ક્યોતો – 2

ક્યોતો, જાપાન

ક્યોતોની પહેલી સવારે અમને surprises મળ્યાં! અમે નહાવા માટે ગયા ત્યારે જાણ્યું કે, બાથરૂમમાં એક નાનો ઓનસેન છે. એ ઓનસેનમાં હાકોને જેવી મજા તો નહોતી પણ જે હતું એ ઘણું સારું હતું! બાથરૂમમાં તાળાં જેવું ખાસ કૈં હતું નહીં. ફક્ત બહાર એક વૃદ્ધ માણસ ચોકીદારી કરતો. ત્યારે અમને સમજાયું કે, પેલી સ્ત્રી નહાવા માટે બધાં માટે ચોક્કસ સમય કેમ નિર્ધારિત રાખતી હતી. નાહીને તૈયાર થઈને રિયોકાનનાં રૂમની બારીઓ ખોલીને બહાર જોયું તો આંખો પહોળી થઇ ગઈ! સાંજે અંધકારમાં અમને સરખું દેખાયું કે સમજાયું નહોતું કે અમે જ્યાં રહેતા હતા એ ગલી અને એ આખો વિસ્તાર કેટલો અદભુત હતો! નીચે જઈને આંટો માર્યો તો લાગ્યું કે, ‘મેમોઆર્સ ઓફ આ ગેઇશા’નાં કોઈ સીનમાં જ જાણે અમને સ્થાન મળી ગયું હોય. અમે લગભગ નવ વાગ્યે તો બહાર પણ નીકળી ગયા હતા ત્યારે શેરીઓ ખાલી હતી અને કોઈ પણ પ્રકારની ભીડ નહોતી. પહેલા તો અમે કોદાઈજી મંદિર પાસે ફરીથી આંટો માર્યો. પછી શોધ્યું એક નાનું કાફૅ જ્યાં ‘સ્ક્રેમ્બલ્ડ એગ્સ ઍન્ડ ટોસ્ટ’ વગેરે પાશ્ચાત્ય બ્રેકફસ્ટ મળી ગયાં. અમારો વિચાર એવો હતો કે, ત્યાં જો ફટાફટ કૈંક ખાઈ લઈએ તો બપોરે મોડે સુધી ફરી શકીએ અને વચ્ચે ભૂખ ન લાગે.

કાફૅ તરફ જતા રસ્તામાં અમે અનેક ફોટો શૂટ્સ જોયાં – લગ્નનાં બેથી ત્રણ શૂટ્સ, જાપાનનાં પારંપારિક પોષાકમાં તૈયાર થયેલી સ્ત્રીઓ અને યુગલોનાં એક-બે શૂટ્સ વગેરે. સ્વાભાવિક રીતે જ, વહેલી સવારે ટૂરિસ્ટની ભીડ ન હોય ત્યાં સુધીમાં ત્યાંનાં સુંદર મંદિરો પાસે અને ત્યાંની સાંકડી ગલીઓમાં આરામથી ફોટોઝ લઇ શકાય.

બ્રેકફસ્ટ પછી સૅમ માટે અમે નવાં શૂઝ શોધ્યાં. મેં જે ભૂલ કરી હતી એ જ ભૂલ તેણે પણ કરી હતી. ટ્રાવેલિંગ પહેલા ઉત્સાહમાં આવીને શૂ શોપિંગ અને પછી નવા શૂઝ લઈને નવાં દેશમાં આવવું, જ્યાં શૂઝ આરામદાયક ન હોય તો પણ તેને બદલી શકવાનો કોઈ સ્કોપ ન હોય. તે જે નવાં શૂઝ પહેરીને આવ્યો હતો તેમાં તેનાં પગનાં અંગૂઠાં એટલાં દબાતાં હતાં કે, કોઈ ચાન્સ જ નહોતો કે એ શૂઝમાં એ આખો દિવસ ચાલતા બહાર ફરી શકે. જાપાનમાં દૂકાનો ખૂલવાનો સામાન્ય સમય અગિયાર છે. પણ, સાડા નવ – દસ આસપાસ અમને ગૂગલ મૅપ્સ પર ત્રણ દૂકાનો ખુલી દેખાઈ અને તેમાંની સૌથી છેલ્લી દુકાનમાં નસીબજોગે સૅમનો મેળ પડી ગયો. નહીં તો એ દિવસે વહેલા ઊઠવાનો કોઈ અર્થ ન રહેત. શૂઝ મળ્યાં પછી સૅમ ઊડવા લાગ્યો હતો કારણ કે, જાપાની કારીગરીનાં ચામડાંનાં એ શૂઝ એટલાં સુંદર, હળવાં અને આરામદાયક હતાં કે, એ શૂઝ સૅમ હજુ સુધી રોજ પહેરે છે.

ત્યાંથી અમે શરુ કરી ક્યોતોનાં સુંદર મંદિરોની મુલાકાત. અમારો પહેલો મુકામ હતો ‘કિયોમીઝુ દેરા’. શૂ સ્ટોરથી મંદિર સુધી અમે ચાલીને ગયા. આપણાં ટેકરીઓ પર આવેલાં મંદિરોની જેમ જ એ મંદિરનાં મુખ્ય દ્વાર પહેલા પણ સાંકડી ગલીઓમાં નાની નાની દુકાનો છે અને એ દુકાનો શરુ થાય ત્યાંથી મંદિર સુધીનાં રસ્તામાં વાહનો ચાલી શકે તેમ નથી એટલે એ રસ્તો તો પગપાળા જ કાપવો પડે. ત્યાં પહોંચીને જોયું કે, એ મંદિર વિશાળ પરિસરમાં પથરાયેલું છે! મંદિરની ઇમારતો તો છે જ પણ, તેની આસપાસ વૃક્ષાચ્છાદિત એટલો મોટો વિસ્તાર છે કે, એમ જ લાગે કે, આ મંદિર કોઈ નૅશનલ પાર્કની વચ્ચે આવેલું છે! એ વિસ્તારમાં ચાલવા માટે કેડીઓ પણ હતી જ્યાં અમે ખૂબ ચાલ્યા અને ‘ફૉલ કલર્સ’ – પાનખર ઋતુનાં રંગો કોને કહેવાય તેનો પહેલો પાઠ ભણ્યા. ત્યારે તો અમને ખબર પણ નહોતી કે, એ દિવસમાં અમે આગળ શું શું અને કેવું કેવું જોવાનાં છીએ!

ત્યાંથી બસ પકડીને આગળ જવાનો ઈરાદો હતો પણ, સૅમનાં પ્રતાપે અંતે ટૅક્સી કરીને જ અમે પહોંચ્યા ‘હેઇયાન શ્રાઈન’. જ્યારે આ શ્રાઈન જોઈ ત્યારે મને ખબર નહોતી પણ, પાછળથી એ મૂવી જોઈને જાણ્યું હતું કે, ‘લૉસ્ટ ઈન ટ્રાન્સલેશન’માં આ જ શ્રાઈનનાં ચોગાનમાં એક સીન છે. અલબત્ત, તેમાં પાનખર નહીં પણ, શિયાળો છે અને શ્રાઈનનો ઘણો બધો વિસ્તાર બરફથી ઢંકાયેલો છે.

ત્યાંથી પણ ફરીથી ટૅક્સી દ્વારા જ અમે આગળ ગયા ‘ગિંકાફૂજી’ તરફ. ગિંકાકુજી પહોંચતા સુધીમાં બપોરે લગભગ એક વાગી ગયો હતો. મને બહુ ભૂખ તો નહોતી લાગી પણ, કૈંક નાનકડું ખાવાની ઈચ્છા જરૂર હતી. એ મંદિરનાં દરવાજા પાસે પણ નાની નાની દુકાનો હતી. તેમાંની એક દુકાનમાંથી અમે શેકેલું શક્કરિયું ખરીદ્યું અને આગળ જઈને એક સ્થળેથી માચા લાટે (matcha latte). એક વાત તો માનવી જ રહી કે, જે ખાવા પીવાની જે વસ્તુ જે દેશ/ગામ/શહેરની ખાસિયત હોય તે દેશ/ગામ/શહેરમાં રસ્તામાં કોઈ રેન્ડમ જગ્યાએ પણ એટલી સારી મળશે કે, તેની સામે અન્ય જગ્યાએ એ જ વસ્તુ કોઈ માસ્ટરશેફ પણ બનાવે તો પણ તેમાં તેટલી મજા નહીં આવે!

બીયર અને કોકા કોલા માટે એક પ્રખ્યાત થિયરી છે કે, યુરોપીયન મૂળની કોઈ પણ પ્રખ્યાત બીયર – ગિનિસ, હાઈનિકેન વગેરે જો ખરેખર યુરોપમાં બનેલી હોય તો તેનો સ્વાદ અન્ય દેશોમાં બનેલી એ જ બ્રાંડની બીયર કરતાં અનેક ગણો વધુ સારો હોય છે. કોકા કોલા માટે પણ કહેવાય છે કે, દરેક દેશમાં કોકા કોલાનો સ્વાદ થોડો અલગ આવતો હોય છે. આનું એક કારણ એ માનવામાં આવે છે કે, દરેક દેશમાં પાણીનો સ્વાદ અલગ હોય છે અને એ સ્વાદ પાણી જેમાં ભળે છે એ વસ્તુમાં પણ પોતાની છાપ છોડે છે. પીણાંમાં તો આ પાણીનાં સ્વાદવાળી થિયરી પ્રખ્યાત છે જ પણ, મારું માનવું છે કે, આ થિયરી ખાવા પીવાની દરેક વસ્તુ માટે લાગૂ પડતી હોવી જોઈએ. કદાચ આ જ કારણ છે કે, જે વસ્તુ જ્યાંથી પ્રખ્યાત થઈ હોય ત્યાં જઈને માણવામાં સાર છે અને ત્યાં જઈ ન શકાય તો ત્યાં બનેલી વસ્તુઓ જે ઇમ્પોર્ટ થઈને આવી હોય તે લેવામાં સાર છે. જેમ કે, જાપાનની પ્રખ્યાત માચા અને હોજીચા, જે મેં ગિંકાકૂજી ની બહાર એક નાનકડી દુકાનમાં પણ ટ્રાય કરી તોયે અદ્ભુત લાગી!

ગિંકાકુજીનો નજારો અદ્ભુત હતો! ત્યાર સુધીમાં જોયેલાં તમામ મંદિરોમાં કદાચ સૌથી સુંદર એ જ હતું.

ગિંકાકૂજી પછી અમે ‘ફિલોસોફર્સ વોક’ નામની એક સુંદર કેડી પર ચાલવા લાગ્યા. કેડીની ડાબી બાજુ એક નાની સરવાણી વહેતી હતી જેને સામે પાર જવા માટે ઠેક ઠેકાણે નાનકડાં બ્રિજ બનાવેલાં હતાં અને આખો વિસ્તાર લીલાં પીળાં લાલ રંગનાં અલગ અલગ શેડ્સનાં વૃક્ષોનાં પાંદડાં થી છવાયેલો હતો. જમણી બાજુ શરુઆતમાં છૂટી છવાઈ નાની કળાત્મક દુકાનો, ગિફ્ટ શોપ્સ અને એકાદ બે નાના કાફે હતાં. કેડી પર અમે ઘણાં કલાકારો જોયા જે ત્યાં જ બેસીને એ રંગો અને નજારો વૉટર કલર વડે કાગળ પર કેદ કરી રહ્યા હતા. તેમાંનાં એક કલાકાર પાસેથી મેં પોસ્ટકાર્ડ નાં કદનાં ત્રણ પેઇન્ટિંગ્સ ખરીદ્યાં.

એ કેડી સુંદર તો હતી પણ, ખૂબ લાંબી હતી. એક સમય પછી આગળ ચાલવાનો મારો કોઈ ઈરાદો નહોતો. મને ભૂખ પણ ખૂબ લાગી હતી. પણ, સેમ મિશન પર હતો. તેને એ કેડીનાં અંતે આવેલું એક મંદિર પણ જોવું હતું. એટલે મારા સહપ્રવાસી ની ઈચ્છાને માન આપીને હું પણ ચાલતી રહી.

મને એવી લાગણી થવા માંડી હતી કે, જાણે હું ફક્ત એક પછી એક સ્થળ એક લિસ્ટમાં ટિક ઓફ કરી રહી હતી. સૅમ એ વિચારથી ચાલતો હતો કે, એ દિવસે જેટલાં બને તેટલાં પ્રખ્યાત સ્થળો જોઈ લેવાં. જ્યારે, હું એ મતની હતી કે, પ્રવાસ કોઈ મિશન નથી કે, એક લિસ્ટ બનાવ્યું હોય તો એ લિસ્ટની તમામ વસ્તુઓ થવી જ જોઈએ. પ્રવાસ મારા માટે ‘ગો-વિથ-ધ-ફ્લો’ પ્રકારનો આરામદાયક અને વિચારપૂર્ણ અનુભવ છે. પ્રવાસ મારા માટે દોડવાની નહીં, પણ થોભવાની પ્રવૃત્તિ છે જેની ગતિ એવી હોવી જોઈએ કે, નવી જગ્યા, નવા લોકો વચ્ચે પોતાનાં જીવનને પણ અલગ દૃષ્ટિએ જોઈ શકાય અને એ સમય એટલો મુક્ત હોવો જોઈએ કે, મગજમાં નવાં વિચારો માટે સ્થાન બને. મારાં મતે ટ્રાવેલર અને ટૂરિસ્ટ વચ્ચેનો આ એક મોટો ફર્ક છે અને આ ફર્ક મને મારી અને સૅમની ટ્રાવેલ કરવાની રીતમાં જણાઈ રહ્યો હતો. હું એ સમજતી હતી કે, તેને આ રીતે ફરવામાં મજા આવતી હશે. પણ, હું ત્યારે પરાણે એ પ્લાનમાં ઢસડાઈ રહી હતી.

મારું મગજ હવે સુંદરતા નહીં, પણ ભૂખ અને થાકમાં પરોવાયેલું હતું અને મને થોડી અકળામણ પણ થતી હતી. મને યાદ પણ નહોતું કે, કેટલાં સમય પછી હું કોઈ અન્ય વ્યક્તિ સાથે ટ્રાવેલ કરી રહી હતી. મને આટલાં દિવસ સૅમ અને બાકીનાં ત્રણની કંપની ગમી તો હતી, પણ,સમય સમયાંતરે ચોક્કસ વિચાર આવતો કે, ટ્રિપની શરુઆત માં ઓસાકામાં મારાં દિવસો વધુ મુક્ત હતાં અને મને તેમાં થોડી વધુ મજા આવતી હતી. તેમાંયે ખાસ એ દિવસ તો જાણે રખડવા ભટકવાનું મટીને ટુર્સ એન્ડ ટ્રાવેલ્સ નું પૅકેજ બની ગયો હતો.

ક્યોતો – 1

ક્યોતો, જાપાન

રિયોકાનનાં વૃદ્ધા અધિષ્ઠાત્રીએ અમને તેમની પાછળ જવાનું સૂચવ્યું. રિસેપ્શન ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર હતું, ત્યાંથી એક માળ ચડીને અમે ઉપર ગયા. દાદરા પાસેનો જ એક રૂમ અમને આપવામાં આવ્યો હતો. રૂમ એક નાનકડી કૅબિન જેવો દેખાતો હતો. તેનો દરવાજો જમણી તરફ સ્લાઈડ થતો હતો. અંદર એક ટચૂકડી લૉબી જેવી જગ્યા હતી જ્યાં અમારા ઈનડોર સ્લિપર કાઢવાનું તેમણે ખૂબ માનપૂર્વક બંને હાથનાં ઇશારાથી સૂચવ્યું. અમે સ્લિપર ઊતાર્યાં પછી તેમણે સ્લિપર ફેરવીને બહારની દિશામાં ગોઠવ્યાં. એક રીતે અમારા માટે એ સૂચન હતું કે, “જાપાનમાં પગરખાં રાખવાની આ પ્રથા છે”. રૂમની લૉબીમાં ચાર શેલ્ફ હતાં જેમાં ટાવલ, મોજાં, કીમોનો વગેરે રાખેલાં હતાં. તેમણે વસ્તુઓ તરફ ઈશારો કરીને કહ્યું ‘મેન’, ‘ઊમેન’. પહેલા તો મને સમજાયું નહીં પણ, પાંચેક સેકન્ડ પછી સમજાયું કે, એ અમને દેખાડતા હતા કે, આ વસ્તુઓ પુરુષો માટેની છે અને પેલી મહિલાઓ માટે. તેમને અંગ્રેજીમાં વાક્યો પણ નહોતાં આવડતાં, ફક્ત અમુક શબ્દો આવડતાં હતાં જે તેમને પ્રવાસીઓ સાથે વાત કરવામાં મદદરૂપ થતાં.

અંદર રૂમમાં ફક્ત એક નીચું ટેબલ હતું અને જમીન પર ગાદલાં બિછાવેલાં હતાં. છતાં એક પણ રીતે એ રૂમ બોરિંગ નહોતો લાગતો. ટેબલ પર એક ગરમ પાણીનો જગ, ચાનાં બે નાના કપ, ચાની કિટલી હતાં અને એક નાની પ્લેટમાં કૈંક ઢાંકીને રાખેલું હતું. ગાદલાં પર સુઘડ રીતે બિછાવેલાં સફેદ બ્લૅન્કૅટ પર ઓરિગામી પદ્ધતિથી વળેલાં સુંદર રંગીન કાગળનાં નાના નાના બે પક્ષી મૂકેલાં હતાં. અમે અમારો સામાન મૂક્યો ત્યાં સુધીમાં એ વજ્રાસનમાં જમીન પર બેઠા અને ચા બનાવવા લાગ્યા. અમે સામાન મૂકીને નવરા પડ્યા એટલે તેમણે અમને બંને હાથનાં ઈશારાથી બેસવા માટે બોલાવ્યા. અમારાં કપમાં તેમણે green tea (matcha) રેડી, પછી પોતાનાં કપમાં રેડી અને નાની પ્લેટ ખોલી. તેમાં બે મોચી રાખેલાં હતાં, જે જાપાનની પારંપારિક મીઠાઈ છે. અમને ચા સાથે એ મોચી ખાવાનું આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું. એ દિવસ સુધી ખાયેલાં તમામ મોચીનો સ્વાદ ભૂલાવી દે તેટલાં સ્વાદિષ્ટ એ મોચી હતાં! ખરેખર તો આજની તારીખ સુધી અમારા માટે એ સ્વાદની નજીક પણ કોઈ મોચી નથી આવી શક્યાં.

ચા અને મોચીનો કાર્યક્રમ પત્યા પછી તેમણે પોતાનાં વાક્યરહિત ઇંગ્લિશમાં અમને સમજાવ્યું કે, મહિલાઓ અને પુરુષો માટે અલગ અલગ ટોઇલેટ્સ અમારાં માળે અને નીચેનાં માળે છે. રયોકાનમાં હૉસ્ટેલ જેવી વ્યવસ્થા હોય છે. કોઈ પણ રૂમમાં પોતાનાં ખાનગી ટોઇલેટ કે બાથરૂમ નથી હોતાં પણ, ત્યાં રહેતા તમામ લોકો વાપરી શકે એ માટે shared ટોયલેટ અને બાથરૂમ હોય છે. દરેક રહેવાસીને પૂછીને નહાવા માટે સવારે અને સાંજે અડધી કલાકનો સમય પહેલેથી બુક કરી રાખવાની પ્રથા ત્યાં હતી એટલે તેમણે અમારે ક્યા સમયે નહાવું છે એ પૂછવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ, એ વ્યવસ્થા વિષે અમને પહેલેથી ખબર નહોતી અને તેમનાં વાક્યરહિત ઇંગ્લિશમાં એ શું પૂછી રહ્યા હતા એ અમને સમજાતું નહોતું એટલે અમે તેમને ફરી ફરીને તેમને સમજાય તેવા તૂટક ઇંગ્લિશમાં તેમને પૂછતા રહ્યા કે, એ શું કહેવા માગે છે. તેમણે ત્રણ વખત એ જ શાંતિથી, એ જ સ્વરમાં, એ જ શબ્દો ફરથી કહ્યા! કોઈ પણ પ્રકારનો ગુસ્સો નહીં, ચીડ નહીં કે ઉતાવળ પણ નહીં. અમને સમજાયું પછી અમે તેમને અમારી પસંદગીનો નહાવાનો સમય જણાવ્યો, જે એ પોતાનાં નોટપૅડમાં લખીને, ખાલી વાસણો લઈને એ ચાલ્યા ગયા.

તેમનાં ગયા પછી અમે થોડો સમય શાંતિથી બેઠા. Again, અમારા માટે રિયોકાનનો અનુભવ તદ્દન નવો હતો અને પહેલાંનાં તમામ નવાં અનુભવો જેટલો જ interesting પણ! અમે પહેલા તો અમારા રૂમની નાની નાની વસ્તુઓ નીરખી. ત્યાંની બારીઓ પણ સ્લાઈડિંગ હતી અને રસપ્રદ રીતે ખુલતી હતી. બે અલગ અલગ કાપડનાં જૂદાં જૂદાં કિમોનો હતાં. અમારી બારીમાંથી દેખાતો નજારો એવો હતો કે જાણે કોઈ વીસમી સદીની શરૂઆતનાં, ફોટો અને ફિલ્મોમાં જોયેલાં જાપાનમાં આવી ગયા હોઈએ! ત્યાં થોડી વાર બેસીને અમે બહાર નીકળ્યા.

નીચે ઓસરીમાં જઈને જોયું તો અમારાં શૂઝ ક્યાંયે નહોતાં દેખાતાં. બે-ત્રણ સેકન્ડમાં એક માણસ ઝડપથી બહાર આવ્યો અને તેણે અમારાં શૂઝ બહાર કાઢીને ઉંબરા પર રાખ્યાં. અમે સ્લિપર્સ કાઢ્યાં એટલે તરત તેણે દરવાજા પાસે અંદરની દિશામાં સ્લિપર્સની હરોળમાં મૂકી દીધાં. અમને શ્રીએ જે સંસ્કૃતિ વિષે કહ્યું હતું એ સંસ્કૃતિ અમે ત્યાં અમારી નજરે જોઈ. ત્યાં નાનામાં નાની વસ્તુ કરવાની એક નિશ્ચિત પદ્ધતિ હતી અને સમગ્ર વ્યવહાર એ પદ્ધતિ પ્રમાણે જ ચાલતો હતો. રિયોકાનમાંથી બહાર નીકળીને અમારી બારી જે શેરીમાં પડતી હતી એ શેરીમાં અમે આગળ ચાલ્યા. સાંજ પડી ગઈ હતી અને અંધકાર પ્રસરી ગયો હતો. એક-દોઢ મિનિટ ચાલતા જ અમને રસ્તાની ડાબી બાજુ રંગીન વૃક્ષોથી આચ્છાદિત રોશનીવાળાં દાદરા દેખાયાં. એ શું હતું એ તો જોવું જ પડે તેમ હતું. ઉપર જઈને જોયું તો એ એક સુંદર મંદિર હતું અને ત્યાં ખૂબસૂરત રોશની કરેલી હતી અને અપરંપાર ભીડ હતી. દેખીતી રીતે જ એ મંદિર સુપ્રસિદ્ધ હતું! તેનું નામ હતું ‘કોદાઇજી’. મંદિરની ટિકિટ સાથે જ અમે ‘એંતોફૂ-ઇન’ નામની કોઈ જગ્યા અને મંદિરનાં મ્યુઝિયમની પણ ટિકિટ લીધી.

અમે શરૂઆતમાં જે દાદરા નીચે શેરીમાંથી ઉપર તરફ જતાં જોયાં હતાં તેનો ઉપરથી નીચેનો નજારો

મંદિરનાં પરિસરમાં આંટો મારીને અમે નીચે આવ્યા તો સામે જ એંતોકુ-ઈન દેખાયું. એ જગ્યા સુંદર હતી. એ જગ્યાએ એક સુંદર બગીચો અને બૌદ્ધ ધ્યાન કેન્દ્ર હતાં. ચાર-પાંચ દાંતાવાળાં હળ જેવાં કોઈ ઓજાર વડે ધ્યાન કેન્દ્ર અને બગીચા વચ્ચે રેતીમાં સુંદર ડિઝાઇન કંડારેલી હતી.

અંદર જઈને અમને સમજાયું કે, એ ડિઝાઇન બનાવવાને પણ બૌદ્ધ ધર્મમાં ધ્યાનનો જ એક પ્રકાર માનવામાં આવે છે. અંદર એક રૂમમાં મુલાકાતીઓ માટે રેતીની ટ્રે અને તેમાં પેલાં ચાર-પાંચ દાંતાવાળાં હળનું એક નાનું સ્વરૂપ રાખેલું હતું. એ લઈને મુલાકાતીઓ રેતીમાં ચાસ પાડીને ડિઝાઇન બનાવી શકે અને એ ધ્યાનનું નાનું સ્વરૂપ માણી શકે. અમે તેનો લાભ ઊઠાવ્યો.

તેની બાજુનાં રૂમમાં પેન અને નાના કાગળની એક થપ્પી હતી. એ કાગળોમાં આછા રંગે એક આકૃતિ પ્રિન્ટ કરેલી હતી. એ પ્રિન્ટને કાળી પેનથી ઘેરી બનાવીને એ આખી આકૃતિ ઘેરી બેનાવવાની હતી. એ પણ ધ્યાનનો એક પ્રકાર હતો. તેમાં બે ઓપ્શ્ન હતાં. એક મોટી જાડી રેખાઓવાળો, બીજો પાતળી ઝીણી રેખાઓવાળો. અમે શૂરા થઇને પાતળી રેખાઓ ટ્રેસ કરવાની શરૂઆત તો કરી દીધી પણ, પંદરેક મિનિટ પછી સમજાઈ ગયું કે, આ કામ પૂરું કરતા ઓછામાં ઓછી પોણી કલાક લાગવાની. પણ, એ સાંજે તો અમારે આમ પણ જમવા સિવાય કઈં કામ નહોતું એટલે અમે દોરવાનું પૂરું કરીને જ ઊભા થયા.

તેની બાજુનો રૂમ સામાન્ય – આંખ બંધ કરીને થતાં ધ્યાન માટે હતો. પણ, ત્યાંની દીવાલો પર જે સુંદર ચિત્રો બનાવેલાં હતાં!

અમારાં રિયોકાનની જેમ એ જગ્યા પણ શાંતિ, સાદગી અને સુંદરતાનો સમન્વય હતી. ધ્યાન કેન્દ્રની બાજુનાં દરવાજામાં જ મ્યુઝિયમ હતું. એ પણ હતું તો સુંદર પણ, ત્યાં ઇંગ્લિશમાં કઈં લખેલું નહોતું એટલે અમને સમજાયું નહીં કે, અમે શું જોઈ રહ્યા હતા.

ત્યાં ફરીને અમને અતિશય ભૂખ લાગી હતી એટલે અમે શ્રીએ recommend કરેલી એક જગ્યા તરફ ચાલવા લાગ્યા. રસ્તામાં લોકલ ચીજ-વસ્તુઓની નાની નાની દુકાનો દેખાઈ પણ, લગભગ બધી જ દુકાનો બંધ હતી. એ જોઈને સમજાયું કે, ટોક્યોની સરખામણીએ ત્યાં જીવન ધીમી ગતિએ ચાલતું હોવું જોઈએ. શ્રીએ મોકલેલી જગ્યાની મૅપ્સ-પિન નજીક પહોંચ્યા પણ, ત્યાં અંદર કોઈ રેસ્ટ્રોં જેવું કૈં દેખાયું નહીં એટલે પાંચેક મિનિટ અમે ત્યાં ચક્કર લગાવ્યા એ જોવા માટે કે, રેસ્ટ્રોંનો દરવાજો ક્યાંયે આગળ-પાછળ નથી ને? છતાંયે મેળ ન પડ્યો એટલે અમુક સેકન્ડ તો ડર લાગ્યો કે, એ જગ્યા બંધ તો નથી થઇ ગઈ ને! અંતે હારીને મેં એક વ્યક્તિને મૅપ્સની પિન દેખાડીને ઈશારાથી પૂછ્યું તો તેમણે અમને શેરીનાં અંતે ડાબી બાજુ વળવાનું સૂચવ્યું અને અમને રેસ્ટ્રોં મળી ગયું!

ત્યાંનાં મેન્યુમાં એક જ વેજિટેરિયન વસ્તુ હતી જે અમે મંગાવી. સૌથી પહેલા તો અમને green tea પીરસવામાં આવી અને પછી પંદરેક મિનિટ સુધી કોઈ અમારાં ટેબલ આસપાસ ફરક્યું પણ નહીં!

જમવાનું આવતા થોડી વાર લાગી. પણ એક વખત આવવાનું શરુ થયું પછી તો બંધ જ ન થયું! અમારા જીવનમાં અમે ટોફુની આટલી બધી અલગ અલગ સ્વાદ અને ટેક્ષ્ચરવાળી, ઠંડી, ગરમ વેરાયટી ક્યારેય માણી નહોતી. એ સાથે જ અમને શાબુ-શાબુનું ટચૂકડું વર્ઝન પણ માણવા મળ્યું.

હાકોનેવાળાં શાબુ-શાબુની સરખામણીએ આ થોડું અલગ હતું. પણ, હતું તો સ્વાદિષ્ટ. અમે આ શાબુ-શાબુનો અર્થ પણ શ્રીને પૂછ્યો હતો. આપણી ભાષામાં કેમ ‘ધડાધડ’ જેવાં શબ્દો છે, જેનો ખરેખર તો એ ક્રિયા સાથે સંકળાયેલાં અવાજ પરથી બન્યા છે, તેવી જ રીતે શાબુ-શાબુ પણ અવાજ પરથી બનેલો શબ્દ છે. પાણી ઉકાળવાનો અવાજ અને પાણીમાં ખાવાની સામગ્રી ઉકળે ત્યારે પાણીનાં પરપોટાં બનીને ફૂટે તેનો જે અવાજ છે તેને એ લોકો ‘શાબુ-શાબુ’ તરીકે સાંભળે છે અને એટલે એ વાનગીનું નામ પણ શાબુ-શાબુ છે!

ત્યાં અમને જમવાની મજા તો આવી પણ ત્યાંથી રિયોકાન પાછા ફરીને થોડી વારમાં અમને ફરી ભૂખ લાગી. અમારા નસીબજોગે ત્યાં પણ એક નેપાળી રેસ્ટ્રોં હતું જે રાતે મોડે સુધી ખુલ્લું રહેતું હતું. એ રિયોકાનથી બહુ દૂર પણ નહોતું એટલે અમે ચાલીને જ ત્યાંથી થોડું જમવાનું લઇ આવ્યા અને જમીને તરત ઊંઘી ગયા જેથી પછીનાં દિવસે સવારે વહેલા બહાર નીકળી શકીએ અને સૂર્યાસ્ત પહેલા મંદિરો જોઈ શકીએ. ત્યાં રાત્રે જોવાનાં મંદિરો તો ગણીને એક કે બે હતાં, જેમાંનું પહેલું – કોદાઇજી તો જોઈ લીધું હતું.

ટોક્યોથી ક્યોતો

ક્યોતો, જાપાન, ટોક્યો

સોમવારે સવારે અમે ત્રણે હોટેલમાંથી ચેક-આઉટ કર્યું. મારે અને સૅમને ક્યોતો જવાનું હતું જયારે, અભિ ટોક્યોમાં જ રહેવાનો હતો પણ, અલગ હોટેલમાં – જે તેનાં કામથી નજીક હતી. એ ગયો પછી રેન્ટલ કાર ડ્રોપ કરીને અમે આશુ-શ્રીનાં ઘરે પહોંચ્યા. અમારે આગળની મુસાફરી કરવી હતી ફક્ત એક બૅગમાં ઓછામાં ઓછો સામાન લઈને. એટલે, જરૂર પૂરતાં કપડાં અને સૅમનું લૅપટૉપ એક બેગમાં નાંખીને વધારાનું બધું જ અમે આશુ-શ્રીનાં ઘરે રાખી દીધું. ક્યોતો સુધીની શિન્કાનસેન પકડવા માટે અમારે ટોક્યો સેન્ટ્રલ સ્ટેશન જવાનું હતું. આશુને પણ કામ માટે એ જ દિશામાં જવાનું હતું એટલે અમે ત્રણેએ સાથે જ ટ્રેન પકડી. ત્યાંથી આગળ એ ત્રણ અમારી સાથે નહોતા આવવાનાં એ વિચારથી મન થોડું દુઃખી થઇ ગયું પણ, સાથે ક્યોતો નામનું નવું, supposedly સુંદર, hyped શહેર કેવું હશે એ જોવા બાબતે excitement પણ હતું!

ટોક્યો સેન્ટ્રલ સ્ટેશન સુધી પહોંચતાં સાડા અગિયાર-બાર જેવું થઇ ગયું હતું અને અમારી ટ્રેન અડધો કલાક પછી હતી એટલે ત્યાં જ જમીને આગળ વધવાનું વિચાર્યું. જમવા માટે અમને એક મસ્ત જગ્યા પણ મળી ગઈ. અમારી ટોક્યોની હોટેલની બરાબર સામે ‘એરિક સાઉથ’ નામનું એક સાઉથ ઇન્ડિયન રેસ્ટ્રોં હતું જેનાં અમે શ્રી પાસેથી ખૂબ વખાણ સાંભળ્યાં હતાં. અમારાં હોટેલનાં રહેવાસ દરમિયાન તો અમે ત્યાં નહોતા જઈ શક્યા. પણ, તેની ટોક્યો સેન્ટ્રલ સ્ટેશન બ્રાન્ચ અમને ગૂગલ મૅપ્સ પર મળી. છેલ્લે અમે ભારતીય જમવાનું ક્યારે જમ્યા એ પણ યાદ નહોતું એટલે એમ પણ અમે એ રેસ્ટ્રોંનું નામ જોઈને ખુશ થઇ ગયા. ફક્ત એક મોટી ચેલેન્જ હતી – ટોક્યો અંડરગ્રાઉન્ડમાં ગૂગલ મૅપ્સની મદદથી દસ મિનિટથી ઓછા સમયમાં એ રેસ્ટ્રોં શોધીને ત્યાં પહોંચવું અને અડધી કલાક પછીની ટ્રેન પકડવી કારણ કે, એ ન પકડીએ તો બીજી અડધીથી પોણી કલાક રાહ જોવી પડે.

જો આ કોઈ મૂવીનો સીન હોત તો બૅકગ્રાઉન્ડમાં ફલાઇટ ઓફ ધ બમ્બલબી જેવો કોઈ સાઉન્ડટ્રૅક હોત. અમે મૅપ્સ ફોલો કરીને લગભગ દોડવાની ઝડપથી ચાલવા લાગ્યા. રસ્તામાં એક-બે વખત ખોટો વળાંક લીધો પણ અંતે એરિક સાઉથ પહોંચ્યા ખરા. ત્યાં લાંબી લાઈન હતી. લાઈન જોઈને લાગ્યું કે, વીસ મિનિટમાં ટ્રેન પકડવી અશક્ય છે. પણ, બે-ત્રણ મિનિટ ત્યાં ઊભા રહીને અમારું ધ્યાન ગયું કે, અમુક લોકો સીધા એક કાઉન્ટર પર જઈને ઓર્ડર કરી રહ્યા હતા. ત્યાં જઈને પૂછ્યું તો સમજાયું કે, લાઈન તેમનાં માટે છે જેમને અંદર બેસીને જમવું હોય. ટુ-ગો ઓર્ડર કરવા માટે કોઈ લાઈન નથી અને એ સાંભળીને અમને જે આનંદ થયો હતો તેની કોઈ સીમા નથી! તેમનું એક સેટ લંચ મેન્યુ હતું એટલે વધુ વિચાર્યા વિના તેમાંથી જ 3-4 વસ્તુ ઓર્ડર કરી. દસ મિનિટમાં અમારો ઓર્ડર તૈયાર થઇ ગયો એટલે એ લઈને ફટાફટ દોટ મૂકી. મને રસ્તા યાદ રાખતા બહુ વાર નથી લાગતી એટલે પાછા જતી વખતે ગૂગલ મૅપ્સની જરૂર ન પડી. અમે શિન્કાનસેન પ્લૅટફૉર્મ સુધી પહોંચ્યા ત્યારે જોયું કે, અમારી ટ્રેન એક મિનિટમાં નીકળવાની હતી એટલે જે સૌથી પહેલો ડબ્બો સામે આવ્યો તેમાં ચડી ગયા અને એ પછી થોડી જ સેકન્ડોમાં ટ્રેન ચાલવા માંડી. અમે જેમાં ચડ્યા એ ‘રિઝર્વ્ડ’ ડબ્બો હતો અને ‘નોન-રિઝર્વ્ડ’ સુધી જવા માટેની સાઇન્સ લગાવેલી હતી એટલે એ તરફ ચાલવા લાગ્યા. લગભગ દસેક ડબ્બા કૂદાવ્યા પછી અંતે ‘નોન-રિઝર્વ્ડ’ ડબ્બો મળ્યો પણ એ લગભગ આખો ભરેલો હતો એટલે એક-બે ડબ્બા વધુ પાછળ ગયા અને એક ખાલી રોમાં બેઠા.

બેઠા પછી વિજયનું હાસ્ય પણ મોં પર હતું અને સ્ટુપિડીટીનું પણ. એવું તો હતું નહીં કે એ દિવસની એ આખરી ટ્રેન હતી. એવું પણ નહોતું કે, પછીની ટ્રેન પકડવા માટે દોઢ-બે કલાક રાહ જોવી પડે. નહોતાં અમારા એ બપોરનાં કોઈ પ્લાન કે, આટલું દોડવું પડે. પણ, તોયે અડધી કલાક બચાવ્યા અને બધું પતાવીને જસ્ટ-ઇન-ટાઈમ પહોંચ્યાનો આનંદ તો હતો જ. થોડો શ્વાસ લઈને પાણી પીને અમે જમવાનું ખોલ્યું અને એ ખરેખર ખૂબ સ્વાદિષ્ટ હતું. અમારી ચોઈસ અને ટાઈમિંગ બંને એ દિવસે આનંદદાયક રહ્યાં હતાં!

મેં તો શિન્કાનસેનની ઝડપ, દરેક ડબ્બામાં ટાંચણી પડે તો પણ અવાજ આવે તેટલી શાંતિ, સ્વચ્છતા, આ બધું ઓસાકાથી ટોક્યો સુધીની સફરમાં માણી લીધેલું હતું. પણ, સૅમ માટે આ બધું જ નવું હતું એટલે લગભગ કલાક સુધી તો તેનું કૂતુહલ સમાતું નહોતું અને આ બધાંની આસપાસ વણાયેલી જાપાનીઝ સંસ્કૃતિ વિષે જ વાત કર્યા કરી.

આશુ-શ્રીએ અમને અલગ અલગ તબક્કે જાપાનની સંસ્કૃતિ અને વ્યવસ્થા વિષે ઘણી બધી માહિતી આપી હતી. ત્યાંનાં લોકો તેમનાં પ્લાનિંગ માટે જાણીતા છે. જ્યાં સુધી કોઈ પ્રોજેક્ટનું અથથી ઇતિ સુધીનું પ્લાનિંગ ન થાય અને તેમને એમ ન લાગે કે, એ પ્રોજેક્ટને લાગતાં તમામ પાસાં વિચારી લેવાયાં છે, ત્યાં સુધી એ લોકો ઇમ્પ્લિમેન્ટેશન શરુ જ ન કરે એટલી હદ સુધી પ્લાનિંગ પર ત્યાં ધ્યાન દેવામાં આવે છે. સિલિકન વેલીની ‘move fast and break things’ વિચારધારાથી આ તદ્દન વિરુદ્ધ છે! આશુનાં કહેવા પ્રમાણે જાપાનની પર્ફેક્શન પર જોર દેવાની વૃત્તિને કારણે જ ત્યાં ઇનોવેશન ધીમું થઈને લગભગ સદંતર બંધ થઇ ગયું છે અને જાપાનનું સૉફ્ટવેરની દુનિયામાં લગભગ કોઈ સ્થાન જ નથી.

ટ્રેનમાં આ વિષય પર અમે આગળ વિચાર અને વાત કરતા રહ્યા. સિલિકન વેલી અને લગભગ સૉફ્ટવેરની દુનિયામાં તમામપણે ‘પર્ફેક્શન’ કરતા ‘મિનિમમ વાયેબલ પ્રોડક્ટ (mvp)’નું મહત્ત્વ વધુ છે. પર્ફેક્શન સુધી પહોંચવા માટે ‘ઈટરેશન્સ’ અને ‘રિવિઝન્સ’ છે. પણ, એ એટલા માટે ચાલે કે, લગભગ કોઈ પણ પ્રખ્યાત, રોજીંદા જીવનમાં વપરાતો સૉફ્ટવેર એવો નથી કે, તેનો કોઈ એક ભાગ સરખી રીતે કામ ન કરે તો લોકો જીવ ગુમાવે. જ્યારે, જાપાન જે ટ્રેડિશનલ સેક્ટરમાં કામ કરે છે તેમાં જો કોઈ નાનો ભાગ પણ સરખી રીતે કામ ન કરે તો લોકો જીવ ગુમાવી શકે. જેમ કે, ગાડીઓ, પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વગેરે. આ સમાજને સૉફ્ટવેર મેન્ટાલિટીમાં આવતા કેટલી વાર લાગે? આ નવી વિચારસરણીમાં એ આવી પણ શકે ખરાં જ્યાં પર્ફેક્શન કરતા પ્રોગ્રેસનું મહત્ત્વ વધુ છે? અને વધુ અગત્યનો સવાલ – mvpવાળી વિચારસરણીમાં એ લોકો આવે તેનાંથી દુનિયાને વધુ ફાયદો થાય કે, તેમની પર્ફેક્શનવાળી વૃત્તિમાં સૉફ્ટવેર ઇન્ડસ્ટ્રી આવે તેનાંથી દુનિયાને વધુ ફાયદો થાય? જાપાન એ જગ્યા છે જ્યાં કોઈ ટ્રેન દસ સેકન્ડ પણ મોડી પડે તો પણ ટ્રેનનો ડ્રાઈવર એક કરતા વધુ વખત યાત્રીઓને ‘સૉરી’ કહેશે. આ હદનું પર્ફેક્શન ગ્રાહકો માટે તો સરવાળે સારું જ છે! આવાં સવાલોનાં સીધાં જવાબ અસ્તિત્ત્વ નથી ધરાવતાં એટલે જ કદાચ આ મુસાફરી દરમિયાન વાતોનાં વિષય બને છે!

સવા બે કલાક પછી અમે પહોંચ્યા નવાં પાટનગર – ટોક્યોથી જૂનાં પાટનગર – ક્યોતો. ક્યોતો સ્ટેશન કોઈ પણ નાના શહેરનાં સ્ટેશન જેવું એક અર્બન, સામાન્ય સ્ટેશન હતું. સ્ટેશનથી અમારાં રિયોકાન (ryokan) નજીક એક બસ જતી હતી અને બસ સ્ટૉપથી લગભગ સાતેક મિનિટ ચાલવાનું હતું. દરેક જગ્યાએ ઊબરથી જવાવાળો સૅમ બે ટ્રાંસ્ફર અને ત્યાર પછી પણ ચાલવાનાં વિચારથી જ અકળાઈ ગયો હતો. પણ, ત્યાંથી થોડે દૂર બસ જ્યારે મુખ્ય માર્ગ પર ચાલવા લાગી ત્યારે માર્ગની બંને તરફની દુકાનો, ઘર વગેરે જૂનાં શહેરો અને નાના ગામની યાદ અપાવવા લાગ્યાં. બસ સ્ટૉપ પર ઉતરીને, ચાલીને સાંકડી ગલીઓમાંથી પસાર થયા ત્યારે તો એમ જ લાગ્યું કે, એક અલગ જમાનામાં પહોંચી ગયા છીએ અને રિયોકાન પહોંચીને તો ખાસ!

અમારાં રિયોકાનનું નામ હતું ‘મોતોનાગો’. તેનું આખું સ્ટ્રક્ચર દેખીતી રીતે જ લાકડાંનું બનેલું હતું. મુખ્ય દરવાજામાં પ્રવેશ કરતા જ સામે આપણા જૂના ઘરોની જેમ એક મોટી સુંદર ઓસરી આવેલી હતી અને ઓસરી વટાવીને અંદર જતા રિસેપ્શનનાં બારણાં સામે જ ઉંબરો હતો. રિસેપ્શનનાં દરવાજા પાસે અમે ત્યાંનાં પારંપારિક ઇનડોર સ્લિપર્સની હરોળ જોઈ. કાઉન્ટર પર ઊભેલો માણસ દોડીને ઉંબરા પર જ અમારા માટે એ સ્લિપર્સ લાવ્યો જેથી બૂટ/મોજડી કાઢીને જમીન પર પગ મૂક્યા વિના તરત અમે એ સ્લિપર્સ પહેરી શકીએ. એ પહેરીને અંદર જઈને અમે થોડી વાર રાહ જોતા ઊભા રહ્યા. થોડી વારમાં રિયોકાનનાં અધિષ્ઠાત્રી આવ્યા. તેમની ઉંમર ઓછામાં ઓછી પંચાવન-સાઠ વર્ષની વચ્ચે હોવી જોઈએ અને કદાચ વધુ પણ હોય. તેમણે પોતાનો પારંપારિક કિમોનો પહેર્યો હતો અને વાળ અંબોળામાં બાંધેલાં હતાં. એ અમને ઉપર અમારાં રૂમ સુધી લઇ ગયા…

સાન ફ્રાન્સિસ્કો

અમેરિકા, સાન ફ્રાન્સિસ્કો

કળા અને ટેકનોલોજીનું સારામાં સારું મિશ્રણ. પ્રખ્યાત અને સુંદર ગેરુઓ લાલ ગોલ્ડન ગેઇટ બ્રિજ. બીજો ઓછો પ્રખ્યાત બે બ્રિજ. ઘણી બધી ટેકરીઓ. અઘરાં ઢાળ. મોંઘી પ્રોપર્ટી. યુનિયન સ્ક્વેર. કેબલ કાર્સ. શહેરમાં ક્યાંય પણ જવા માટે ત્રણ પ્રકારનાં ટ્રાન્સપોર્ટનાં ઓપ્શન – બાર્ટ (ઉર્ફે સબવે ઉર્ફે મેટ્રો ટ્રેઈન), મ્યુની – બસ અને મેટ્રો – લાઈટ રેઇલ. ડાઉનટાઉનમાં ઘણાં બધાં ટૂરિસ્ટ. ટેન્ડરલોઈન, ફાઈનાન્શિયલ ડીસ્ટ્રીક્ટ અને પાવલ સ્ટ્રીટની શરૂઆતમાં ઘણાં બધાં બેકાર, બેઘર લોકો અને પેશાબની વાસ. ઘણું બધું રેન્ટ. ઘણું બધું આર્ટ. મિશનનાં મ્યુરલ્સ. ડાઉનટાઉનથી દસ જ મિનિટ દૂર પૂર્વમાં જતાં જાણે આખું નવું જ શહેર. ઘણાં બધાં વૃક્ષો અને સુંદર વ્યૂ. જૂનાં ક્યૂટ વિક્ટોરિયન ઘર. વિશાળકાય સુંદર ગોલ્ડન ગેઇટ પાર્ક. ડી યન્ગ આર્ટ મ્યુઝીયમ અને લીજ્યન ઓફ હોનર આર્ટ મ્યુઝીયમ્સ જ્યાંનું આખું કલેક્શન નિરાંતે જોતાં આઠ કલાકનાં બે દિવસ પણ ઓછાં પડે. ડી યન્ગ મ્યુઝિયમનો બોટીચેલી ટુ બ્રાક  (Botticelli to Braque) નો ક્લાસિક અનુભવ. કેલીફોર્નિયા અકેડેમી ઓફ સાયન્સની પ્રખ્યાત ‘નાઈટલાઈફ’ – nerd heaven. એકસ્પ્લોરેટોરીયમ – આખી જગ્યા જોવા માટે એક રાત ઓછી પડે અને ત્યાં અંદર દાખલ થતાં જ તમારામાંનું બાળક જીવી ઊઠે – કેલ અકેડેમી કરતાં પણ મોટું nerd heaven.

ફ્રેન્ડલી લોકો. મારાં લાંબા, કર્લી વાળ પર સાવ અજાણ્યા લોકો પાસેથી મને આ શહેરમાં જેટલાં કોમ્પ્લીમેન્ટ મળ્યાં છે તેટલાં ક્યાંયે બીજે નથી મળ્યાં. પર્થનાં પ્રમાણમાં નવાં લોકો સાથે ગાઢ દોસ્તી બનાવતાં લાગેલો સમય – લગભગ અડધો (પર્થમાં છ મહિને પણ ખાસ મેળ નહોતો પડ્યો. અહીં ત્રણ મહિનામાં જ રેડી!) અતિશય સરસ વર્કપ્લેસ (ટચવૂડ). ફ્રેન્ડલી કલીગ્સ. એક પણ દિવસ લગભગ એકલું લન્ચ નથી કરવાનું આવ્યું. એકસાઈટિંગ, અઘરાં પ્રોજેક્ટ્સ અને ફ્લેક્સીબલ કલાકો. Working from home on Fridays (or any other two or more weekdays) is the norm, not an exception (I know right! :D). પર્થની સરખામણીમાં વર્કફોર્સની ઉમર પ્રમાણમાં ઘણી ઓછી. ઓફિસનું કલ્ચર એકદમ કેઝ્યુઅલ. પર્થમાં શુક્રવાર કેઝ્યુઅલ કપડાંનો દિવસ હતો. અહીં રોજ કેઝ્યુઅલ કપડાંનો દિવસ હોય છે. બોસ (અને બીજાં ઘણાં બધાં લોકો) કામ પર હંમેશા શોર્ટ્સ અને ટી-શર્ટ જ પહેરીને આવે છે. કંપનીનાં ફાઉન્ડરને પણ મેં ક્યારેય સૂટમાં નથી જોયો. પર્થમાં કામ પર પહેરતી એ લગભગ બધાં જ ફોર્મલ કપડાં જવા દેવામાં આવ્યા છે. રોજની હેર-સ્ટાઈલ બનનાં બદલે કર્લી ખુલ્લા વાળની થઇ ગઈ છે. ભારતથી બહાર આવ્યા પછી છ વર્ષે પહેલી વખત અહીં સાંભળ્યું – કોઈ નવરાએ રસ્તા વચ્ચે તેની વેન ઊભી રાખીને રાડ પાડી ‘hey!” મેં પાછળ ફરીને જોયું તો કહે “Are you available for a little ‘friendship’?” બોલો લ્યો. આ ‘ફ્રાંડશિપ’ વાળાં બધાં આપડે ત્યાં અહીંથી જ શીખીને આવ્યાં હશે વીસ વર્ષ પહેલાં.

કોઈ પણ ફીલ્ડમાં કામ કરતાં હો પણ જો એ તમારો શોખ પણ હોય તો તેમાં થતાં નાના-મોટાં કામ વિશે જાણવા માટે અને ઇન્ડસ્ટ્રિનાં બીજાં લોકોને મળવા માટેનાં ઢગલાબંધ વિકલ્પો દા.ત. meetup.com પર ઓર્ગનાઈઝ થતી ઈવેન્ટ્સ જેમાં કોઈ પણ જોડાઈ શકે છે. વિચિત્રમાં વિચિત્ર રસ માટે પણ meetupનાં વિકલ્પો જેમ કે, ક્લાસિકલ મ્યુઝિક. તમને બાખ, બેથોવન, સ્ત્રાવિન્સકી વગેરેમાં રસ હોય તો ચિંતા નહીં. તમારાં જેવાં બીજાં પણ અમુક યુવાનો/યુવતીઓ છે જેમને પણ તેમાં રસ છે અને તેની ઈવેન્ટ્સમાં તમે જોડાઈ શકો છો. પર્થમાં એ અશક્ય હતું. લગભગ બધાં જ યુવાન લોકો કાં તો મેટલ સાંભળતાં અથવા તો પોપ મ્યુઝિક. ત્યાં હું અગ્લી ડકલિંગ હતી. અહીં બધાં જ પોતપોતાની રીતે અગ્લી ડકલિંગ છે અને દરેકને માટે કોઈ ને કોઈ ગ્રૂપ છે. શહેરનાં શોપિંગ અને જમવાનાં કલાકો મોડાં છે. મારાં ઘરથી બધી જ પ્રકારની દુકાનો એકદમ નજીક છે – બધે જ ચાલીને જઈ શકાય તેટલી નજીક.

શહેરમાં બે જોબ્સવાળા કપલ્સ સિવાય લગભગ કોઈ પાસે કાર નથી. પાર્કિંગ ફીઝ અને ટ્રાફિક બંને પાડી દે તેવાં. શહેરનાં યુવાનો બધાં જ લગભગ ‘ઉબર’ અને ‘લિફ્ટ’ પર જીવે છે અને એ બંનેની સર્વિસ ઘણી સસ્તી પણ છે. શહેરથી દૂર બહાર જવા માટે ‘ઝિપકાર’, ‘ગેટઅરાઉન્ડ’ વેગેરે પરથી આરામથી કાર હાયર થઇ શકે. સાઉથ બે એટલે કે, સાન્ટા ક્લારા, સનીવેલ, માઉન્ટન વ્યૂ વગેરે ખૂબ દૂર છે. કારમાં ટ્રાફિક ન હોય તો સવા કલાક જેટલું અંતર થાય અને ટ્રાફિક હોય તો દોઢ કલાક ઓછાંમાં ઓછી. ટ્રેનમાં બે કલાક ઓછામાં ઓછી. પરિવારવાળાં લગભગ બધાં જ ભારતીયો સાઉથ બે અને ફ્રીમોન્ટ તરફ રહે છે. મારાં કથક ક્લાસ હવે શહેરથી એક કલાક દૂર ફ્રીમોન્ટમાં છે એટલે મંગળવારે રાત્રે નવ પહેલાં ઘરની શકલ જોવામાં આવતી નથી. અહીં શિફ્ટ થયાં પછી છેક ચાર મહિને પહેલી વાર ઘરમાં કરિયાણાનો પહેલો રાઉન્ડ આવ્યો. બહાર હેલ્ધી ફૂડનાં ઢગલાબંધ વિકલ્પો મળી રહે છે. ૬૦નાં દશકામાં અહીંની હિપ્પી મૂવમેન્ટનાં પ્રતાપે વેજીટેરીયન/વેગનની બોલબાલા ખૂબ છે એટલે શાકાહારીઓ માટે તો આ ચોક્કસપણે સ્વર્ગ જ છે. દુનિયાનાં લગભગ દરેક પ્રકારનાં જમણ માટે અહીં ઓછામાં ઓછું એક વેગન રેસ્ટોરાં તો મળી જ રહેશે.

ઓકલેન્ડનું મારું વર્ક લોકેશન સુપર્બ. વર્કથી એકદમ નજીક લેઈક મેરિટ અને તેની આસપાસ સુંદર પાર્ક જ્યાં ઘણી વખત શુક્રવારે અમે પિકનિક લન્ચ કરતાં હોઈએ છીએ. ઓકલેન્ડ કદાચ સાન ફ્રાન્સિસ્કો કરતાં પણ વધુ આર્ટિસ્ટિક છે. સાન ફ્રાન્સિસ્કો મોંઘુ થવાનાં કારણે અહીંનાં કલાકારો બધાં જ ઓકલેન્ડ વિસ્થાપિત થવા લાગ્યાં છે. દર મહિનાનાં પહેલાં શુક્રવારે થતો ‘ફર્સ્ટ ફ્રાઈડે’ સ્ટ્રીટ આર્ટ ફેસ્ટિવલ અદ્ભુત છે, આવતી બારમી તારીખે ઓકલેન્ડમાં ક્રૂસીબલ નામની એક આર્ટ ફેક્ટરીમાં લાઈવ ગ્લાસબ્લોઇંગ અને અન્ય આર્ટ ડેમોઝ સાથે પાર્ટી અટેન્ડ કરવામાં આવશે. શહેરનાં યુવાનોનું ડ્રગ્સ પ્રત્યેનું વલણ રસપ્રદ છે. ગાંજો અને ગાંજાની ખાઈ શકાય તેવી ઘણી બધી વેરાઈટી ડલોરસ પાર્કમાં આરામથી મળી રહે. ગાંજાનો રીક્રીયેશનલ ઉપયોગ નિયમ છે, અપવાદ નહીં. એ સિવાયનાં સિન્થેટિક રીક્રિયેશનલ ડ્રગ્સ પણ ઘણાં બધાં યુવાનો કરતાં હોય છે અને એ લોકોનાં જીવન અને રહેણીકરણી બિલકુલ સામાન્ય છે. ડ્રગ્સનું આપણી ફિલ્મોમાં બતાવવામાં આવતું વર્ઝન વધુ પડતું જ નાટકીય છે અને દારૂની જેમ જ જેમણે ડ્રગ્સ ટ્રાય કર્યા હોય કે રીક્રીએશનલી યુઝ કરતાં હોય એ બધાં જ બંધાણી નથી હોતાં. પર્થમાં આ બાબતે લોકો ભારતની જેમ જ ટ્રેડીશનલ છે. જ્યારે. અહીં વધુ લિબરલ છે.

મને ખાતરી છે કે, આ લખ્યું તેનાં ઉપરાંત પર સાન ફ્રાન્સિસ્કોનું ‘સિગ્નેચર’ કહેવાય એવું ઘણું બધું લખવાનું હું ભૂલતી જ હોઈશ. આ શહેર એટલું વિશાળ અને એટલું વૈવિધ્યસભર છે કે, મેં જોયેલી દરેક જૂદી જૂદી જગ્યાઓ અને વિસ્તારો વિશે સ્વતંત્ર બ્લોગ-પોસ્ટ્સ બની શકે. એટલે હવે પછીની ઘણી બધી પોસ્ટ્સ અહીંનાં રસપ્રદ સ્થળો અને તેનાં ફોટોગ્રાફ્સનું મોટું બધું કલેક્શન હશે. બાઈ ધ વે, હવેની નવાં સ્થળોની ટ્રાવેલિંગ ફ્રિકવન્સી એટલી વધી ગઈ છે કે, મારાં માટે અપ-ટુ-ડેટ રહેવાનું અઘરું પડવાનું છે. કાલે સાંજે લોન્ગ વીકેન્ડ માટે ઓસ્ટીન – ટેક્સસ તરફ પ્રયાણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. ;)

કલા વિનાનું કલ્ચર

નિબંધ

કલ્ચરની, સંસ્કૃતિની વાતો કરતાં આપણે થાકતાં નથી. અમે હાઈસ્કૂલમાં આવ્યાં ત્યારે એક પછી એક દરેક વર્ષમાં હાઈસ્કૂલનો કોર્સ બદલાયો હતો. પુસ્તકો બદલાયાં હતાં. ઈતિહાસ એવી રીતે બદલવામાં આવ્યો હતો કે, યુદ્ધોની તારીખોને બદલે અમારી સાંસ્કૃતિક અભિમુખતા વધે એટલે અમીર ખુસરો, આપણા સાત પારંપારિક નૃત્યો વગેરેનાં નામો ગોખાવવામાં આવતાં. પછી હરામ જો ક્લાસમાં બેથી વધુ બાળકો કથક અને ભરતનાટ્યમનો ફર્ક પણ કહી શકતાં હોય તો (ના આન્ટી, ‘ભારત’નાટ્યમ નહીં). જો કે, એય બરાબર છે. એટ લીસ્ટ નામ તો આવડ્યાં. કદાચ નસીબજોગે કોઈ જિજ્ઞાસાવૃત્તિથી પણ ક્યાંકથી યુ-ટ્યુબ ફૂટેજ મેળવીને જોશે તો ખરાં. બાકી તો કોઈ અવધનાં નવાબે ફરી ‘પુનરોદ્ધાર’ કરવા પડત. આ રેફરન્સ ન સમજાયો હોય તેમણે નવમા-દસમનાં કોઈ વિદ્યાર્થીને પૂછી લેવું. પણ, કહેવાનો મતલબ એ કે, કલ્ચર છે ક્યાં? અને કેવું? અત્યારનું કલ્ચર – જે આપણે રોજીંદા જીવનમાં અનુસરીએ છીએ એ છે બોલિવૂડ, પાનનાં ગલ્લા, ગોખેલાં પુસ્તકો, દેખાદેખી, આંખો અંજાઈ જાય એટલી જરી, મતલબ વગરનાં વોટ્સ-એપ ફોરવર્ડ, ચેતન ભગતનાં પુસ્તકો, ધર્મ-ઝનૂન વગેરે વગેરે.

અવાજ કેટલો છે આપણી આસપાસ! વાંસળી, સરોદ, સિતાર તો શું બ્યુગલ, ટ્રમ્પેટ કે સાક્સોફોન પણ સંભળાય તેમ નથી. આ ‘કલ્ચર’ કદાચ મારાં જીવનનો અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો વિરોધાભાસ છે. રાજકોટ-ભારતમાં મેં ક્યારેય કોઈ પદ્મવિભૂષણ સન્માનિત તબલા અને સરોદવાદકોને લાઈવ કોન્સર્ટમાં નહોતાં સાંભળ્યાં, ઓડિસી ડાન્સ પરફોર્મન્સ નહોતું જોયું, સિતાર, સરોદ, વીણાનાં અવાજનો ફર્ક નહોતો જાણ્યો. આ બધાં વિશે મેં સાંભળ્યું હતું, મારે જાણવું પણ હતું પણ ત્યારે ફક્ત સાંભળવા મળતું. મારી જે સીનીયર ડાન્સર ફ્રેન્ડ્સ બીજા રાજ્યોમાં કોઈ કોન્સર્ટમાં પર્ફોર્મ કરીને આવતી ત્યારે ત્યાં જોયેલાં પર્ફોર્મન્સની વાતો કરતી, બસ એ જ. અને આજની તારીખેય રાજકોટ જેવડા શહેરમાં એક વાઈબ્રન્ટ ગુજરાત અને બીજી કિરણ પટેલ દ્વારા આયોજિત જે શોઝ થાય છે એનાં સિવાયની સ્ટાન્ડર્ડ  કલ્ચરલ ઈવેન્ટ્સ ક્યાં? થતી હોય તો તેનું માર્કેટિંગ, વ્યવસ્થિત જાહેરાતો અને તેનું ઓડિયન્સ ક્યાં? શ્રેયા ઘોષાલ, અરિજીત સિંઘ અને ભજનો સિવાય બાય-એનલાર્જ આપણને સંગીતમાં સમજાય છે શું?

પછી વાત કરીએ સાહિત્યની. મોટાં ભાગની સારી ગુજરાતી બુક્સ ઈ-બુક તરીકે ઉપ્લબ્ધ પણ નથી. આપણા કમર્શિયલ પ્રકાશનો અને પ્રકાશકોએ એટલો પણ પ્રયત્ન નથી કર્યો સમયની સાથે થવાનો અને કરે પણ કેમ? વાચકો ક્યાં? હમણાં જ હું અને મારી એક મિત્ર વાત કરતાં હતાં. રાજકોટમાં સાથે બેસીને પુસ્તકોની વાત કરવા માટે અમારી પાસે એકબીજા સિવાય લગભગ કોઈ જ રહ્યું નથી. કોલેજોમાં ગેજેટ્સ અને ગાડીઓ (કાર્સ) એ સિવાય વાત જ નથી હોતી કોઈ પાસે. યુવાનો/સાંપ્રતનાં નામે આપણા સાહિત્યનાં દરેક જોન્રામાં ગણીને એક કે બે વ્યવસ્થિત લેખકો રહ્યાં છે. બાકી કદાચ કોઈ સાંપ્રત રીતે લખવાની કોશિશ પણ કરતું હશે તો તેમને કહી દેવામાં આવતું હશે કે, આવું થોડું લખાય? સેલ્ફ-હેલ્પ કિતાબો અને શાળાનાં પાઠ્ય-પુસ્તકોની જેમ સારું સારું લખો (આ એક અંગત અનુભવ પરથી કહું છું.). અનુભવોમાંથી પસાર થયેલાં, દુનિયાને હજારો રંગો અને દ્રષ્ટિકોણથી જોતાં રિજનલ ભાષાનાં પ્રમાણિક લેખક માટે આપણે હવે સામાજિક રીતે તૈયાર પણ છીએ કે કેમ એ એક મોટો પ્રશ્ન છે.

સ્ટેન્ડ-અપ કોમેડીમાં પણ હજુ સુધી સાંઈરામ દવે કે શાહબુદ્દીન રાઠોડ પછી કંઈ ખાસ હલચલ નથી. ચાલો, નૃત્ય, સંગીત અને અભિનય માટે તો સારી શાળાઓમાં પ્લેટફોર્મ પણ છે. કોમેડી માટે ક્યાં? આજની તારીખે કન્ઝીસ્ટંટ, કમર્શિયલ કોમેડીમાં ગુજરાતીમાં સાંપ્રત કહેવાય તેવામાં અધીર-બધીર અમદાવાદી સિવાય મને બીજું કોઈ ધ્યાનમાં નથી આવતું. હા, લાઈવ શોઝમાં આપણે ત્યાં નાટકો હજુ પણ પોપ્યુલર આર્ટ-ફોર્મ છે અને તેમાં સતત સારું કામ થતું રહે છે. હવે સિનેમામાં પણ થેન્ક્સ ટુ અભિષેક જૈન એન્ડ ટીમ. અને આ સિવાય ગરબા. પોપ્યુલર સેન્સમાં જેને કલ્ચર કહેવાય છે તેનાં નામે બસ આટલું છે અત્યારે આપણી પાસે.

મને દુઃખ થાય છે એ વિચારીને કે, એક આખી જેનરેશન યો-યોનાં ગીતો પર ઊછરી રહી છે. ગુજરાતીમાં બહુ ઓછું ક્વોલિટી કન્ટેમ્પરરી મટીરિયલ બની રહ્યું છે. વિઝ્યુઅલ અને પરફોર્મિંગ આર્ટમાં વડોદરા અને અમદાવાદ સિવાય ખાસ ક્યાંય કંઈ નથી થઇ રહ્યું. ત્યાં પણ વિઝુઅલ આર્ટ્સમાં વડોદરા યુનીવર્સીટી  અને પરફોર્મિંગ આર્ટ્સમાં કદમ્બ અને દર્પણ અકાદમી સિવાય વિશ્વકક્ષાનાં પ્રોડક્શન થતાં નથી. થતાં હોય તો લોકલ ઓડિયન્સને જ ખબર નથી. અદિતી મંગલદાસ જેવી હાઈલી ટેલન્ટેડ મુંબઈ-બેઝ્ડ ડાઈરેક્ટરનાં સિંગાપોરમાં શોઝ થાય પણ અમદાવાદમાં ન થાય! સારી સારી પોટેન્શિયલ ડાન્સર્સ દસમાં-બારમાં-કોલેજમાં વિશારદ કરે અને પછી ડાન્સ કરવાનું જ છોડી દે! ડી-ડી ભારતી પર આપણામાંના કેટલાં જઈને અટકે છે?

ઉપર કહ્યું તેમ આ બધું બાય-એન્લાર્જ છે. આમાં સુખદ અપવાદો છે. પણ, અપવાદોનું કલ્ચર એ આખાં સમાજનું કલ્ચર ન કહી શકાય. સમાજનું કલ્ચર તો જનરલ રૂલ પરથી જ ઓળખાય. અને એક સમાજ તરીકે કલા સિવાયનું બધું જ આપણા કલ્ચરમાં છે અત્યારે. તો તેનું શું કરશું? એક હિન્ટ આપું. ક્લાસિકલ મ્યુઝિક મને ન સમજાય તેવું કહીને તેને સાંભળવાની ક્યારેય કોશિશ પણ ન કરનારાં દરેક માટે: સૌથી પહેલાં તો સંગીત સમજવાની વસ્તુ જ નથી. સાંભળવાની છે. હું કહું છું તે કરતાં આ નીચેની ટેડ ટોકમાં આ ભાઈ વધુ સારી રીતે સમજાવી શકશે. કંટાળો નહીં આવે. પ્રોમિસ. Start from there if you’ve stayed with me in this write-up so far. :)

શરાબ અને સંસ્કૃતિ – ૧

નિબંધ

આપણે ત્યાં શરાબની વાત થાય તો લોકોને ક્યા-ક્યા નામની ખબર હોય સામાન્ય રીતે? વિસ્કી, વાઈન, શેમ્પેન, રમ, જિન, બિયર, બ્રીઝર અને આજ-કાલનાં યુવાનોને ઘણાંને કદાચ ટકીલા વિશે ખબર હોય. આમાંથી ટ્રાઈ કરેલાં પાંચ કે સાત હોય. ગુજરાતમાં દારૂબંધીને કારણે દારૂ મોંઘો છે અને ગુજરાતની બહાર બેવડાગીરી અને સીન-સપાટા સિવાય દારૂનું બહુ સોશિયલ કલ્ચર નથી. એટ લીસ્ટ મિડલ-ક્લાસમાં તો નથી જ. એટલે દારૂ વિશે આપણી બાજુ જ્ઞાન બહુ ઓછું છે. જો આટલું વાંચીને આ પ્રકારનો કોઈ વિચાર આવ્યો હોય કે, “દારૂમાં તે નશા સિવાય વળી જાણવા જેવું શું હોય” તે વર્ગે અહીંથી આગળ વાંચીને આ પોસ્ટનું અપમાન ન કરવા વિનંતી. આપણે ત્યાં સૌથી પહેલા તો કોઈએ લોકોને દારૂ પીવા અને દારૂડિયા હોવા વચ્ચેનો ફર્ક સમજાવવાની જરૂર છે!

આપણા સમાજમાં શરાબ સાથે વણાયેલાં ‘ટેબૂ’ને કારણે હું અલ્કોહોલિક બેવરેજ અને તેની આસપાસની સાંસ્કૃતિક બાબતો વિશે બહુ ખાસ જાણી જ નહોતી શકી. આપણે આલ્કોહોલને જે રીતે જોઈએ છે તે રીતે મારા અમુક મિત્રોએ છાશને જોઈ છે. વિચિત્ર રીતે! આપણે ત્યાં આલ્કોહોલ ફક્ત નશા સાથે સંકળાય છે. પણ, યુરોપિયન કલ્ચરનો એક બહુ મોટો ભાગ એ શરાબી પીણાં છે. અહીં આવ્યા પછી આ ત્રણ વર્ષમાં મેં આલ્કોહોલિક પીણાં, તેનાં પ્રકારો, તેની આસપાસ વણાયેલી સંસ્કૃતિ વગેરે વિશે ઘણું જાણ્યું અને માણ્યું છે. જેનાં વિશે થોડું આ પોસ્ટમાં લખી શકીશ.

શરૂઆત જૂદા-જૂદા વેન્યુનાં પ્રકારનાં વર્ણન પરથી કરીશ. ઓસ્ટ્રેલિયા સંદર્ભે અહીં મદિરાલયનાં ઘણાં પ્રકાર છે. ‘બાર’ પ્રમાણમાં નાની અને એક ઓરડા જેવી જગ્યા માટે વપરાય છે આથવા તો જે પ્લેટફોર્મ પર આલ્કોહોલ સર્વ કરવામાં આવે તે પ્લેટફોર્મ માટે પણ આ શબ્દ વપરાય છે. જ્યારે, ‘પબ’ એ ‘પબ્લિક હાઉઝ’નું ટૂંકાક્ષરી છે. જે જગ્યાએ લોકો એકત્ર થઇ શકે અને જ્યાં આલ્કોહોલિક બેવરેજીસ અને ખાણી-પીણીની વસ્તુઓ મળતી હોય તે જગ્યા માટે ‘પબ’ શબ્દ વપરાય છે. ‘ટૅવર્ન (Tavern)’ જેનાં ગ્રીક ઓરીજીનલ શબ્દનો મતલબ ‘શેડ’ કે ‘વર્કશોપ’ તેવો થાય છે, તેનો સીધો સંબંધ પણ એવાં જ વાતાવરણ સાથે છે. કોઈ પ્રકારનાં જૂદા કામ કે ધંધાની જગ્યા જ્યાં આલ્કોહોલ ‘પણ’ સર્વ થતાં હોય તે સંદર્ભે ‘ટૅવર્ન ‘ શબ્દ વપરાય છે. તેનું ટૂંકાક્ષરી ‘ટાવ’ એમ પણ બોલાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, અહીં ઓસ્ટ્રેલિયામાં બધી યુનીવર્સીટીમાં ટાવ આવેલાં છે.  ‘બ્રુઅરી’ એટલે એવી જગ્યા જ્યાં શરાબ બનતો પણ હોય અને સર્વ પણ થતો હોય અને અંતે આવે ‘ક્લબ’, જે આપણે આજ-કાલ સિનેમામાં જોતા હોઈએ છીએ. ક્લબ એટલે મુખ્યત્વે યુવાનોની જગ્યા જેને કદાચ મારા પપ્પાનાં જમાનામાં ‘ડિસ્કો’ તરીકે ઓળખતાં. ક્લબમાં આલ્કોહોલ સર્વ કરવા માટે ‘બાર’ હોય અને નાચી શકાય તેવું સન્ગીત! કલબની મોટાં ભાગની જગ્યા લોકોને નાચવા માટેની હોય.

અહીં આલ્કોહોલ જેમાંથી સર્વ થાય તેની પણ વિવિધ પદ્ધતિ હોય છે. સામાન્ય રીતે ‘બિયર’ અને ‘સાઈડર’ તમને ‘ઓન ટેપ’ મળી શકે (અહીં ‘ટેપ’ એટલે નળ સંદર્ભે). સાઈડર વિશે આપણાં દારુડીયાઓ કોઈ બહુ જાણતા નથી. સાઈડર એ ઇંગ્લેન્ડે દુનિયાને આપેલું પીણું છે. એ યુનાઇટેડ કિંગડમ અને સાઉથ-વેસ્ટ ઇંગ્લેન્ડમાં સૌથી વધુ પ્રખ્યાત છે. સાઈડર ફળોનાં જ્યૂસમાંથી બને છે. મુખ્યત્ત્વે સફરજનનાં જ્યુસમાંથી બને છે. એ સિવાય પેર, સ્ટ્રોબેરી, હની વગેરે મિશ્ર સ્વાદનાં સાઈડર પણ મળતા હોય છે. જે કોઈ પણ આલ્કોહોલ ઓન ધ ટેપ હોય એ પ્રખ્યાત બ્રાંડના Standard Drinks જ હોવાનાં. કારણ કે, ઓન ધ ટેપ ડ્રિન્ક્સનો આખો કન્સેપ્ટ એવો છે કે, બારનાં માલિક જથ્થાબંધ ખરીદી શકે અને તેનાં પર બોટલિંગ કે પેકેજિંગનાં ભાવ ન લાગતા હોય એટલે તેની રિટેઈલ પ્રાઈઝ બોટલમાં મળતાં પીણાં કરતાં પ્રમાણમાં સસ્તી હોય. એપલ સાઈડર એ બધાં પ્રકારનાં સાઈડરમાં સૌથી standard અને પ્રખ્યાત છે. માટે, સામાન્ય રીતે ટેપ પર એ જ હોય.

હવે, આ ‘ઓન ધ ટેપ’માં પણ તમને બે વિકલ્પ મળે. કાં તો તમે એક નાનો ગ્લાસ લઇ શકો અથવા પાઈન્ટ (મોટો ગ્લાસ) લઇ શકો. ઘણી વખત ઘણી જગ્યાએ જગ પણ વેચાતા હોય છે. અમે ૩-૪ મિત્રો વચ્ચે એક જગ લઈએ અને ૩-૪ ગ્લાસ લઈએ. એ રીતે બધાંને ઘણું સસ્તુ પડે. સ્ટુડન્ટ્સમાં એ સૌથી પોપ્યુલર વિકલ્પ છે. કારણ કે, સ્ટુડન્ટ્સ હોય ત્યાં સુધી પૈસામાં લગભગ બધાંને મારા-મારી રહેતી હોય. વળી, પર્થ મગજ કામ ન કરે તેટલું મોંઘુ છે. જો કે, બિયર અને સાઈડર બંનેમાં અલ્કોહોલિક કન્ટેન્ટ સૌથી ઓછામાં ઓછું હોય છે. હા, જગની વાત નીકળી તો યાદ આવ્યું. યુનીવર્સીટીમાં મેં લોકોને જગમાંથી સીધા પીતા જોયા છે. :D It actually looks fun! પણ, આવા બધાં નખરા ટૅવર્નમાં જ થઇ શકે અથવા એવી કોઈ જગ્યાએ જ્યાં બારટેન્ડર્સ તમને ઓળખતાં હોય. નહીંતર બાઉન્સર સીધો બહાર કાઢે! (ચેતવણી: આવા બધાં નખરા જો ક્યાં કરાય અને ક્યાં ન કરાય એવી વિવેકબુદ્ધિ ન હોય તો કરવાનાં વિચારવા પણ નહીં.) આ ઉપરાંત સામાન્ય બોટલમાં તો આ બંને ડ્રિન્ક્સ મળતાં જ હોય છે. બોટલમાં પણ એક બોટલ છૂટક મળે અથવા ૬ બોટલનું ‘સ્ટબ’ મળે અથવા ૬ કે વધુ સ્ટબનું ‘કાર્ટન’ મળે.

હવે તમે પબમાં બેઠા હો તો દિવસનાં સમયે સામાન્ય રીતે બિયર, સાઈડર, વાઈન અથવા શેમ્પેન સૌથી પ્રખ્યાત પીણાં છે. ખાસ એટલા માટે કે, આ પીણાં જમવા સાથે બહુ સારા જાય છે. પિત્ઝા અને તળેલાં/ચીઝવાળા/નાશ્તા જેવાં કોઈ પણ ખોરાક સાથે બિયર અથવા સાઈડર સારા લાગે. બ્રેડ અને ઓલિવ ઓઈલ કે ચીઝનાં ડિપ, વિવિધ પ્રકારનાં ચીઝ (આનાં વિશે પણ એક પોસ્ટ?), પાસ્તા, એશિયન ફૂડ, લઝાનીયા કે અન્ય કોઈ પણ પ્રકારનાં ફેન્સી રેસ્ટોરાં ફૂડ સાથે વાઈન અને શેમ્પેન બહુ સરસ જતા હોય છે. હા, એનો મતલબ જરાય એવો નથી કે આ બધું આ ખોરાક સાથે જ સારું લાગે અને એકલું ન પીવાય. પણ, કહેવાનો મતલબ એ છે કે, પબમાં સામાન્ય રીતે ખાવા-પીવાનું બંને હોય અને જ્યારે તમે કોઈ જગ્યાએ આમ જ ચિલ-આઉટ કરવા અને અમુક કલાકો બેસવા માટે ગયા હો તો ફક્ત પીવાનાં નથી જ. ખાવા, પીવાનાં બંને કરવાનાં છો. આ ઉપરાંત, તમે ખોરાક સાથે જે પીતા હો તે ડ્રિંક પણ તમારા ખોરાકનો સ્વાદ કેવો આવશે તે નક્કી કરવામાં અગત્યનો ભાગ ભજવતા હોય છે. આ ત્રણ પીણાં અમુક અમુક ડેલીકસી પ્રકારનાં ખોરાક સાથે પણ બહુ સરસ જતા હોય છે. ‘ડેલીકસી’ પ્રકારનાં ખોરાક કે પીણાંનો સ્વાદ બહુ ખાસ (‘વિચિત્ર’ પણ કહી શકો) પ્રકારનો હોય છે. જો ડેલીકસી સાથે જ્યૂસ કે કાર્બોનેટેડ પીણાં (પેપ્સી, ફેન્ટા) વગેરે પીઓ તો તેનો સ્વાદ બહુ ગંદો લાગે એ પણ શક્ય છે. જો યાદ હોય તો આલ્કોહોલમાં ફક્ત નશો નથી હોતો, સ્વાદ નામની પણ કોઈક વસ્તુ હોય છે. ;) અને અમુક પ્રકારનું આલ્કોહોલ તેનાં સ્વાદને કારણે અમુક પ્રકારનાં ખોરાક સાથે સ્વાદ બાબતે બહુ સરસ જતું હોય છે.

આ ઉપરાંત ઓસ્ટ્રેલિયા ભલે ‘બિયર ડ્રિન્કિંગ કન્ટ્રી’ કહેવાતો હોય. પણ, સૌથી સારી બિયર પાછી ઓસ્ટ્રેલિયામાં નથી બનતી. મિત્રોનાં કહેવા મુજબ જર્મન અને આઈરિશ બિયર્સ સૌથી સારામાં સારી હોય છે. હાઈનીકેન જર્મન અને ગિનિસ (ગિનિસ બૂક ઓફ વર્લ્ડ રેકોર્ડવાળી ગિનિસ) આઈરિશ છે. વળી, જર્મનીમાં બવારિયામાં દર વર્ષે ઓક્ટોબરફેસ્ટ ઉજવાય છે, જે પ્રાથમિક રીતે બિયર ડ્રિન્કિંગ ફેસ્ટિવલ છે. જર્મન મિત્રો ઈઝાબેલ અને યોહિમ પાસેથી આ વિશે ઘણું સાંભળેલું છે. ઓક્ટોબરફેસ્ટનું એક નાનકડું વર્ઝન મર્ડોક યુનીવર્સીટી અને બીજી અમુક જગ્યાઓએ ઊજવાય છે. મેં ગયા વર્ષે યુનીવર્સીટી ટૅવર્નમાં મિત્રો સાથે ઓક્ટોબરફેસ્ટનું સેલિબ્રેશન માણેલું. લગભગ બધાં જ લોકો જર્મન ટ્રેડીશનલ ડ્રેસમાં તૈયાર થઈને આવેલાં. બધાં જ બારટેન્ડર પણ જર્મન કપડાંમાં સજ્જ હતાં. ઊજવણી બપોરે ૧૨થી શરુ થઈને લગભગ સાંજે ૭ સુધી હતી. એક બેન્ડને બોલાવવામાં આવ્યું હતું. થોડી ગેમ્સ અને બાર્બેક્યુ અને સોસેજનાં સ્ટોલ હતાં ખાવા-પીવા માટે. બધે બિયર જ બિયર દેખાતી હતી. ૨૦૦૯માં હું યુનીવર્સીટી કેમ્પસમાં રહેતી. ત્યાં મારી હાઉઝમેટ ઈઝાબેલ જર્મન હતી. તે વર્ષે અમે અમારાં ઘરે સાંજે ઊજવણી કરી હતી. ત્યારે મેં બવારિયાનો ઝંડો પણ જોયો હતો, જે ઇઝિની એક મિત્ર લાવી હતી.

આ તો વાત થઇ દિવસની અને મિત્રો કે પરિવાર સાથે હેંગ-આઉટ કરવાની. આ સિવાય પણ ઘણાં પ્રકારનાં ડ્રિન્ક્સ, શોટ્સ વગેરે છે. તેનાં વિશે વધુ આવતા અંકે.