું વધુ હિતાવહ છે.” તેણે ચાલતા ચાલતા અમને નારાનાં હરણો વિશે માહિતી આપી. તેનાં કહેવા મુજબ, હરણ સામાન્ય રીતે માણસોને જોઈને ભાગી જતા હોય છે. પણ, નારાનાં હરણ એટલી સદીઓથી એ વિસ્તારમાં માણસોની હાજરીમાં રહેતાં આવ્યાં છે કે, એ હવે માણસોથી ટેવાઈ ગયાં છે. આ હરણ હવે કદાચ જંગલમાં એકલાં રહી પણ ન શકે! ઉપરાંત આ હરણ બિલકુલ ડરપોક નથી. અહીં આવતા/રહેતા માણસો વર્ષોથી તેમને ખવડાવતા આવ્યા છે. પણ, છેલ્લાં ઘણાં વર્ષોમાં પ્રવાસીઓનું પ્રમાણ વધ્યું હોવાથી અહીં આવતા લગભગ દરેક લોકો આ હરણોને કૈંક ને કૈંક ખવડાવતા રહે છે એટલે આ હરણ એટલી હદે તેનાં આદિ થઇ ગયાં છે કે, અમુક હરણોને થોડાં બિસ્કિટ આપ્યા પછી એ તમારાં હાથમાં વધુ બિસ્કિટ જુએ તો એ તરાપ મારીને ખાવાનો પ્રયત્ન કરતાં હોય છે. આ જ કારણોસર તેણે અમને મંદિર પાસે હરણોને ખાવાનું આપવાની ના પાડી હતી. કારણ કે, જો અમે ત્યાં તેમને બિસ્કિટ આપત તો એ અમને ડરાવીને આખું પૅક ત્યાંનાં ત્યાં ખાઈ જાત અને ડરાવત નહીં તો પણ પીછો તો કર્યા જ કરત!

હરણનો કાર્યક્રમ પતાવ્યા પછી અમે એ જ પરિસરનાં પાછળનાં ભાગમાં ઊંચાઈ પર એક નાનકડું મંદિર આવેલું છે એ તરફ ગયા. ત્યાંથી નારાની ક્ષિતિજ આરામથી જોઈ શકાતી હતી. એ મંદિર જો કે, એટલું દૂર હતું કે, તમે માની જ ન શકો કે, એ આખો એવડો મોટો વિસ્તાર નારા પાર્કનો જ છે!

ત્યાંથી આગળ અમે જે મંદિર તરફ જઈ રહ્યા હતા એ રસ્તો લાલ,પીળાં, લીલાં વિશાળ વૃક્ષોથી આચ્છાદિત હતો! ક્યોતોનાં પેલા મંદિરોનાં ફોટોઝ જેવો, બસ એટલો ફર્ક કે, આ વૃક્ષોનાં કદ ક્યોતોનાં મંદિરોમાં આવેલાં વૃક્ષો કરતા વિશાળકાય હતાં! અત્યાર સુધીમાં જાપાનનાં મંદિરોનાં ફોટોઝ જોઈને અને વર્ણન વાંચીને એ તો સમજી જ ગયા હશો કે, જાપાનનાં દરેક મંદિર સુંદર જ છે. સુંદર તેમનાં માટે લઘુતમ સાધારણ અવયવ છે! એવું જ આ પણ એક સુંદરતમ મંદિર હતું. આ મંદિરની વિશેષતા એ હતી કે, તેનાં ગર્ભગૃહ સુધી પહોંચવાનાં પગથિયાં પર હરોળબંધ સુંદર ફાનસ લગાવેલાં હતાં.

આ મંદિરમાં અમે દસેક મિનિટ માટે ભૂલા પડી ગયા અને હિરોથી અલગ થઇ ગયા પણ, દસેક મિનિટમાં ટેકનોલજીનાં પ્રતાપે ફરી મળી પણ ગયા. ત્યાંથી આગળનો રસ્તો અદ્ભુત હતો! અમે સાઇકલ ચલાવતા ટેકરી ઊતરી રહ્યા હતા અને ડાબી બાજુ અલપ-ઝલપ વૃક્ષો પાછળથી સૂર્યાસ્ત દેખાતો રહેતો અને આકાશનાં ગુલાબી, પીળાં, કેસરી, ભૂરાં રંગ પણ! ટેકરી ઉતરીને મેદાનમાં આવ્યા પછી તો સૂર્યાસ્તનો નજારો એકદમ સાફ થઇ ગયો અને બરાબર સામે એક તળાવ હતું જેમાં આકાશનાં વિવિધ રંગોનો પડછાયો દેખાતો રહ્યો. હિરો અમને દોઢ કલાક ફેરવવાનો હતો તેને બદલે અઢી કલાક તો તેણે આરામથી અમારી સાથે ગાળી લીધાં હતાં અને ત્યાર પછી પણ એ અમને એ દિવસનાં અમારાં છેલ્લાં મુકામ પર લઇ જઈ રહ્યો હતો!

એ આખો બપોર અમે હિરો સાથે જાત-જાતની વાતો કરતા ગાળ્યો હતો. તેમાં વચ્ચે ક્યાંક જાપાનનાં સાંસ્કૃતિક શરાબની વાત નીકળી હતી અને અમે તેમની પાસેથી રેકમેન્ડેશન માંગ્યા હતા. પણ, એ બપોરે અમને એકબીજાનો સાથ એટલો ગમી ગયો હતો કે, હનુમાન જેમ સંજીવની જડીબુટીને બદલે આખો પર્વત લઇ આવ્યા હતા તેમ હિરો અમને તેની ફેવરિટ બ્રુઅરી લઇ જઈ રહ્યો હતો. ત્યાં અમે વિવિધ પ્રકારનાં સાકેનું ટેસ્ટિંગ કર્યું, એ શીખ્યા કે, ‘સાકે’ શબ્દનો સીધો અર્થ ‘શરાબ’ થાય છે. સાકે એ કોઈ શરાબનો પ્રકાર (દા.ત. વિસ્કી, વાઈન વગેરે) નથી. જાપાનમાં ક્યાંય જઈને એમ કહેશો કે, ‘સાકે આપો’ તો સામેવાળી વ્યક્તિ મૂંઝાઈ જશે! ટેઇસ્ટિંગ દરમિયાન પસંદ આવેલી બે ‘નિગોરી’ની બૉટ્લ્સ અમે ખરીદવાનું નક્કી કર્યું. હિરોએ ટેઈસ્ટિંગનું અમારું બંનેનું બિલ પોતે ચૂકવ્યું. એ આખા અનુભવથી અમે એટલા ખુશ હતા અને તેમાંયે હિરોએ નિર્ધારિત સમય કરતા ક્યાંય વધુ સમય અમારા માટે ફાળવ્યો હતો એ નિમિત્તે અમે તેને તેની ફેવરિટ સાકેની એક બૉટલ ભેટમાં આપી.

એ સાંજે નારાથી નીકળવાનું મન નહોતું થતું પણ, આગળ તો વધવાનું જ હતું. રાત્રે સાડા સાત આસપાસ અમે ઓસાકા પહોંચ્યા અને પછીનાં દિવસે ચેક-આઉટ કરીને ટોક્યો પાછા ફરવાની તૈયારી કરી.

ટોક્યો રિટર્ન્સ

જાપાન, ટોક્યો

ઉપર ટાઇટલમાં તમે વાંચ્યું એ રીતે અમે નારાથી ઓસાકા પાછા ફરીને ઓસાકાની અમારી હોટેલનાં રિસેપ્શન પરથી તરત અમારી બૅગ્સ ઉપાડી અને ઓસાકા સ્ટેશનથી ટ્રેન પકડીને ટોક્યો પાછા ફર્યા. લગભગ સાડા નવ આસપાસ ટોક્યો પહોંચતા જ અમને કકડીને ભૂખ લાગી હતી. પણ, સામાન સાથે લઈને ક્યાંયે જવાનો મતલબ નહોતો એટલે પહેલા અમે ત્યાંની અમારી હોટેલ જવાનું નક્કી કર્યું. મેં જ્યારે બુકિંગ કર્યું હતું ત્યારે મને એ હોટેલ વિષે કૈં ખાસ ખ્યાલ નહોતો. ફક્ત એટલી ખબર હતી કે, મારાં બજેટમાં એ બે દિવસો માટે ટોક્યોમાં ચોઈસ ખૂબ ઓછી હતી અને અમે ક્યોતો વગેરે ફરવા ગયા હતા ત્યારે અભિ એ હોટેલમાં રહ્યો હતો અને તેનાં તેણે વખાણ કર્યા હતા. આ હોટેલનું નામ હતું ‘પાર્ક હોટેલ’.

હોટેલમાં અંદર જવાનો રસ્તો વિચિત્ર હતો. સામાન્ય હોટેલ્સની જેમ બરાબર પ્રવેશદ્વાર પર હોટેલ-લૉબી કે રિસેપ્શન કે તેવું કૈં જ નહોતું. પહેલી નજરે ત્યાં કોઈ હોટેલનું નામોનિશાન ન લાગે અને જો બિલ્ડિંગની બહાર હોટેલનું મોટું બોર્ડ ન મારેલું હોત તો અમે કદાચ ત્યાંથી પાછા પણ ફરી ગયા હોત અને આસપાસ હોટેલ શોધતા રહ્યા હોત. થોડું મગજ ચલાવીને અમે બિલ્ડિંગનો મુખ્ય દરવાજો ખોલવાનો પ્રયત્ન કર્યો તો એ ખૂલ્યો અને અમે લિફ્ટ સુધી પહોંચ્યા પછી હૉટેલ લૉબીની સાઈન લગાવેલી હતી એ માળ પર ગયા. પછી અમને સમજાયું કે, એ બિલ્ડિંગનું બંધારણ એવું હતું કે, પહેલા અમુક માળ પર ઓફિસ અને દુકાનો હતી અને અમુક માળથી ઉપરનો આખો વિસ્તાર હોટેલનો હતો. આવું બંધારણ અમે પહેલા ક્યારેય કોઈ હોટેલમાં જોયું નહોતું. મેં ધાર્યું કે, આ હોટેલનાં આવા બંધારણનું કારણ એ હોઈ શકે કે, એ વિસ્તાર મોટાં મોટાં બિલ્ડિંગ્સથી ભરાયેલો હતો એટલે અમુક માળથી નીચે તમને કોઈ પણ જાતનો વ્યૂ પણ ન મળે અને સૂર્યપ્રકાશ પણ નહીં.

ચેક-ઇન કરતા જ અમને કહેવામાં આવ્યું કે, “તમારે મોટાં રૂમ્સ જોઈતાં હોય તો ઉપરનાં માળ પર અમુક રૂમ્સ છે. બાકી ‘આર્ટ ફ્લોર’ પર હાલમાં મારી પાસે ફક્ત બે નાના રૂમ છે.” આ ‘આર્ટ ફ્લોર’ શબ્દ સાંભળીને હું અને સૅમ બંને ચમક્યા. અમે આર્ટ ફ્લોર પરનાં રૂમ જોવાની માંગણી કરી. એ રૂમ મગજ કામ ન કરે તેટલાં સુંદર હતાં! દરેક રૂમની અલગ અલગ થીમ હતી અને એ થીમ પ્રમાણે ત્યાંની દરેક દીવાલ પર ઠેક-ઠેકાણે ઉપરથી નીચે સુધી ખૂબસૂરત રંગીન મ્યુરલ્સ બનાવવામાં આવેલાં હતાં. દરેક રૂમનાં કલાકાર અલગ હતાં અને અમુક કલાકારોએ બે કે ત્રણ રૂમ પણ પેઇન્ટ કરેલાં હતાં. અમે કોઈ પણ હોટેલમાં આજ સુધી આવું કૈં જ પહેલા નથી જોયેલું! અમે ‘બામ્બૂ’ અને ‘હન્ડ્રેડ પોએમ્સ’ની થીમવાળાં રૂમ માણ્યાં.

જો કે, રિસેપ્શનિસ્ટની વાત સાચી હતી. એ રૂમ્સ થોડાં નાના તો લાગ્યા જ ખરા. અમને ટોક્યોની અમારી પહેલી હોટેલ – ‘ન્યૂ ઓતાની’માં તો આની સરખામણીએ લગભગ બમણાં કદનાં રૂમ મળેલાં હતાં. પણ, અમને આ ‘આર્ટ રૂમ’ માણવા મળ્યાં હતાં એ દૃષ્ટિએ આ ડીલ કૈં ખોટી નહોતી. હા એટલું ખરું કે, અમારે બે રાતથી વધારે ત્યાં રહેવાનું આવ્યું હોત તો સંકડાશનાં કારણે થોડી મૂંઝવણ થઇ જાત.

સામાન રાખીને હરખાતા અમે આસપાસ કોઈ ભારતીય રેસ્ટ્રોં શોધવા લાગ્યા. અમને મળ્યું ‘ડાઉનટાઉન બીઝ (Downtown B’s)’ જે નજીક પણ હતું, ખુલ્લું પણ હતું અને જેનાં રેટિંગ્સ પણ સારાં હતાં. અમે પહોંચ્યા ત્યારે અમારા સિવાય ત્યાં કોઈ જ નહોતું. તેનો માલિક બહુ મળતાવડો હતો એટલે અમારી સાથે તેણે ઘણી વાત કરી. એ કલકત્તાનો હતો અને તાજ હોટેલ ચેઇન્સમાંની એકમાં કામ કર્યું હોવાનું તેણે અમને જણાવ્યું હતું. તેણે ટોક્યોમાં પોતાનાં જીવન વિષે અને ત્યાં કઈ રીતે પહોંચ્યો તે વિષે ઘણી વાત કરી હતી જેમાંનું કૈં જ મને યાદ નથી. મને એટલી ભૂખ લાગી હતી કે, જમવા સિવાયની કોઈ પણ વસ્તુ પર મારું ધ્યાન નહોતું. અમને એ દિવસે સામાન્ય રોટલીઓ ખાવાનું મન થયું હતું પણ, એ તેમનાં મેન્યુમાં ક્યાંયે નહોતી. છતાંયે મેં તેમને પૂછ્યું જો તેમનો કુક બનાવી આપતો હોય તો. તેણે અમને તેની ગોઠવણ કરી આપી અને જમવાનું સ્વાદિષ્ટ તો હતું જ!

અમે ત્યાં ગયા પહેલા જ આશુ-શ્રી અને અભિને પૂછ્યું હતું. આશુ-શ્રીએ જમી લીધું હતું અને એ ઊંઘવાની તૈયારીમાં હતા એટલે જ આવ્યા પણ, અભિએ જમી લીધું હોવા છતાં એ નાશ્તો કરવા અને અમારી સાથે થોડો સમય બેસવા આવ્યો. અમારા છેલ્લી ઘડીનાં હોટેલ બુકિંગનાં કારણે અભિની હોટેલ અમારાથી અલગ થઇ ગઈ હતી અને તેની હોટેલમાં રૂમ્સ નહોતાં મળતાં એટલે અમે સાથે નહોતા રહી શકવાનાં તેનું અમને થોડું દુઃખ હતું. પણ, બે જ રાતનો સવાલ હતો એટલે વાંધો નહોતો.

અભિને અમે અમારા ક્યોતો અને નારાનાં અનુભવો કહ્યાં અને તેણે તેટલાં દિવસ ટોક્યોમાં શું-શું પ્રવૃત્તિ કરી તેની વાતો સાંભળી. છુટ્ટાં પડતી વખતે અમે પછીનાં દિવસ માટે થોડાં પ્લાન બનાવ્યાં. અમારી જેમ તેને પણ ‘એરિક સાઉથ’નો લાભ લેવાની ઈચ્છા હતી અને એ પણ હજુ સુધી ત્યાં જઈ નહોતો શક્યો એટલે અમે ત્રણેએ પછીનાં દિવસે બપોરે ત્યાં મળીને સાથે જમવાનો પ્લાન કર્યો અને અમે પોતપોતાની હોટેલ પાછા ફર્યા.

પછીનાં દિવસે અમે મોડા ઊઠ્યા હતા અને તૈયાર થઈને તરત ‘એરિક સાઉથ’ જવા જ નીકળ્યા. નસીબજોગે ત્યાં લાઈન બહુ ટૂંકી હતી એટલે અમારો વારો જલ્દી આવી ગયો. અમે બહુ મગજ વાપર્યા વિના ફટાફટ તેમની ફિક્સ થાળી મંગાવી અને એ ઉપરાંત શેર કરવા માટે બીજી અમુક નાની વાનગીઓ મંગાવી. તેનો સ્વાદ હજુ મારાં મોંમાં અકબંધ છે તેમ કહું તો તેમાં બિલકુલ અતિશયોક્તિ નથી! આટલું સારું સાઉથ ઇન્ડિયન ફૂડ અને એ પણ ઈડલી-ડોસા-ઉત્તપ્પમ વગેરે પ્રખ્યાત બે-ત્રણ વસ્તુઓ સિવાયનું મેં કદાચ એરિક સાઉથ સિવાય અત્યાર સુધી ક્યાંય પણ નથી માણેલું. તેની ફ્લેવર્સ એટલી ઓથેન્ટિક હતી કે, અભિ – જે પોતે તમિલ છે, તેણે તેનાં મમ્મીને પોતાની થાળીનો ફોટો પાડીને મોકલ્યો. તમે જો ટોક્યોમાં હો અને તમારી પાસે સમય હોય તો આકાસાકાનાં એરિક સાઉથની મુલાકાત જરૂર લેવી!

જમવાનું પતાવીને અભિને થોડું કામ હતું એટલે એ અલગ દિશામાં ગયો અને અમે ફરવા માટે અલગ દિશામાં. હું અને સૅમ એ બપોરે થોડી વાર આકિહાબારાનાં ચિત્ર-વિચિત્ર સ્ટોર્સમાં ફર્યા અને પછી માર્કેટમાં જઈને પોતપોતાનાં પરિવાર માટે અને ઑફિસનાં કલીગ્સને આપવા માટે નાની-મોટી વસ્તુઓ ખરીદી. સાંજે બધા ફ્રી થઈ જાય પછી સાથે જમવાનો પ્લાન હતો એટલે અમે માર્કેટથી સીધા આશુ અને શ્રીને ત્યાં જ ગયા અને અભિ પણ ત્યાં જ પહોંચ્યો. ત્યાં બેસીને ક્યાં જવું એ નક્કી કર્યું અને અમારી પસંદગી ફરી ‘સાઉથ ઇન્ડિયન’ પર ઊતરી અલબત્ત, આ વખતે પણ ચીલા-ચાલુ ઈડલી-ડોસા-ઉત્તપ્પમ મેન્યુ નહીં પણ, મલયાલી(કેરાલાની સંસ્કૃતિ) સ્પેશ્યિલટીવાળું રેસ્ટ્રોં હતું. તેનું નામ હતું ‘સાઉથ પાર્ક’.

ત્યાં પણ જમવાનું ખૂબ સ્વાદિષ્ટ હતું અને ઘણાં દિવસ પછી સતત આટલું સારું ભારતીય જમવાનું પામ્યાનો અમને ખૂબ આનંદ હતો! તમે કદાચ આશ્ચર્ય થતું હશે કે આ પોસ્ટમાં અત્યાર સુધી જે ત્રણ રેસ્ટ્રોંનાં ઉલ્લેખ આવ્યાં છે એ ત્રણે ભારતીય છે. પણ, ખરેખર જાપાન એક એવી જગ્યા છે કે, ત્યાં તમે નવા હો કે ફક્ત ફરવા ગયા હો અને ભારતીય વેજિટેરિયન હો તો ત્રણ દિવસ જાપાનીઝ ફૂડ ખાયા પછી તમને ઓછામાં ઓછું ત્રણ વખત તો ભારતીય જમવાનું મન થાય જ! જાપાનનાં પારંપારિક ભોજનનો સ્વાદ અને તેની પ્રકૃતિ આપણાં ખોરાકથી એટલા અલગ છે કે, એ રોજ ખાઈને સંતોષ મળી શકે તેટલી આદત પડતા તો ઘણો સમય લાગે.

એ દિવસ શુક્રવાર હતો, આશુ અને શ્રીને પછીનાં દિવસે રજા હતી અને અમે બધાં ફરીથી વૅન ભાડે લઈને હાકોને જેવા જ એક ગામ – કાવાગુચીકો જવાનાં હતા એટલે જમીને તરત પોતપોતાનાં ઠેકાણે પાછા ફરવાને બદલે અમે રખડવા નીકળ્યા. લગભગ અગિયાર વાગી ગયાં હતાં એટલે બાર અને ક્લબ્સ સિવાય બહુ ઓછી જગ્યાઓ ખુલ્લી હતી અને અમને તેવી કોઈ જગ્યાએ જવાની ઈચ્છા નહોતી એટલે થોડી વાર વિચારીને આશુએ અમને ફરીથી સેન્સો-જી મંદિર જવાનું સૂચવ્યું. અમે પહેલી વખત ગયા હતા ત્યારે તો ત્યાં બહુ ભીડ હતી પણ, રાત્રે એ મંદિર ખાલી જોવા મળે એ વિચારે અમે ફરી ત્યાં ગયા. મંદિરનો મુખ્ય ભાગ તો બંધ થઈ ગયો હતો પણ, તેનાં પરિસરમાં અમે મુક્તવિહાર કરી શક્યા. રાત્રે, શાંતિમાં એ મંદિર પહેલા જોયું હતું તેનાં કરતા વિશાળ લાગતું હતું.

દસેક મિનિટ ત્યાં ફરીને અમે નક્કી કર્યું પાસેનાં ‘દોન-કિયોતે’ જવાનું. ત્યાં જતા રસ્તામાં અમે દુકાનોનું આ નવું સ્વરૂપ જોયું જેમાં, દુકાનોનાં શટર પાર સુંદર રંગોથી પેન્ટિંગ્સ કરેલાં હતાં. આવાં પેઇન્ટ કરેલાં શટરથી આખી શેરી ભરાયેલી હતી!

દોન-કિયોતે એક જનરલ સ્ટોરની ચેઇન છે જેમાં જાત જાતની, તમને ખબર પણ ન હોય કે તમારે આવી વસ્તુની જરૂર પણ છે તેવી હજારો વસ્તુઓ મળે છે. અમને ટોક્યોમાં અમારાં શરૂઆતનાં દિવસોમાં દોન-કિયોતે વિષે ઘણું બધું કહેવામાં આવ્યું હતું એટલે અમારી જિજ્ઞાસાનો પાર નહોતો અને ખરેખર એ સ્ટોરમાં એવું બધું જ હતું, જેનાં અસ્તિત્ત્વ વિષે પણ અમને એ સ્ટોર ગયા પહેલા ખબર નહોતી! અમે ત્યાં ઉપરછલ્લી મુલાકાતે પણ લગભગ દોઢથી બે કલાક ગાળ્યાં અને એક નવીન પ્રકારનું ‘આઈ-માસ્ક’ લઈને બહાર નીકળ્યા. આ માસ્ક એવું હતું કે, આંખ બંધ કરીને આંખ પર લગાવવાથી એ ગરમ થઇ જાય અને આંખોને શેક મળે!

દોન-કિયોતે ફરીને એમ લાગ્યું કે, જાણે ટોક્યોની મારી પહેલી મુલાકાતનું ચેક-લિસ્ટ (જે ખરેખર તો હતું પણ નહીં) પૂરું થઈ ગયું! દોન-કિયોતે પછી અમે પોત-પોતાનાં ઘર/હોટેલ તરફ રવાના થયા અને પછીનાં દિવસે કાવાગુચીકો જવાની તૈયારી કરી. પછીનાં દિવસે અમે હોટેલમાંથી ચેક-આઉટ કરીને મોટાં ભાગનો સામાન આશુ-શ્રીનાં ઘરે રાખ્યો. એ રાત અમે કાવાગુચીકો રોકાવાનાં હતાં અને પછીનાં દિવસે મોડી બપોરે મારી રિટર્ન ફલાઇટ હતી. મારા પાછા ફર્યાનાં બે દિવસ પછી સૅમ અને અભિ પાછા ફરવાનાં હતાં.

કાવાગુચિકો

કાવાગુચિકો, જાપાન

શનિવારે સવારે અમે અમારાં નિર્ધારિત સમય કરતા ઘણા મોડા ઊઠ્યા. એટલા મોડા કે, ઊઠીને દોડાદોડી થઇ પડી. સૅમ નાહીને તરત કાર પિક-અપ કરવા ગયો અને ટ્રેનમાં વધુ પડતો સમાન લઈને મુસાફરી ન કરવી પડે એ માટે મને પોતાની બૅગ સોંપી. હાકોને ટ્રિપ વખતે લાગ્યો હતો એટલો સમય શહેરમાં જ ન લાગી જાય એ માટે અભિ અને આશુએ કાર પિક-અપ સ્પૉટ નજીક કોઈ કાફૅ શોધીને કૉફીની વ્યવસ્થા કરી રાખી હતી અને થોડો ઘણો નાસ્તો પણ સાથે લઈ લીધો હતો. એ બધું પતાવીને એ લોકો મને હોટેલથી લેવા માટે આવ્યા હતા અને લગભગ સાડા અગિયાર આસપાસ તો અમે ટોક્યોની બહાર નીકળી પણ ગયા હતા!

ટોક્યોથી કાવાગુચિકોનો રસ્તો પાનખરનાં રંગોમાં અદ્ભુત લાગતો હતો અને એ જોઈને જાણી શકાતું હતું કે, એ બાકીની ઋતુઓમાં પણ આટલો જ સુંદર દેખાતો હોવો જોઈએ. એ રસ્તો ટેકરીઓ વચ્ચે ખીણમાંથી પસાર થતો હતો અને એ લેન્ડસ્કે્પ લગભગ દર પાંચ મિનિટે બદલાતું રહેતું હતું. અમારી કાર ખૂબ લાંબો સમય તેનાં પર ચાલી અને અમે ઓછામાં ઓછું એકાદ કલાક સુધી તે નજારો માણ્યો હતો. છેલ્લી બે પોસ્ટ્સ પછી કદાચ તમે સમજી જ ગયા હશો કે, લાંબી સફર પછી છેલ્લાં દિવસોમાં અમે ફોટોઝ પાડવાથી એટલા કંટાળી ગયા હતા કે, ઘણી બધી જગ્યાઓ ખૂબ સુંદર હોવા છતાં તેનાં ફોટોઝ જ નથી પાડ્યાં. આનું બીજું કારણ એ પણ હતું કે, જાપાન દેશ જ એવો છે કે દર બીજી મિનિટે ફોટો પાડવાનું મન થાય એટલે એ રીતે પણ આગલાં દસ દિવસમાં અતિરેક થઇ ગયો હતો.

એ દિવસે હું માની નહોતી શકતી કે, જાપાનમાં હવે હું ફક્ત દોઢ દિવસ માટે જ હતી. જાપાન બધી રીતે મારાં ત્યાર સુધીનાં પ્રવાસનાં અનુભવો કરતાં અલગ અને અમુક અર્થમાં વિચિત્ર હોવા છતાં મારા ચાર ટ્રાવેલ-પાર્ટનર્સ સાથે ફરતા ફરતા મને એ ભૂમિ સાથે એક પ્રકારની આત્મીયતાની લાગણી થવા માંડી હતી. એવું જ લાગતું રહેતું કે, જાણે હું ત્યાં જ રહેતી હોઉં!

એ દિવસનો અમારો પહેલો મુકામ હતો કાવાગુચિકો લેક. હાકોને ની જેમ આ પણ માઉન્ટ ફૂજી પાસે આવેલું એક મોટું તળાવ છે. બંને વચ્ચે ફક્ત એટલો ફર્ક છે કે, કાવાગુચિકોથી માઉન્ટ ફૂજીનો નજારો હાકોને કરતાં થોડો વધુ સારો જોવા મળે છે. એ દિવસે ત્યાં બહુ ભીડ નહોતી. એ તળાવમાં અમે સ્પીડ બોટમાં ફર્યા.

તળાવ પાસે અન્ય કંઇ ખાસ પ્રવૃત્તિ નહોતી એટલે ત્યાં બોટમાં ચક્કર લગાવ્યા પછી શ્રી અને આશુ અમને એક નવી જગ્યાએ દોરી ગયા. લેઇકથી ડ્રાઈવ કરીને અમે પહોંચ્યા ‘ઇયાશિનોસાતો એંશીયન્ટ વિલેજ ‘. જાપાનનો મારો સૌથી છેલ્લો યુનીક એક્સપીરિયન્સ આ હતો. આ નાનકડું ગામડું જૂના જાપાનની પ્રતિકૃતિ છે. ત્યાં અમે પહેલા નાની દુકાનોમાં અંદર ગયા.

જૂની દુકાનોમાં અંદર જતા મને વિચાર આવ્યો કે, અહીં વિન્ટેજ વસ્તુઓ મળતી હોવી જોઈએ. પણ, ત્યાં અંદર જઈને આપણાં જમાનાનાં ઝેર – ઇન્ડસ્ટ્રી-પ્રોસેસ્ડ વસ્તુઓનાં પ્લાસ્ટિકનાં પેકેટ્સ જોઈને મને બહુ મજા ન આવી. મુંબઈ ચોપાટી પર આનંદ માણતા પગમાં પ્લાસ્ટિક ની થેલી ભરાય ત્યારે થઇ આવે તેવી લાગણી મેં અનુભવી.

વિલેજની દરેક ઝૂંપડીમાં નાનું મ્યુઝીયમ અથવા સ્ટોર હતાં. એક મ્યુઝિયમ જાપાનની જૂની જીવનશૈલીનું મ્યુઝીયમ હતું જેમાં જૂની ઘર-વપરાશની વસ્તુઓ રાખેલી હતી. ત્યાં શ્રીએ અમને એક ‘કોતાત્સુ ટેબલ’ દેખાડ્યું અને તેનો અમે પાંચેએ લાભ લીધો. કોતાત્સુ ટેબલ એટલે એવું ટેબલ જેમાં નીચે હીટિંગની સુવિધા હોય અને ટેબલ પર બ્લૅન્કેટ રાખેલું હોય. બ્લૅન્કેટ નીચે પગ રાખીને બેસવાથી શિયાળામાં ખૂબ હૂંફ મળે. અમે ત્યાં ‘માચા’નો પણ લાભ લીધો.

કોતાત્સુ ટેબલ (ક્વોરા પરથી લીધેલો ફોટો )

ત્યાં ફરીને નવરા થયા ત્યાં સાંજ પડી ગઈ હતી અને સૂર્ય ડૂબી રહ્યો હતો. માઉન્ટ ફૂજી સાથે રંગબેરંગી આકાશવાળો એ સૂર્યાસ્ત અમે ખૂબ માણ્યો! આપણે ત્યાં ચાની ટપરી હોય તેવી એક દુકાન પર અમે ચા, કૉફીનો પીધી અને કાવાગુચિકો પાછા ફર્યા.

અમે રાત્રે રહેવાનાં હતા એ હોટેલમાં ચેક-ઇન કરીને, સામાન ગોઠવીને તરત જમવા માટે બહાર નીકળ્યા. ત્યાં અમને નસીબજોગે એક ઇટાલિયન રેસ્ટ્રોં મળ્યું હતું જેનું નામ હતું પિઝઝેરિયા ઓન્ડા. ત્યાંનું જમવાનું સામાન્ય હતું પણ, ઘણાં દિવસો પછી અમે જાપાનીઝ અને ભારતીય સિવાયનું કૈંક ખાઈ રહ્યા હતા તેનો અમને ખૂબ આનંદ હતો. જમવાનું પતાવીને અમે નજીકનાં શૉપિંગ એરિયા તરફ ગયા. પણ, રાત પડી ગઈ હતી એટલે ધાર્યા પ્રમાણે બધું જ બંધ હતું.

હોટેલ પાછા ફરીને અમે બધા ઓછામાં ઓછા બે કલાક જેવું બેઠા અને સાકે પીતા અમારી ટ્રિપ વિષે, ટ્રિપ પહેલા અને પછીનાં જીવન વિષે ખૂબ વાતો કરી. અમે ફરીથી સાથે મુસાફરી કરવાનાં, સાથે બાલિ જવાનાં પ્લાન બનાવ્યાં જે હજુ સુધી પૂરાં નથી થયાં. પણ, હજુ ઘણી બધી જીંદગી અને ઘણી બધી મુસાફરીઓ બાકી છે એટલે ‘આશા અમર છે’નાં નાતે એ પ્લાન બિલકુલ પડતા પણ નથી મૂક્યાં. મારા અને શ્રી સિવાયનાં ત્રણેએ પછીની સવારે સાત વાગ્યામાં ઊઠીને હોટેલનાં ઑનસેનનો લાભ લેવાનું નક્કી કરી લીધું હતું. શ્રી અને મને ઑનસેન કરતા સવારની એક કલાકની એક્સટ્રા ઊંઘ વધુ વ્હાલી હતી એટલે થોડો ઘણો ફોમો (Fear Of Missing Out) હોવા છતાં અમે તેવાં કોઈ જ પ્લાન ન બનાવ્યાં.

રાતની પાર્ટી લાંબી ચાલી હોત પણ, મારા કારણે તેનાં પર થોડું પાણી ફરી ગયું હતું. હું એ સાંજે એટલી થાકી ગઈ હતી કે, થોડો સમય પછી મેં પાસેનાં ગાદલા પર લંબાવ્યું અને ઊંઘી ગઈ. મારી સીધી સવાર પડી અને ત્યારે જાણ્યું કે, મને ઊંઘ આવ્યા પછી બધા છૂટા પડી ગયા હતા.

સવારે રૂમની બારી ખોલી ત્યારે સામેનો વ્યૂ જોઈને મારું મોં પહોળું થઇ ગયું!

એ સાંજે ચાર વાગ્યે મારી ફલાઇટ હતી અને સમયસર કાર પરત સોંપવાની હતી એટલે અમે દસ વાગ્યા આસપાસ કાવાગુચિકોથી રવાના થઈ ગયા. મારો બધો જ સામાન આશુ-શ્રીનાં ઘરે હતો એટલે ત્યાં પહોંચીને સૌથી પહેલા તો ક્યોતો જવા વખતે મારી બૅગ હળવી કરવા માટે કાઢીને આશુ-શ્રીનાં ઘરે રાખેલો બધો જ સામાન ફરી એકઠો કરીને મારી બૅગમાં નાંખવાનો હતો. એ બધું પતાવતા મને કલાક લાગી અને ઍરપોર્ટ જવામાં મને થોડું મોડું થઇ રહ્યું હતું. આશુ-શ્રીએ ફટાફટ ‘ખાના પીના’માંથી મારા માટે જમવાનું મંગાવ્યું. મારાથી ખાવાયું તેટલું મેં ખાધું અને બાકીનું મેં મારી સાથે લઇ લીધું જે, પાછળથી ખૂબ સારો નિર્ણય સાબિત થયો. આશુ, શ્રી અને સૅમ મને આકિહાબારા સ્ટેશન સુધી મૂકવા આવ્યા. ત્યાં પાંચેક મિનિટ તેમની સાથે વાત કરીને હું ટ્રેન સ્ટેશનમાં ટિકિટ-ચેક તરફ જઈ રહી હતી ત્યારે એ ત્રણેએ ટિપિકલ જાપાનીઝ ઢબે એકસાથે ત્રણ વખત ઝૂકીને મને આવજો કહ્યું.

ટ્રેનમાં બેસતા જ મને ભયંકર એકલતા સાલવા માંડી. દુઃખ કદાચ એ નહોતું કે, વૅકેશન પૂરું થઇ ગયું હતું પણ, તેનું હતું કે, અમે પાંચે અનિર્ધારિત સમય સુધી ફરી મળી શકવાનાં નહોતા.

આ ટ્રિપ પછી હું ઇચ્છુ છું કે, વસંત ઋતુમાં ચેરી-બ્લૉસમ સીઝનમાં ફરી એક વખત જાપાનની મુલાકાત લઉં. હવે જોઈએ એ ઈચ્છા ક્યારે પૂરી થશે. થશે પણ છે કે નહીં. :)

વિરોધ

નિબંધ

પોતાની ઓળખની રક્ષા આપણે અંગત રીતે તો કદાચ રોબબરોજ કરતાં રહીએ. પણ જો આપણી ઓળખનાં કારણે આપણી સુરક્ષા સામે ઊભો સૌથી મોટો ભય જો કોઈ દેશનો કાયદો કે કોઈ શક્તિશાળી સંસ્થા કે તંત્ર હોય ત્યારે? ત્યારે જે મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીએ વર્ષો સુધી કર્યું એ કરવાની જરૂર પડતી હોય છે. હજુ પણ આપણે ‘આદર એટલે મોટાં/વધુ શક્તિશાળી કહે તેમ કરવાનું – સવાલ પૂછ્યા વિના’ વાળી વ્યાખ્યા ભૂલ્યાં નથી. આપણે આગ અને પૈડાંની શોધ થયાં પહેલાંનાં લોકો નથી કે, લાંબું જીવ્યાં/શક્તિશાળી હોય તેમને ફક્ત તેમનાં એ ગુણનાં કારણે માન આપીએ. માણસજાત તરીકે આપણે એ અભિગમ કરતાં ક્યાંયે આગળ નીકળી ચૂક્યાં છીએ.

અસહકાર કે ડીસોબીડિયન્સ કોઈ પણ લોકશાહીનો સૌથી અગત્યનો ભાગ છે અને લોકશાહી તરીકે આપણે કોઈ પણ પ્રકારનો સામૂહિક સામાજિક વિરોધ જ કરતાં ભૂલી ગયા છીએ. મતદાન અને આપણાં લોકલ કાર્યકર્તાને પાણી/વીજળીની ફરિયાદો કરવા સિવાય લોકશાહીનાં કયા ભાગમાં આપણે સક્રિય છીએ? મોટાં ભાગનાં મિડલ-ક્લાસ/અપર મિડલ ક્લાસ લોકો એ સિવાય લોકશાહીની એક પણ પ્રવૃત્તિમાં સક્રિય નથી. સક્રિય તો દૂરની વાત, સમાજનો એક મોટો વર્ગ તો લોકશાહીમાં શું થઇ રહ્યું છે તેનાંથી માહિતગાર પણ નથી. ધરણા અને રેલીઓ ફક્ત રાજકારણીઓ અને (બહુ જજમેન્ટલ ભાષામાં) નવરાંઓ પૂરતાં સીમિત રહી ગયાં છે. હમણાંનું જ ઉદાહરણ લઈએ તો આવડું મોટું ફાઇનાન્સ બિલ પસાર થઇ ગયું. કોણે જાણવાની તસ્દી લીધી કે, બિલમાં શું છે? જાણવાની તસ્દી લીધી હોય અને તેમાં કઈં ન સમજાયું હોય તો કોણે કોઈ જાણકારને પૂછવાની તસ્દી લીધી?

આપણાં દેશમાં પાછી ખાટલે મોટી ખોડ એ છે કે, લૅફ્ટ વિન્ગ/ઓપોઝિશનમાં એક તો કોઈની મજબૂત આગેવાની નથી અને બીજું વાતોનાં વડાં અને ટ્વિટર આઉટરેજ સિવાયનાં કોઈ જ પગલાં નથી. સરકારની ખરાબ પોલિસીઓનાં વિરોધીઓ કમ્પ્યુટર સામેથી હટીને તંત્રની કાર્યવાહી ખોરવે અને રસ્તા રોકે તો કઈંક પણ ફર્ક પાડવાની શક્યતા છે. ટ્વિટર પાર આઉટરેજ કરીને વાતોનાં વડાં સિવાય આપણે શું કરવાનાં છીએ? વિરોધ કરવાનો હોય ત્યારે મીડિયા (ટ્વિટર, પ્રિન્ટ, ટેલિવિઝન) ફક્ત એક માધ્યમ છે લોકો સુધી ખબર પહોંચાડવા માટે કે, વિરોધ થઇ રહ્યો છે અને તમે જોડાઈ શકો. વ્યવસ્થિત વિરોધ કરવાનું ખરેખરું કામ રિયલ લાઈફમાં પાર્ટી કાર્યકરોને ફોન કરીને કે રસ્તા પર આવીને કરવાનું હોય, મીડિયા પર નહીં – એટલી સામાન્ય સમજ આપણાં લેફ્ટમાં ક્યારે આવશે?

અમેરિકામાં સાત દેશોનાં મુસ્લિમો પર બાનની નીતિની શરૂઆત થઇ ત્યારે સામાન્ય બુદ્ધિ વાપરીને જેમને વિરોધ કરવો હતો એ બધાં વિવિધ શહેરોનાં ઇન્ટરનેશનલ ઍરપોર્ટ પર ભેગાં થઈને નારાં લગાવતાં વિરોધ કરતાં હતાં. ઍરપોર્ટ પર વકીલો જઈ રહ્યા હતાં ફસાયેલાં પ્રવાસીઓને મદદ કરવા માટે. ટ્વિટર/ફેસબુક પર ફક્ત ક્યાં લોકો ભેગાં થયા છે અને શું બની રહ્યું છે તેની માહિતિ પસાર થઇ રહી હતી જેથી વધુ લોકો જોડાઈ શકે. આખે આખો વિરોધ ફક્ત ટ્વિટર પર નહોતો થઇ રહ્યો!  પણ, અહીં તો હજારોની સંખ્યામાં માણસો મારતાં ન હોય એ હદની અંદર થતી તમામ પ્રવૃત્તિઓ પરનો વિરોધ ઘરે આરામથી ખુરશીમાં બેસીને થઇ શકતો હોય તો જ કરવોની નીતિ છે.

અને લોકોનો પણ પૂરો વાંક નથી. વિરોધની શરૂઆત થાય ત્યાં તેમાં જોડાવાવાળા સૌથી પહેલાં તત્ત્વો રાજકારણીઓ અને ઉપર જણાવ્યું તેમ નવરાંઓ હોય છે એટલે કદાચ કોઈ સામાન્ય મિડલ કલાસ વ્યક્તિ તેમાં જોડાતાં પહેલાં જ સો વાર વિચાર કરશે. કારણ કે આ બંને તત્ત્વો હોય ત્યાં સૌથી પહેલો ભય લોકોને હિંસા અને તોડફોડનો લાગે અને સ્ત્રીઓ તો અયોગ્ય છેડતી અને અભદ્ર ભાષાનાં વિચારે જ દેખાવોમાં જોડાવાનું ટાળે. વળી, બાકીની તમામ દુનિયામાં રાજકારણીઓનું જાહેર દેખાવોમાં ભળવાની વાત આટલો ભય પેદા નથી કરતી જેટલો આપણે ત્યાં પ્રવર્તમાન છે. આ બંને બાબતે આપણાં જેવાં સામાન્ય લોકોમાં એટલો ડર છે કે, આપણે સંગઠિત વિરોધ કે દેખાવોનો તો વિચાર પણ નથી કરી શકતાં. યુવા રાજકારણીઓને ટીલાં-ટપકાં અને જે-તે પાર્ટીનાં પ્રતીક સ્કાર્ફ અને ટોપીઓ વિના ક્યારેય દેશનાં મિડલ કલાસ સામાન્ય લોકોની જેમ સામાન્ય લોકો સાથે મળીને કોઈ દેખાવ કે વિરોધ કરવાનું સૂઝ્યું હશે કે કેમ? ઘણી વખત વિચારું છું આ બધી તકલીફોનો ઉપાય શું અને જવાબ નથી મળતો.

ભારત બહાર રહીને મને ઘણું બધું જોવા મળ્યું છે. તેમાંની એક વસ્તુ આ વિરોધ-રેલીઓ અને દેખાવો પણ છે. ઓસ્ટ્રેલિયા હતી ત્યારે ટોની એબટ ચૂંટાયા પછી શિક્ષણક્ષેત્રે ફંડ કાપવાની દરખાસ્ત મુકાઈ હતી. ત્યારે ઓસ્ટ્રેલિયામાં દરેક શહેર અને ગામમાં એક ચોક્કસ દિવસે ‘સ્કૂલ ટીચર્સ યુનિયન’ની વિરોધ પ્રદર્શન રેલી નીકળી હતી. તેમાં ટીચર્સ તો હતાં જ અને સાથે સાથે વિદ્યાર્થીઓ અને આ વિરોધને પ્રોત્સાહન આપનારાં માતા-પિતા પણ શામેલ હતાં. શાંતિ જળવાઈ રહે અને રેલી હિંસામાં ન પરિણમે એ ધ્યાન રાખવા માટે આ રેલીની શરૂઆત અને અંતમાં લગભગ 100 ફુટ દૂર પોલીસ ઑફિસરો ચાલતાં હતાં. બધાં જ શહેરનાં પૂર્વ છેડાંથી ચાલીને પશ્ચિમ છેડે પાર્લામેન્ટ હાઉઝ સુધી જઈને ત્યાં કલાકો સુધી નારાં લગાવતાં હતાં. એ જ રીતે અહીં અમેરિકામાં ટ્રમ્પ ચૂંટાયા પછી તમામ મોટાં શહેરોમાં તેનાં વિરુદ્ધ દેખાવો થયાં હતાં. મેં ઓકલેન્ડ અને સાન ફ્રાન્સિસ્કો બંને શહેરોનાં દેખાવોમાં થોડો થોડો સમય ભાગ લીધો હતો. એ જ રીતે વિમેન્સ માર્ચમાં પણ મેં ભાગ લીધો હતો. એ નજારો તો જોવા જેવો હતો. માર્ચનો દિવસ લગભગ બે અઠવાડિયા પહેલાં નિર્ધારિત થયો હતો. માર્ચનાં દિવસે બપોરથી જ સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં ધીમો ધીમો વરસાદ પાડવાનો શરુ થઇ ગયો હતો. છતાંયે સાંજે શહેરની મુખ્ય માર્કેટ સ્ટ્રીટ આખી દેખાવકારોથી પેક હતી. લોકો છત્રીઓ લઈને માર્ચમાં આવ્યા હતાં. હજારો માણસો એકસાથે એક જ સ્થળ પર કોઈ બાબતે અહિંસક વિરોધ કરતાં હોય અને તેમાં નાનામાં નાના બાળકોથી માંડીને મોટામાં મોટાં વૃદ્ધો શામેલ હોય એવું આપણે પિક્ચરો સિવાય છેલ્લે ક્યારે જોયું/કર્યું છે?

એન્ટિ-મુસ્લિમ બાન પ્રોટેસ્ટ જે એરપોર્ટ પર થયેલો એ તો આનાંથી પણ વધુ ઑર્ગનાઈઝડ હતો. મને યાદ છે ત્યાં સુધી શુક્રવારે રાત્રે આ નીતિની ઘોષણા થયેલી અને શનિવારે સવારે જૉહન એફ કૅનેડી એરપોર્ટ પર લોકો એકત્ર થવા લાગ્યા હતાં. ગ્રુપ થોડું મોટું થયું એટલે તરત ટ્વિટર અને ફેસબુક પર ત્યાંનાં ફૉટૉઝ, વીડિઓઝ અને લાઈવ-સ્ટ્રિમ શેર થવા લાગ્યા હતાં એટલે બાકીનાં શહેરોમાં પણ વાત વાયુવેગે ફેલાવા લાગી અને અમેરિકાનાં તમામ ઍરપોર્ટ પર વિરોધ પ્રદર્શન માટે લોકો એકઠાં થવાં લાગ્યાં. ન્યુ યોર્કમાં શરૂઆત થયાનાં બે કે ત્રણ કલાકમાં જ બાકીનાં બધાં એરપોર્ટ પર પણ ઘણાં લોકો એકઠાં થઇ ગયા હતાં. જે રીતે બની શકે તે રીતે ફસાયેલાં લોકોને વકીલ સિવાય કોઈ સાથે વાત ન કરવાનો સંદેશ પહોંચાડવામાં આવ્યો હતો. લગભગ ક્યાંયે કોઈ મોટાં રાજકારણીએ આગેવાની લીધી હોય કે એવું કઈં જ ન હતું. સામાન્ય નાગરિકો પોતાની બુદ્ધિ વાપરીને કેટલાંયે કામ કરી રહ્યા હતાં. કોઈને સૂઝ્યું હતું કે, આ પરિસ્થિતિમાં ટોળામાં જે-તે સમયે કામ લાગી શકે તેવાં વકીલો હોય તો તેમને આસાનીથી શોધી શકાય તે માટે તેમનાં માટે ફ્લુરોસેન્ટ સ્ટિકરની ગોઠવણ કરીએ, ઘણાંએ વકીલોને ખબર પડે કે ક્યાં જવું અને શું કરવું એ માટે અગત્યનાં સ્થળોએ દિવાલો પર પૂઠાંનાં બૉર્ડ લગાવ્યા હતાં, ‘Lawyers follow these signs’, ‘Lawyers help yourselves with these stickers’ વગેરે.

એ દેખાવ સતત બે દિવસ અને એક આખી રાત ચાલ્યો હતો. એટલે પોતાની સૂઝથી જ લોકો પોતાની સાથે લાવી શકે તેવું અને તેટલું ખાવાનું, પાણીની બૉટલ, એનર્જી ડ્રિંક્સ વગેરે લાવી રહ્યા હતાં અને એરપોર્ટ પરથી જેમ જેમ લોકો છૂટતાં જાય તેમ તેમને આપી રહ્યાં હતાં. દેખાવકારો પણ પાણી વગેરેનો લાભ લઇ શકે એ માટે ટોળાંની એકદમ નજીક એક બૂથ પર આ બધું ખાવા-પીવાનું એકસાથે લાવીને રખાઈ રહ્યું હતું. જ્યાં સુધી બાન પાછો ન ખેંચાય ત્યાં સુધી વિરોધ ચાલુ રહે અને પ્રવાસીઓ ફસાયેલા ન રહે એ માટે હજારો માણસો આખી રાત એરપોર્ટ પર રહ્યાં હતાં અને કેટલાંય ફક્ત થોડાં જ કલાકની ઊંઘ કરીને રવિવારે સવારે પાછાં જઈ રહ્યા હતાં. સાથે સાથે જ ટ્વિટર અને ફેસબુક જેવાં માધ્યમો પર સાચી અને આધારભૂત માહિતિ શેર થાય એ બાબતે લોકો સજાગ હતાં અને લગભગ દરેક વાઇરલ ટવિટ કે ફેસબૂક પોસ્ટ મોટાં ભાગે આ વિષયો પર હતી: એસીએલયુ આ બાનને રોકવામાં ક્યાં સુધી પહોંચી, લોકોએ ક્યા પેપરો પર કોઈ પણ ભોગે સહી ન કરવી, સ્વયંસેવક વકીલોનો સંપર્ક કરવા માટેનાં ફોન નંબર અને ન્યુઝ મીડિયા સરકારની હિલચાલ વિષે માહિતી આપતું રહેતું. જો ન્યુઝ મીડિયાની માહિતી ખોટી કે અપૂર્ણ હોય તો તરત જ સાચી માહિતી ધરાવતાં બિનરાજ્કારણી વગદાર લોકો દ્વારા શેર કરવામાં આવતી.

માનવ અધિકાર અને નાગરિક તરીકેનાં આપણાં અધિકારોની રક્ષા માટે આટલો ઓર્ગનાઈઝડ વિરોધ આપણે ક્યારે કરી શકીશું? આપણે પણ લોકશાહી છીએ ને? છીએ કે?

————————————————————————————————————–

વાંચવા જેવું:  Civil Disobedience by Henry David Thoreau – an essay that is said to have influenced M.K.Gandhi during his fight for freedom

ઓળખ

નિબંધ

ઓળખની વાત મારા માટે હમણાં હમણાંથી બહુ અગત્યનો વિષય બની ગઈ છે. ઓળખ જો કે વિષય જ એવો છે કે એ સતત રેલેવન્ટ રહેવાનો જ. ‘કી જાણા મેં કૌન?’ આ સવાલ કોઈ નવો બુલ્લો દરેક સદીમાં દરેક વર્ષે દરેક દિવસે કરવાનો જ. દર કલાકે નહીં કહું કારણ કે, બધાં બુલ્લાઓ એ પૂછવા જેટલા સેલ્ફ અવેર નથી હોતાં. જો કે, અહીં હું ‘દુનિયામાં મારાં હોવાનો મતલબ શું છે’વાળી ઓળખની વાત નથી કરી રહી. હું વાત કરું છું સ્થાયીભાવની. મારાં મતે હું રોજબરોજનાં જીવનમાં જે પણ વિચારતી હોઉં, કરતી હોઉં અને કહેતી હોઉં હું એ છું. એ મારી ઓળખ છે અને એ ઓળખ પણ કાયમી નથી. આજથી પંદર વર્ષ પહેલાં મારી ઓળખ અલગ હતી, દસ વર્ષ પહેલાં અલગ હતી અને અત્યારે પણ અલગ છે. જો એ દરેક ઓળખો એક વ્યક્તિ હોય તો એ ત્રણે વ્યક્તિઓ એકબીજાને ઓળખે પણ નહીં કદાચ. સ્ત્રી, સ્ટ્રેઈટ, જન્મથી જૈન અને પસંદગીથી નાસ્તિક, ગુજરાતી, ભારતીય, ઓસ્ટ્રેલિયન, કળા-પ્રેમી, સાહિત્ય-પ્રેમી, ક્લાસિકલ ડાન્સર, લેખક, પેઈન્ટર, વૈજ્ઞાનિક અભિગમ ધરાવનાર, જિજ્ઞાસુ, કાર ચલાવતી, કોણ શું કહેશે એ વિષે બહુ ન વિચારતી, ફેમિનિસ્ટ, દરેક દેશો અને ધર્મોનાં મિત્રો ધરાવતી, આવી નાની નાની ઘણી બધી બાબતો મારી હાલની ઓળખ છે. આ ઓળખ બાબતે ઘણી સામાન્ય પેટર્ન્સ જોવા મળતી હોય છે અને સમય જતાં આ પેટર્ન જે નિરીક્ષણરૂપે શરુ થાય છે એ પૂર્વગ્રહ ક્યારે બની જાય છે એ ખબર પણ નથી પડતી.

આપણાં મનમાં પડતી લોકોની પહેલી છાપ ઘણી વખત આવાં પૂર્વગ્રહોની બનેલી હોય છે. મને જોઈને લોકો વિચારે છે – છોકરી દેખાય છે તો ભારતીય પણ આ પ્રકારનાં કર્લી વાળ તો પહેલાં ક્યારેય કોઈ ભારતીય છોકરીનાં જોયાં નથી એટલે સાઉથ અમેરિકન હશે. ભારતીય છે પણ ઍક્સન્ટ તો બિલકુલ ભારતીય નથી, કદાચ ભારત બહાર ઉછરેલી હશે. કથક શીખે છે, હિન્દી/ઉર્દુમાં કવિતાઓ વાંચે છે, ગઝલો સાંભળે છે અને સંસ્કૃત સમજે છે પણ રહે છે એકલી એટલે શાદી-ડોટ-કોમ-છાપ ટ્રેડિશનલ પણ જમાના પ્રમાણે મોડર્ન હશે. નાસ્તિક છે અને જે રીતે વાત કરે છે, બિલકુલ વિદેશી/એબીસીડી (અમેરિકન બોર્ન કન્ફ્યુઝડ દેસી) પ્રકારની જ હશે ગુજરાતી/હિન્દી કદાચ ઍક્સન્ટમાં બોલતી હશે. એક્સ બૉયફ્રેન્ડ્સની વાતો આટલી સહજતાથી કરે છે તો બહુ લાગણીશીલ નહીં હોય. આ અપેક્ષાઓ કરતાં જ્યારે વ્યક્તિ અલગ નીકળે છે ત્યારે આવે છે અસ્વીકાર। Rejection.

હું સંપૂર્ણપણે આમાંથી એક પણ નથી અને થોડું થોડું આ બધું જ છું. મારી આત્માનો અને મારા સ્વત્વનો રંગ મારાં અનુભવો અને વિચારોએ રંગેલો છે અને એ રંગ ભલે થોડો વિચિત્ર હોય તો પણ તેમાં રંગાઈ જવાની હિમ્મત મેં હંમેશા રાખી છે. આપણને બધાંને ચોકઠાંઓમાં માણસોને બેસાડી દેવાની વર્ષો જૂની આદત છે. આ ચોકઠાંઓ પોતે પણ જબરદસ્ત વિરોધાભાસ છે! મને મોટાં ભાગનાં ચોકઠાંઓ ઓવરસીમપ્લીફાઇડ માન્યતાઓ અને પૂર્વગ્રહોનાં બનેલાં લાગે છે. મને એમ લાગે છે કે, મોટાં ભાગનાં લોકોની અપેક્ષાએ મારો આકાર અલગ છે અને ઓવરસિમ્પલીફાઇડ ચોકઠાંઓમાં હું નહીં સમાઈ શકું. અને મારે સમાવું પણ નથી. હું સાહસપૂર્વક, ખૂબ મહેનત કરીને મારો વિચિત્ર આકાર જાળવી રાખવાની કોશિશ કરતી રહું છું. પણ, સાથે સાથે મારે ક્યાંઈક અમુક ચોક્કસ વ્યક્તિઓનાં ચોકઠાંમાં ગોઠવવું પણ છે. કારણ કે,કોઈનાં ચોકઠાંમાં ગોઠવાઈ શકવાનો મતલબ સ્વીકૃતિ પણ છે. આ ચોકઠાંઓનો પેરેડૉક્સ છે. આપણું સ્વત્વ પણ જાળવી રાખું અને એવાં લોકો પણ શોધતાં રહેવા જે આપણને સ્વીકારે કારણ કે, સ્વીકારમાં પ્રેમ છે.

रहिमन इस संसार में टेढ़े दोऊ काम ।
सीधे से जग ना मिलै उल्टे मिले न राम ।।
~ रहीम

મારાં મનમાં આ ઓળખનાં વિષયનો વિચાર પોતે પણ અસ્વીકૃતિમાંથી જન્મ્યો છે. ઘણું બધું હોવા અને ન હોવાનાં કારણે ઘણાં લોકોએ વિવિધ રૂપે, વિવિધ પરિસ્થિતિઓમાં મારો અસ્વીકાર કર્યો છે. આપણી આસપાસ ઘણાં લોકોની આપણી પાસેની અપેક્ષાઓઆપણાં વ્યક્તિત્વનાં ફક્ત કોઈ એક એક પાસાં, કોઈ એક સત્ય સાથે જોડાઈ જાય છે. મમ્મી છે એટલે ટીવી/ફિલ્મોમાં દેખાડે છે એમ જાતને ભૂલી જતી અને પરફેક્ટ જ હોય. મમ્મી હોવું એ તે વ્યક્તિનું ફક્ત એક પાસું છે. મમ્મી હોવા ઉપરાંત એ માણસ પણ છે એ આપણે ભૂલી જઈએ છીએ. મિડલ ક્લાસ એન્જીનીયર/વકીલોનાં પરિવારમાંથી આવતો છોકરો આર્ટ્સ લે તો ઘરમાં ઉહાપો મચી જાય. આ અપેક્ષા પાછળ કેટલાં પૂર્વગ્રહો હોય છે એ જોઈએ: પરિવારમાં આ ટ્રેન્ડની શરૂઆતની પેઢીનાં બધાં/મોટાં ભાગનાં પુરુષો એનાલિટિકલ છે એટલે પછીની પેઢીનાં પુરુષો પણ એનાલિટિકલ જ હોય, પુરુષોએ પરિવાર માટે પૈસા કામવાનાં હોય એટલે એવાં જ કામ પસંદ કરવાનાં હોય જેમાં નાણાકીય સલામતી હોય, આર્ટ્સમાં તો આળસુ અને મૂર્ખ  છોકરાંઓ જ જાય.

આ તો ફક્ત હજારોમાંનાં બે ઉદાહરણ છે. અને આ ઉદાહરણોમાં આગવી ઓળખ હોવાનાં પરિણામે થતી તકલીફો પણ બહુ નાની અને સહ્ય છે. પણ, આ માનસિકતાનાં પરિણામે આવાં તો કેટલાંયે નાના નાના અગણિત દમન રોજ થતાં રહે છે.આપણી આજની દુનિયામાં એક power hierarchy છે. વાઈટ મેલ > વાઈટ ફિમેલ > વાઈટ LGBTQ વ્યક્તિ > નોન-આફ્રિકન મેલ ઓફ કલર > નોન-આફ્રિકન ફિમેલ ઓફ કલર > આફ્રિકન મેલ > આફ્રિકન ફિમેલ > LGBTQ ઓફ કલર. ત્યાર પછી દેશ પ્રમાણે આ hierarchy બદલાતી રહે છે. પણ દુનિયાનાં મોટાં ભાગનાં સ્થળોમાં જે-તે દેશનાં મેજોરીટી ધર્મ/સંપ્રદાયને અનુસરતાં સ્ટ્રેઇટ પુરુષ સિવાયની તમામ ઓળખ ધરાવતાં લોકો માટે રોજનાં ક્રમે જ નાનામાં નાનાથી માંડીને મોટામાં મોટાં અન્યાયો થતાં જ રહે છે.

ફક્ત મારાં સ્ત્રી/પુરુષ/નાન્યેતર જાતિનાં હોવાને કારણે મારે શું પહેરવું, કોની સાથે રહેવું, કામ કરવું કે નહીં, કોની સામે મોં ઢાંકવું, કોને પ્રેમ કરવો, શું ખાવું, શું પીવું એ બધાં પર સમાજ અને ઘરની વ્યક્તિઓ દ્વારા અંકુશ મુકવામાં આવે એ નાનાં પાયાનું દમન છે. આવો અસ્વીકાર મોટાં પાયે જોવા મળે અને ઓળખનાં આધારે લોકોને પીડા પહોંચાડવામાં આવે અને તેમને મારી નાંખવામાં આવે ત્યારે એ જુલમ કહેવાય છે. દુનિયામાં થતાં તમામ પ્રકારનાં ઘટિયામાં ઘટિયા સામાજિક અન્યાયો અને દમન પાછળ પણ પોતાનાં ફાયદા માટે કે પોતાનાં અહંકારને પંપાળવા ખાતર લોકોની અલગ અલગ ઓળખનો અસ્વીકાર કરીને તેમને હેરાન કરવાની જ માનસિકતા રહેલી છે.

સાઉદી અરેબિયામાં સ્ત્રીને કાર ન ચલાવવા દેવામાં આવે, અમેરિકામાં કાયદેસર વિઝા/રેસિડન્સી સાથે રહેતાં નાગરિકોને એરપોર્ટ પર ‘ટેરરિઝમ’નાં નામે હેરાન કરવામાં આવે, ભારતીય ઉપખંડમાં ધર્મ અનેપ્રતિષ્ઠાનાં નામે લોકોને પોતાની મરજીની વ્યક્તિ સાથે રહેવા, પરણવા પર મારી નાંખવામાં આવે, એશિયન સંતાનો પર સતત મેડિકલ અને એન્જીનિયરિંગ લેવા બાબતે દબાણ થતું રહે, સીરિયામાં વહાબી ઇસ્લામ ન અપનાવવા પર મારી નાંખવામાં આવે આ બધાંની પાછળ એક જ માનસિકતા રહેલી છે. આ દમનનો વિરોધ કરનારાંને કહેવામાં આવે ‘એક્ટિવિસ્ટ’. એક્ટિવિઝમ શું છે? લોકોને તેમની નિર્દોષ ઓળખ પ્રમાણેનું જીવન જીવવા દેવામાં આવે એ માટે કરવામાં આવતું કામ જ તો. શું આ કામ સમાજસેવા નથી? બિલકુલ છે!

લોકોને તેમની ઓળખની રક્ષા કરવામાં મદદ કરવા માટે ફુલ-ટાઈમ એક્ટિવિસ્ટ હોવું જરૂરી નથી. તેની શરૂઆત ઘરથી જ થાય છે. કનૈયાલાલ મુનશીનું તેમની સ્ત્રીનાં શિક્ષણ માટે લડવું, મારી મમ્મીને માથે ઓઢવાની ફરજ પાડવામાં આવે ત્યારે મારાં પિતા દ્વારા કરવામાં આવતો વિરોધ અને ‘તેને જે ગમશે તે પહેરશે’ એક્ટિવિઝમ જ તો છે. એ નાના પાયે થતી સમાજસેવા છે.આપણે ‘સંસ્કૃતિ’નો આંચળો ઓઢીને બેઠેલાં આવાં કેટલાં પૂર્વગ્રહોને ઓળખી શકીશું? આપણે બાકીનાં સમાજની અપેક્ષાએ પોતાનાં અદ્રશ્ય ‘વિશેષાધિકાર (privilege)’ને જોઈ શકીશું? ખાનદાની જાગીર, ઉચ્ચ વર્ણમાં જન્મ, પુરુષ જાતિ આ બધાં જૂદી જૂદી જગ્યાએ આજે પણ આપણાં સમાજમાં અદ્રશ્ય રીતે વિશેષાધિકાર રૂપે કામ કરે છે. આ બધાં વિશેષાધિકારોનાં કારણે લઘુમતી કે ઓપોઝિટ જેન્ડરને થતાં અન્યાયોને આપણે જોઈ નથી શકતાં હોતાં અને ફક્ત આપણને તેવો અનુભવ નથી થયો માટે એ અન્યાય અસ્તિત્ત્વ નથી ધરાવતો તેવું માની લેતાં હોઈએ છીએ. આપણે અભાનપણે જ ઘણી વખત પૂર્વગ્રહોથી પ્રેરિત નિર્ણયો લેતાં હોઈએ છીએ. તેનાં માટેનો શબ્દ છે ‘unconscious bias’. આપણે પોતાનાં કેટલા આવાં ‘unconscious bias’ વિષે સભાન થઇ શકીશું અને તેનાં કારણે અન્યોને હાનિ ન થાય તેનું ધ્યાન રાખી શકીશું? જો આટલું કરી શકીએ તો પણ માનવજાતિની બહુ મોટી સેવા થઇ જાય.