चला ही गया होता। नंदू को मिलने भी रुका न होता। बस थैली लेकर चलते बनने की देर थी पर, जहाँ खड़ा था उधर से वापिस मुड़ते ही मैंने पीले मकान वाले चौक की जाली पार कर आती हुई दुर्गा को देखा। पिछली रात उसकी एक झलक देखि थी। आज सुबह वह कुछ अलग ही दिखी। तेज़ गुलाबी रंग के फ्रॉक में सजी दुर्गा को देखते ही मैं अवाक् हो देखता रहा।

इस पृथ्वी पर जन्म लेकर मैंने अनेक सौंदर्य देखे हैं।मैं उनसे अभिभूत भी हुआ हूँ यह स्वीकार करने में भी हिचकिचाऊंगा नहीं। भोर के गुलाबी रंग से लेकर रात के तारे जड़े आकाश की मोहिनी, फूलों के रंग, पंछिओं की उड़ान, या बछड़ों की आँखों का आश्चर्य। इन सब सौन्दर्यों से कभी कभी दिग्मूढ़ भी हुआ हूँ। पर यह! एक अनाथ-आश्रम में ! ऐसी लड़की! शांत, शीतल, अलग।

मैं उसे देखता रह गया। दुर्गा की ऊँगली पकड़कर एक ओर छोटा लड़का और दूसरी ओर एक छोटी डेढ़-दो साल की लड़की चल रहे थे। उनके थोड़े पीछे एक थोड़ा बड़ा लड़का चला आ रहा था। मुझ पर उसकी नज़र पड़ते ही दुर्गा ने उसकी उम्र के हिसाब से थोड़ा छोटा आता फ्रॉक नीचे खींचा और क्षोभ या संकोच के बिना हंसी। वे लोग बाग़ में गए।

मुड़ कर जाने के वक्त ही कौन जाने कौन सा एहसास मुझे बाग़ में ले गया! वहाँ गया और एक झूले पर झूलने लगा। दुर्गा बच्चों को फिसल पट्टी पर फिसला रही थी उसे देखा किया। मुझे एक पल के लिए मन भी हुआ कि झूले से उतरकर बच्चों को झूलने दूँ। पर उससे पहले वे सब फिसल पट्टी छोड़ एक अमरुद के पेड़ के नीचे जाकर फल गिनने लगे।

‘गिनकर दिखाओ कितने हैं ?’ दुर्गा ने बच्चों को पूछा।

‘दुर्गाई, वह देख पका हुआ.’ बच्ची बोली।

‘हाँ, पीला होने को आया है।’ उस बड़े लड़के ने जवाब दिया। वे गिनने के बदले पक्के अमरुद देखने में लीन हो गए।

नंदू ने रात को किया हुआ दुर्गा का वर्णन मुझे याद आया। इन्स्पेक्शन के वक़्त मौन रहने के लिए दुर्गा को समझाना है यह बात किसी ने बहन के नाम से कही थी यह भी मुझे याद आया। जिसे समझने के लिए यहाँ की संचालक बहन इतनी उत्सुक है, नंदू जिसे जगतजननी कहता था, उसे मैं भी ज़रा ध्यान से देखने लगा।

दुर्गा और बच्चे अपनी बातों में मसरूफ थे। थोड़ी देर के बाद झूला छोड़कर मैं वे सब खड़े थे उस ओर चला। इस बार मैंने पीछे के घर से निकलकर तेज़ी से चली आ रही एक थोड़ी श्याम, ज़रा भारी शरीर वाली और भूरे रंग की साड़ी पहनी हुई चालीस साल के आसपास की उम्र की स्त्री को देखा। मैं रुक गया। उन बच्चों का ध्यान अभी भी अमरुद में ही था।

‘क्या कर रहे हो यहाँ, बाहर यहाँ वहाँ भटकने से मना किया है न? स्कूल में छुट्टी क्या हुई कि तुरंत बेलगाम मूर्ख जानवरों की तरह निकल पड़े!’ वह औरत नज़दीक आते बोली। छोटे बच्चों के साथ इतनी सख़्ती से बात करते मैंने शायद ही किसीको सुना होगा। एक-आधा कदम आगे बढ़कर में फिसल पट्टी के पास रुक गया।

छोटे बच्चों ने चौंककर पीछे देखा। उनकी शक्ल से नूर उड़ गया। दुर्गा पीछे देखे बिना शांत रहकर, जवाब दिए बिना अपने साथी बच्चों के हाथ पकड़कर अमरुद देखती खड़ी रही।

‘दुर्गा, तुझे पूछ रही हूँ, सुन रही हो?’ औरत फिर से बोली।

‘क्या?’ दुर्गा ऊब रही हो वैसे बोली और पीछे मुड़ी।

‘क्या, क्या? यह बाहर इधर-उधर भटक रहे हो उसके बारे में पूछ रही हूँ।’ औरत बोली और फिर कहा ‘परसो तुम्हारे चचा इन्स्पेक्शन के लिए आएँगे। तब कोई गड़बड़ नहीं चाहिए, समझी?’

‘बाहर कहाँ घूम रहे हैं। कम्पाउंड में ही तो हैं।’ दुर्गा ने दूसरी बात का जवाब न दिया।

‘कम्पाउंड में ही तो हैं? अच्छा?’ उस औरत ने दुर्गा की नक़ल बनाते हुए कहा, ‘अमरुद चुराने निकले हो यह क्यों नहीं कहती?’

अब दुर्गा का स्वर बदला, ‘देखो नलिनीबहन, झूठा आरोप न लगाइए। अमरुद तो किसीने छुआ भी नहीं।’

‘सामने जवाब देती है? एक लगाउंगी न अभी। …’ नलिनीबहन ने कहा और एक को फटकारनेवाली हो वैसे हाथ उठाया।

दुर्गा ने तुरंत बच्चों के अपनी आड़ में लिया और बोली, ‘किसीको मारना नहीं है। खाली फ़ालतू डांटिए मत।’

खुद को बेवहज गुस्सा क्यों आ रहा था यह न समझ आया हो वैसे नलिनीबहन अकड़ गई, फिर वापस जाने लगीं और दुर्गा को मार न सकने का बदला ज़बान से ले रहीं हो वैसे ज़ोर से बोलीं, ‘कौन जाने किसके पेट की, किस ज़ात की है।’ मैं शर्म से नीचे देख गया।

इस ताने से उस किशोरी के छोटे से हृदय में कितना बड़ा तूफ़ान उठा होगा यह मुझसे बेहतर वहाँ कोई समझ नहीं सकता था। फिर भी आश्चर्य की बात यह थी कि दुर्गा के मुख पर क्रोध के या उल्टा वार करने के कोई चिह्न उभरे नहीं थे। उसने शांत, निर्मल और दृढ़ स्वर में कोई पक्की बात कह रही हो वैसे कहा ‘तुम्हारी ही ज़ात की हूँ।’

ख़तम! तीर छूट गया था। अनर्थ होने का निर्माण था। बहन खड़ी रहीं, आसपास देखकर नीचे पड़ी हुई एक डाली हाथ में ली, दुर्गा की ओर मुड़ी और आगे आकर बोली, ‘क्या कहा? खूब चढ़कर बोल रही है। फिर से बोल तो!’

‘हाँ, तेरी ही ज़ात की हूँ।’ दुर्गा उसी स्वर में फिर से बोल गई। वह ज़रा भी डरी नहीं और हिचकिचाई भी नहीं। छड़ी का घाव झेलने स्वस्थ खड़ी रही। नलिनीबहन एकदम नज़दीक आ गईं।

दुर्गा की स्वस्थता से पराजित होकर, परसो इन्स्पेक्शन के बारे में याद कर, दुर्गा शायद विरोध में खड़ी हो जाएगी उस भय से या जिस भी वजह से पर बहन दुर्गा पर वार न कर सकी। अचानक ही उन्होंने बात बदली। आगे झुककर छोटी करमी को पकड़कर दुर्गा के पीछे से बाहर खींचा और बोली, ‘चोर की बच्ची, अमरुद चुराने हैं? यह ले जा।’ बोलते बोलते ही उन्होंने छड़ी चलाई।

मैंने बराबर देखा था। करमी के मुँह से आवाज़ नहीं निकली थी. वह सिकुड़कर दुर्गा से चिपक गई। दुर्गा ज़रा भी हिली नहीं थी, सिर्फ उसका हाथ आगे आया था। ‘इतनी सी छोटी करमी को …?’ कहकर आगे के शब्द दुर्गा बोली नहीं थी यह भी मुझे बराबर याद है।’

मैं ज़्यादा दूर तो नहीं था। सब दिखे, सुनाई दे उतना ही अंतर था, फिर भी नलिनीबहन के हाथ से छड़ी दुर्गा के हाथ में कैसे आई यह मैं देख नहीं पाया था। दुर्गा का सिर्फ हाथ ही चल रहा था। शरीर स्थिर था। ख़ास कोई गति हुई नहीं थी। सट, सट आवाज़ी आई और पतली डाली की छड़ी टूट गई।

दुसरे पल मैंने देखा तो दुर्गा हाथ में बचा हुआ टुकड़ा ज़मीन पर फ़ेंक रही थी। फिर ज़रा भी अशांत हुए बिना उसने बच्चों का हाथ पकड़कर उन्हें रास्ता दिखाया, ‘चलो’।

मुझे सबसे बड़ा आश्चर्य इस बात से हुआ था कि यह सब करते हुए भी दुर्गा एकदम स्वस्थ रही थी। इतनी शांत, निश्चल, दृढ़ निश्चयवाली और खुद क्या करेगी उसका स्पष्ट निर्णय दिखाती रेखाएँ किसी चेहरे पर कदाचित ही दिखाई देती होंगी।

वहाँ क्रोध भी प्रकट नहीं हुआ था। सट-सट छड़ी चली होने के बावजूद कुछ भी हिंसक नहीं था। बदला लेने का संतोष या फिर आगे क्या होगा इस बात की चिंता कुछ भी वहाँ नहीं था।

वह घटना नहीं घटती तो मैं उस पीले मकान का पड़ौसी बना न रहता। मुझे बराबर याद है। कुछ भी न हुआ हो वैसे दुर्गा बच्चों के साथ बातें करती चली गई थी। नलिनीबहन उसे जाते देखती रही। मैं वहाँ से जाने की तैयारी कर रहा था कि उनकी नज़र मुझ पर पड़ी।

‘तू कौन है, बे?’ स्वस्थता धारण करने की कोशिश करते हुए नलिनीबहन ने पूछा।

मैं कुछ उत्तर दूँ उससे पहले हम दोनों की नज़र बाग़ के छोर पर साइकिल टिकाते नंदू पर पड़ी।

‘बहन, मेरे भाईबंधु का लड़का है। भतीजा ही मान लीजिए।’ बोलते हुए नंदू हमारे पास आया।

नलिनीबहन कुछ बोली नहीं। मुझे ध्यान से देख रही हो वैसे मेरी ओर देखा और नंदू से कहा, ‘नंदू, तू ऑफिस में आ।’ फिर ऑफिस की ओर चली गई। जाते जाते बोली, ‘भानजा हो या भतीजा, तेरा जो भी है उसे रोककर रखना। मुझे मिले बिना वापिस चला न जाए।’

मुझे पता था कि नंदू का सगा या उसके मित्र का बीटा हु यह बात नलिनीबहन ने सिर्फ सुनी थी। माननी अभी बाकी थी। नंदू भी यह बात न समझे ऐसा तो नहीं था।

इस बात की शायद जांच होगी। उसका सामना करने के लिए मैं तैयार नहीं था। इस सब से अधिक तो अनाथ-आश्रम के नाम से जाने जाते किसी स्थान पर रहने के लिए मेरा मन कभी राज़ी होनेवाला न था। मेरे मम्मी-पापा नहीं। कोई नज़दीकी रिश्तेदार नहीं। फिर भी कोई मुझे अनाथ कहे यह मुझे किसी सूरत में मंज़ूर नहीं था।

अनाथ कहलाते मानव संतानों के बारे में मेरे मन में एक पक्की धारणा थी। मैं जिस तरह से समझता था कि वे जन्मते थे वैसे मैं नहीं जन्मा था। मामी का घर छोड़ने के कारणों में मुख्य, आस-पड़ोस से सुनना पड़ता यह ‘अनाथ’ शब्द ही तो था!

नंदू बहन की कचहरी में गया। नंदू की खोली की ओर जाते ही मैं अकेले में बोल पड़ा, ‘चला जाऊँगा। यहाँ नहीं रहूँगा।’

बड़ी देर बाद नंदू खोली पर आया कि तुरंत मैंने मन की बात उसे कही। ‘मुझे यहाँ नहीं रहना।’

वह मेरी ओर देखकर हंसा। मैंने फिर से कहा, ‘आप भले ही हँसिए, पर मैं यहाँ से चला जाऊँगा।’

‘चले जाना, पर कहाँ जाएगा मुन्ना?’ नंदू ने ज़रा भी ताना मारे बिना बिलकुल सहज तरीके से पूछा। ‘घर वापिस जाना हो तो बताना। मैं ही छोड़ आऊंगा। इसके आलावा यह नंदू तुझे और कहीं जाने नहीं देगा। स्टेशन पर रहने का ख़याल हो तो भूल जाना। ऐसा सुन्दर चेहरा लेकर तुझसे वहाँ रहा जा सके यह बात बननेवाली नहीं।’

नंदू की बात मुझे सच लगी थी। वापिस जाने से मामी की और मेरी मुश्किलें बढ़ने के अलावा कुछ होनेवाला नहीं था। स्टेशन पर या कहीं और पुलिस या उनके प्रीति-पात्र मुझे चैन से रहने दे यह होनेवाला नहीं था। मुझे मुश्किल में पड़ा देख नंदू मेरे पास आया।अपने अलग अंदाज़ में मुझे समझाने बैठा, ‘सुन, तुम्हें यहां रखना भी नहीं है। यह नंदू सुबह से शहर गया था वह तेरे लिए। महेशभाई को कहकर तेरे लिए सब व्यवस्था कर दी है। चल खड़ा हो।’ कहकर उसने मेरी पीठ थपथपाई।

कौन महेशभाई और क्या आयोजन यह समझना अभी बाकी था। नंदू के साथ जाऊं तो समझ में आनेवाला था। दरवाज़े की ओर चलते नंदू बड़बड़ाते हुए बोला, ‘बहन ने आज बड़ी गड़बड़ कर दी। मेरी माँ को परेशान किए कुछ भला नहीं होनेवाला। पर वह भी बेचारी क्या करे! जो काम उनको करना है वह सरकार उन्हें दे नहीं रही। नहीं करना है वह गले पड़ा है। आख़िर हम सब इंसान हैं।’ वह सुबह के प्रसंग के बारे में बात कर रहा था यह समझ में आया।

हम मुख्य द्वार से बाहर निकले। रास्ते में नंदू अपने तरीके से जो भी बड़बड़ाया था उससे दो बातें समझ आतीं थीं। एक तो यह कि मेरी और नंदू की कोई पहचान नहीं यह बात नंदू नलिनीबहन से छुपा न सका था। और दूसरी यह कि कोई महेशभाई नामक गृहस्थ की, झील के किनारे किले की दीवार से सटकर लगी ज़मीन पर मेरे लिए साइकिल रिपेरिंग और चाय-पानी का छोटा सा ठेला लगाने की व्यवस्था नंदू कर आया था। दरवाज़े से दाहिनी ओर थोड़े दूर लकड़ियाँ, पट्टियाँ, लोहे के एंगल और थोड़ा प्लास्टिक का कपड़ा ये सब पड़े थे। नंदू मुझे वहाँ ले गया और कहने लगा, ‘यह ज़मीन और ये औज़ार सब महेशभाई के हैं। उन्होंने तुम्हें यहां जो करना हो वह करने के लिए अनुमति दी है, पर मुफ्त कुछ भी नहीं। तुझसे हो सके उतना भाड़ा देना है।’

मैं वहाँ पड़ी चीज़ें देखता रहा। कुछ बोला नहीं। नंदू को लगा कि थोड़ा घबराया हूँ। वह फिर बोलने लगा ‘पैसे अभी नहीं मांगेंगे। तुम कमाओ तब थोड़ा देते आना।वे नवाबी इंसान हैं। यहाँ वसूली करने नहीं आएँगे।हमें खुद उनके ऑफिस जाकर दे आना होगा। नहीं जा सको तो मुझे दे देना मैं पहुंचा दूंगा।’

मैंने अभी भी कोई जवाब न दिया इसलिए नंदू की अधीरता बढ़ी। रोने जैसी आवाज़ में वह कहने लगा, ‘निमु बहन ने मुझे तेरी ज़िम्मेदारी सौंपी है भाई, मैं तुम्हें और कहीं जाने नहीं देनेवाला। अंदर तो मैं तुम्हें रख नहीं पाऊंगा। मुन्ना, मेरी मान। साइकिल पंचर ठीक करना और चाय-पानी का ठेला लगाना। अपने पैर पर खड़ा हो जा फिर चले जाना अपने रास्ते। यह नंदू तुझे रोकेगा नहीं।’

मैंने नीचे झुककर लोहे की एंगल उठाई। नंदू देखता रहा और पूछा, ‘खुदाई के औज़ार होंगे?’

उस दिन का काम ख़तम होने के बाद हम उसकी खोली की ओर जा रहे थे तब नंदू ने थोड़ी नर्म आवाज़ में कहा, ‘तुझे यहां नहीं अच्छा लगेगा मैं जानता हूँ मुन्ना, मुझे भी सब साफ़ समझ आता है कि यह जगह तेरे लिए नहीं है। यह काम भी तेरा नहीं है। इतना सुन्दर चेहरा! एक तू और एक वह मेरी माँ। तुम दोनों को तो यहाँ आना भी क्यों होगा? संजोग और क्या!’ नंदू आगे कुछ बोला नहीं।’

मेरा स्थान एक अनाथ आश्रम में नहीं होना चाहिए यह नंदू भी मानता है। इस बात से मुझमें उत्साह आया था, पर नंदू की दूसरी बात मुझे ज़्यादा पसंद नहीं आई थी। उसने मेरी तुलना दुर्गा जैसी, अनाथालय में रहती लड़की से की यह मुझे थोड़ा अपमानजनक लगा था। और संजोग की बात से तो मुझे गुस्सा ही आया था। कौन जाने क्यों मेरी आसपास के जगत को मेरे बारे में बात करने के लिए ऐसे ही शब्द याद आते। पहले के कर्म, पीढ़िओं के शाप, पितृ। मुझे कभी अच्छा नहीं लगता।

फिर भी नंदू मेरी चिंता करता था इस बात से मन ही मन मुझे राहत महसूस हुई थी। बड़ी एक राहत तो यह थी कि मुझे उस पीले मकान में अंदर सभ्य के तौर पर रहना नहीं था।

मैं स्वतन्त्र था। अब मुझे किसी को मेरा परिचय देना नहीं था। एक किसी शापित परदादा को अनाथ होकर मौसा या मामा के घर रहना पड़ा था ऐसे किस्से नहीं सुनाए जानेवाले थे। मेरे ऊपर, हमारे वंश के ऊपर लगे किसी अनजान शाप की बात, जो मैंने कभी मानी नहीं थी उसका यहाँ अंत आ जानेवाला था।

मैंने वहाँ ठहरने का निश्चय किया। निर्णय कुछ ऐसा था, बाहर रहना, अंदर किसी के साथ घुलना मिलना नहीं। मैं और मेरा काम। इस मकान में बसे किसी के साथ कुछ जान पहचान नहीं इतना बस। उस मकान के निवासिओं के साथ कोई गाढ़ संबंध न बने इस बात का मुझे ध्यान रखना था।

रात को नंदू ने मुझे अपने पास बुलाया और पूछा, ‘सुबह क्या हुआ था? दुर्गा चिढ़ क्यों गई? नलिनीबहन ने क्या कहा था?’

‘हाँ, वह किस ज़ात की है ऐसा कुछ।’ मैंने जवाब दिया।

नंदू कुछ बोला नहीं। थोड़ी देर मेरी ओर तकता रहा। फिर धीरे धीरे स्पष्ट शब्दों में बोला, ‘स्वयंजाता है मेरी माँ। उसकी ज़ात क्या! धर्मजाति तो हमारे जैसे लोगों की होती हैं। बहन उसका मुँह ध्यान से देखेगी तो भी पता चलेगा कि वह कौन है। तुम ही बताओ इंसान के लिए ऐसा रूप धारण कर उतरना कभी शक्य होनेवाला है!’

मुझे कुछ कहना नहीं था। नंदू को दुर्गा के लिए बुरा लग रहा था। उसके प्रति भाग था यह स्पष्ट दिखाई देता था। फिर भी उसने नलिनीबहन पर गुस्सा नहीं किया था न ही उनके बारे में कुछ बुरा बोला था, यह बात मेरे ध्यान में आई।

સૌરભ સાથે આગલી રાતે વધુ પડતી લાગણીઓમાં તણાઈને થયેલી ચર્ચા-વિચારાણાનો અંત એક નિર્ણય – ઓનલાઇન ડેટિંગને એક ચાન્સ આપવો અને તેનાં અમલમાં આવ્યો હતો. એવું કંઇક હતું જે મારા મનમાં મહિનાઓથી (બા ગુજાર્યાનાં બે-ત્રણ દિવસ પછીથી) ઘૂંટાઈ રહ્યું હતું પણ, હું લગભગ ત્રણ મહિના સુધી એ બાબતે કોઈ નિર્ણય નહોતી શકી.સૌરભે વધુ મંતવ્યો આપ્યા વિના, ફક્ત મને સાંભળીને મારાં પોતાનાં જ વિચારોની ગુથ્થી સુલઝાવવામાં મદદ કરી હતી. જો કે, મેં શું કરવું અને શું નહીં નક્કી કર્યા પછી પણ તેનાં પડઘા પછીનો આખો દિવસ મારાં મનમાં પડતા રહ્યા હતાં. તેનું એક કારણ લાંબી બસ-મુસાફરી પણ હતું. એ દિવસે અમે ટોરોન્ટોથી નાયગ્રા ફોલ્સ ગયા હતાં. ટોરોન્ટોથી નાયગ્રા જતાં લગભગ દોઢ-બે કલાક થતી હોય છે. પણ, એ દિવસે વરસાદનાં કારણે અઢી કલાક થઇ હતી.

રાબેતા મુજબ સવારે અગિયાર વાગ્યા આસપાસ ઊઠીને, બસ અને ટ્રેન બદલીને અમે સિટી સેન્ટર પહોંચ્યા અને રેહાનાની રાહ જોવા લાગ્યા. એ તેનું કામ પતાવીને અમને ટ્રેન સ્ટેશન પર મળવાની હતી. એ લગભગ પંદર મિનિટ પછી આવી પછી અમે ફરીથી ટ્રેન પકડી અને બે સ્ટોપ પછી ઉતરીને નાયગ્રા તરફ જતી બસ પાસે પહોંચ્યાં. ત્યાં પહોંચીને રેહાનાને કૉફી લેવાનું મન થયું અને મોડું થાય તો અમારી બસ છૂટે તેમ હતી એટલે એ દોડીને તેની કૉફી લેવા ગઈ. એ પાંચ મિનિટ જાણે મને થોડો શ્વાસ લેવા મળ્યો અને શું ચાલી રહ્યું છે એ મગજમાં પૂરું ઉતારવા મળ્યું. સૌરભનાં કહ્યા પ્રમાણે એ બંને હવે ફક્ત મિત્રો હતાં પણ રેહાનાની રીત-ભાત આડકતરી રીતે પણ સૌરભને હજુ પણ બોયફ્રેન્ડ તરીકે જ સંબોધતી હતી અને એ મારાં માટે ઓકવર્ડ હતું. એ ઓકવર્ડનેસ તેમનું સમીકરણ શું હતું એ બાબતે નહીં પણ હું એ વિશે તેને કંઈ કહી શકું તેમ નહોતી એ બાબતે હતી.

અમે નાયગ્રા ટાઉનમાં પહોંચ્યા ત્યારે પણ ધોધમાર વરસાદ ચાલુ હતો અને સૌરભને અફસોસ થતો હતો કે, વરસાદ એ જ રીતે ચાલુ રહ્યો તો નાયગ્રા ફોલ્સ જોવાની અમને મજા નહીં આવે અને એ દિવસનો વેધર-ફોરકાસ્ટ તેણે ફરીથી કેમ ન જોયો. અમે સૌથી પહેલું કામ એક સ્ટોરમાંથી છત્રીઓ લેવાનું કર્યું. એક છત્રી તો દસ જ મિનિટમાં કાગડો પણ થઇ ગઈ. પછી અમે અડધા ભીંજાતા, અડધા કોરા ધોધ તરફ ગયાં. એ તરફ જતાં રસ્તામાં એક સ્કાય ટાવર અને તેનું રિવોલ્વિંગ રેસ્ટોરાં આવતાં હતાં.સૌરભનો વિચાર અમે ત્યાં ડીનર કરીએ તેવો હતો એટલે યાદ રાખીને એ પહેલાં બુકિંગ કરાવવા ગયો. સાડા આઠ પહેલાં કોઈ જગ્યા ખાલી નહોતી એટલે અમારે થોડી રાહ જોવી પડે તેમ હતી. પણ, અમને કોઈ વાંધો નહોતો એટલે તેણે બુકિંગ કરાવી લીધું. પછી ધોધ તરફ આગળ વધતાં રસ્તામાં અમને ક્રિસમસનાં ખૂબ સુંદર ડેકોરેશન જોવા મળ્યાં હતાં. એટલી ઠંડીમાં પણ એ સુંદર લાઈટિંગનો ચાર્મ એટલો હતો કે, અમે ત્યાં ફોટોઝ લેવા માટે રોકાયા, અંધારી રાત અને બ્રાઈટ લાઈટ્સની અછત હોવાથી ફોટોઝ સારા નહીં જ આવે એ જાણતાં હોવા છતાં પણ. ધોધની પાળ સુધી પહોંચતાં તો અમે ઠરી રહ્યાં હતાં.સૌરભે મને યુ.એસ.એની બોર્ડર દેખાડી અને યુ.એસ.એ તથા કેનેડાને જોડતો એક બ્રિજ પણ. ઠંડીને કારણે જો કે, અમે દસ મિનિટથી વધુ ત્યાં રોકાઈ નહોતાં શક્યા. ફરી વરસાદનું જોર વધતાં જલ્દી અમે ફોલ્સની બરાબર સામે એક કાફેમાં ગયાં. મને થોડી ભૂખ લાગી હતી એટલે મેં ગરમ ક્રોસોન ઓર્ડર કર્યું. પણ, તેમનું અવન નહોતું ચાલતું એટલે ઠંડાથી જ કામ ચલાવવું પડ્યું.

ત્યાંથી નીકળ્યા પછી પણ અમારી પાસે ઘણો સમય બચ્યો હતો ડિનર માટે જઈએ એ પહેલાં. એટલે અમે ત્યાંનાં કસીનોમાં શોપિંગ આઉટલેટ્સ તરફ ગયાં. કપડાંની એક મોટી શોપમાં ઈસ્ટર-ફ્રાઈડેનું સેલ ચાલતું હતું અને બહારથી કંઇક ગમે તેવું નજરે પડ્યું એટલે અમે અંદર ગયાં અને એ એક જ શોપમાં અમે લગભગ કલાક કાઢી. પછી તો તરત જમવા તરફ પ્રયાણ કર્યું સ્કાય ટાવરમાં. અમને સુંદર વિન્ડો-સીટ મળી જેમાંથી બહારનો નજારો બહુ સારી રીતે જોવા મળી શકત. પણ, એ રેસ્ટોરાં પાસે કાં તો ડીમિસ્ટીફાયર હતાં નહીં અથવા તો તેમણે એ ચાલુ નહોતાં કર્યા અને તેનાં કારણે બારીનાં કાચમાં અંદરથી ભેજ જામેલો હતો. અમે વચ્ચે વચ્ચે અમારાં ટેબલ પરનાં એક્સ્ટ્રા નેપકિન વડે કાચ થોડો લૂછી લેતાં એટલે બહાર જોઈ શકીએ. પણ, જમવાનું આવ્યા પછી તો એમ કરતાં પણ થાકી ગયાં. થોડી વાર પછી ભેજ આપોઆપ થોડો ઓછો થવા લાગ્યો એટલે બહાર થોડું થોડું દેખાવા લાગ્યું. જમવાનું આવ્યા પછી દસેક મિનિટમાં જ અમારો વરસાદી દિવસે નાયગ્રા આવવાનો અફસોસ માટી ગયો. અમે ફરતાં-ફરતાં ફરી ધોધ દેખાય એ તરફ પહોંચ્યા હતાં અને ત્યારે ત્યાં આતિશબાજી શરુ થઇ. અને એ નાયગ્રા અમારાં વ્યુમાં રહે બરાબર તેટલો સમય ચાલી એટલે અમે શરૂઆતથી અંત સુધીની વીસેક મિનિટની બહુ સુંદર આતશબાજી જોઈ શક્યા. એ શેનાં માનમાં થયું એ તો અમને ત્રણેને નહોતી ખબર. પણ, જે હતું એ બહુ જ સુંદર હતું.સૌરભે પોતે પણ ઘણી બધી વાર નાયગ્રાની મુલાકાત લીધા છતાંયે એવો નજારો પહેલાં ક્યારેય નહોતો જોયો. અમારો તો દિવસ બની ગયો!

જમીને પછી અમે ઉપરનાં ઓપન હોલમાં ગયાં. ત્યાં હાઈ-સ્કૂલ ફાઈનલ યર બોલ ચાલી રહ્યો હતો છતાં પણ ત્યાં બાલ્કનીમાં જવાની છૂટ હતી એટલે અમે થોડી વાર બાલ્કનીમાં આંટો માર્યો અને પછી કસીનો તરફ પાછાં ફરીને ઘરે જવા માટે તૈયાર થયાં. ત્યાંથી અમે લગભગ અગિયાર વાગ્યે નીકળી શક્યાં અને દોઢ વાગ્યા આસપાસ ઘરે પહોંચ્યાં. ઘરે પહોંચીને સૌરભ અને મેં થોડી વાર બેઠક જમાવી અને “હવે કાલે તો જલ્દી ઊઠવું જ છે. કાલે છેલ્લો દિવસ છે” નો નિર્ણય કરીને ઊંઘવાની તૈયાર કરવા લાગ્યા. જો કે, બંનેને ખબર જ હતી કે કોઈ અગિયાર પહેલાં ઊઠવાનું નથી.

તા.ક. – એ સાંજે એટલો ભારે વરસાદ અને ભેજ હતો કે, અમારાં નબળાં ફોન કૅમેરા વડે રેસ્ટ્રોંથી નાયગ્રા ફૉલ્સનાં ફોટોઝ જ નહોતાં લઈ શકાયાં એટલે આ પોસ્ટમાં એક પણ ફોટો નથી. :(

બસમાં બેસીને અમે નજીકનાં ટ્રેન સ્ટેશન તરફ પ્રયાણ કર્યું. કોઈ જાણીતા સાથે સફર કરવાનો એક ગેરફાયદો એ કે, રસ્તા અને સ્ટેશન એક પણ યાદ ન રહે અને ફાયદો એ કે, તમે ક્યાં ઉતારવાનું છે તેની ચિંતા કર્યા વિના ટ્રેનો અને બસોમાંથી બહારનો નજારો માણી શકો. બસ જ્યાંથી પસાર થતી હતી એ વિસ્તારો એકદમ શાંત અને સબર્બન લાગતાં હતાં. રસ્તામાં એક મોટું સફેદ રંગનું ઘર જેવું બાંધકામ હતું પણ તેનાં પર કોઈ ડેન્ટીસ્ટનું નામ લખેલું હતું. સૌરભ તરત બોલ્યો
“શું દી, ઓલું ઘર જોવે છે ને?”
મેં કહ્યું “હા. મને પે’લા ઘર જેવું લાગ્યું ‘તું. પણ, ઘર નથી ને?”
“ના, એ પે’લા ઘર જ હતું. હમણાં જ વેંચાઈ ગ્યું થોડાક ટાઈમ પે’લા. હવે ત્યાં કોઈ ડેન્ટીસ્ટ આવી ગ્યો છે. રેહાનાનાં મમ્મીનું ડ્રીમ ઘર હતું એવડું એ. એને એવું ઘર બનાવવું ‘તુ ક્યારેક.”
“તારું અને રેહાનાનું હવે શું છે?”
“કીધું તો ખરું કે, બધું પૂરું.”
“બધું પૂરું એટલે સાવ પૂરું કે, કોમ્પ્લીકેટેડ?”
“હા એટલે એવું જ કંઇક. પછી નિરાંતે ક’ઈશ.”
“ઓ.કે.”

એ દિવસની સફર બાબતે મને ફક્ત એટલું યાદ છે કે, અમે એક બસ અને બે ટ્રેન બદલીને શહેરનાં મધ્યમાં સી.એન ટાવર નજીક એક ટ્રેન સ્ટેશન પર ઊતર્યા હતા. એ દિવસ ખૂબ વાદળછાયો હતો. સૌથી પહેલાં તો મારે એક ચોક્કસ બેન્કનાં એ.ટી.એમની જરૂર હતી. એટલે એ શોધતા અમે આઠેક બ્લોક જેટલું ચાલ્યાં પણ એ.ટી.એમ ક્યાંયે નજરે ન પડ્યું એટલે મેં સૌરભને પૂછ્યું, “તું શ્યોર છો એ બેન્ક અહીં જ છે?” ત્યારે એ ભાઈએ જી.પી.એસ.માં જોવાનું નક્કી કર્યું અને જાણ્યું કે, એ.ટી.એમ તો અમે જે તરફથી આવ્યા હતાં એ તરફ છે. પછી તો મારે “હું છું પછી તારે પૈસાની શું જરૂર છે” અને એવું ઘણું બધું સાંભળવાનું આવ્યું. પણ, વર્ષોથી એ રીતે કોઈ પાસે પૈસા માંગવાની આદત નથી રહી એટલે એ પ્રસ્તાવ મને રૂચે તેવો નહોતો.

અમે ફરી પાછાં ચાલવાની શરૂઆત કરી પણ, ઠંડીમાં એટલું ચાલીને સૌરભને ભૂખ લાગી ગઈ હતી એટલે પહેલાં અમે હતાં ત્યાં એક ફૂડ-ટ્રકમાંથી હોટડોગ ખાવાનું નક્કી કર્યું. તેણે મને પૂછ્યું,
“તારે શું ખાવું છે?”
મેં કહ્યું, “કંઈ નહીં.”
“ખરેખર કંઈ નહીં? કંઇક તો ખા!”
“પણ મને સાચે ભૂખ નથી લાગી.”
પણ, બાળકોને પૂછો ત્યારે ભૂખ ન જ લાગી હોય અને કટાણે લાગે તેવું મારું કામકાજ હતું. અમે માંડ પાંચ મિનિટ આગળ ચાલ્યાં પછી ભૂખ લાગી. ત્યાં બીજું પણ એક હોટડોગ સ્ટેન્ડ હતું પણ સૌરભે ત્યાંથી ખાવાની ના પડી અને કહ્યું,
“પેલું હતું એ જ સારું હતું. આ સારું નહીં હોય.”
મેં ધડ કરી, “હોટડોગ સ્ટેન્ડ બધાં સરખાં જ હોય અને બિમાર પડવાની શક્યતા બધે હોય જ. તને કેવી રીતે ખબર કયું સારું ‘ને કયું નહીં”
તો મને કહે, “અરે આપણે નીકળા ત્યારે જ મેં ડેવિડને પૂછ્યું ‘તું. તારું ધ્યાન નહીં હોય. તેણે મને કીધું ‘તું કે, પે’લા સ્ટેન્ડમાંથી નહીં ખાતો, એ એટલું સારું નથી. બીજમાંથી ખાજે. ચલ આપણે બેંક પાસે જાઈએ છીએ ને ત્યાં ઘણું સારું હશે, ત્યાંથી ખાઈ લેજે.”

અમે નવેક બ્લોક ચાલીને અંતે પેલી બેંક સુધી પહોંચ્યા અને ત્યાંથી પૈસા લીધાં પછી મને શાંતિ થઈ. કેનેડાની નોટો ઓસ્ટ્રેલિયા જેવી જ છે એવું મેં તેને જણાવ્યું તો ભાઈ કહે “હાસ્તો. કેનેડાએ ઓસ્ટ્રેલિયા પાસેથી જ આઈડિયા લીધો ‘તો. તને નથી ખબર? પહેલાં તમારે ત્યાં આવી નોટો આવી. પછી કેનેડાએ ચાલુ કરી.” એમ ગપ્પા મારતાં ચાલતાં હતાં તો ભાઈ મને કહે, “એમ નહીં, આમ ચાલીએ.” મારે કૉફી પીવી છે. મેં કહ્યું “ઠીક. મારે પણ કંઇક ગરમ પીવું છે.” એ મને ટિમ હોર્ટન નામની એક જગ્યાએ લઇ ગયો. અમેરિકામાં પીતી હોઉં છું તેવી જ કંઇક અપેક્ષાથી મેં હોટ ચોકલેટ મંગાવી. પણ, આ તો સાલું ઓસ્ટ્રેલિયામાં ‘ડોમ’ લેવલનું નીકળ્યું (મતલબ ઘણું સારું). એ હોટ ચોકલેટ એટલી માપસર ગળી અને કન્ઝીસ્ટન્ટ હતી કે, દિલ ખુશ થઇ ગયું. ઓસ્ટ્રેલિયાથી શિફ્ટ થયા પછી પહેલી વાર મેં એટલું સારું ગરમ પીણું પીધું હતું. ટોરોન્ટોનું ડાઉનટાઉન પણ પર્થની યાદ અપાવતું હતું. બહુ ભીડ નહીં અને શહેરનાં મધ્યમાં પણ સાન ફ્રાન્સિસ્કોનાં પ્રમાણમાં ઘણી શાંતિ લાગે. ત્યાં હું આરામથી મારી હોટ ચોકલેટ પીતી હતી તો ભાઈ કહે “હવે થોડી જલ્દી કરજે હો. કાં તો હવે ચાલતાં ચાલતાં પીએ” મેં કહ્યું “કેમ? તારી કો’ક ફ્રેન્ડની રાહ નથી જોવાની?” “ના, હવે નથી લાગતું એ આવે. મોડું પણ થવા લાગ્યું છે એટલે હવે વધુ રાજ જોઈશું તો સિ.એન. ટાવર પરથી કંઈ જોવાની મજા નહીં આવે અને આપણી પાસે ટાઈમ ઓછો છે. કાલે તો આપણે નાયગ્રા ફોલ્સ જવાનાં.”

ફરી અમે જ્યાંથી ચાલીને આવ્યા હતાં એ તરફ ગયાં અને સિટી એક્સપ્લોરર પાસ લઈને ટાવર તરફ અંદર ચાલવા લાગ્યાં. બેઝ લેવલ પર ટાવરમાં જવાની લિફ્ટનાં પ્રવેશદ્વાર તરફ જતાં વચ્ચે કાચની દીવાલોમાંથી આરપાર દેખાતું હતું. ટાવરની બરાબર બાજુમાં એક સ્ટેડિયમ હતું અને બીજી તરફ ટ્રેનનાં પાટા દેખતાં હતાં. ઉપર જતાં ગયાં તેમ લિફ્ટમાંથી બહારનો શહેરનો નજારો વધુ ને વધુ સ્પષ્ટ અને કોઈ અડચણ વિના દેખાતો હતો.

સૂર્યાસ્ત થવાને થોડી જ સેકન્ડોની વાર હતી ત્યારે અમે એકદમ ઉપર પહોંચ્યા હતાં. આકાશ સાફ હતું. ઉપરથી સૂર્યને બરાબર ઢળતો જોઈ શક્યા પછી થોડી માટે સંધ્યાનાં રંગો પથરાવા લાગ્યાં. ત્યાં કાચની બારીઓ પાસે અમે લગભગ અડધી-પોણી કલાક ઊભા રહ્યાં અને શહેરની રોશની જોતાં રહ્યાં.

હાઈવે પરથી પસાર થતી ગાડીઓ નાની રમકડાં જેવી લાગતી હતી અને દૂરથી આવતી હોય ત્યારે તો જાણે રોશનીનો દડો જ સામે આવતો હોય તેવું લાગે. ટોરોન્ટો બહુ વિચિત્ર પ્રકારનું ખૂબસૂરત હતું. ત્યાંની ખૂબસૂરતી કોઈ હાર્ટ-બ્રેકિંગ મૂવીનાં સેટ જેવી હતી. એ જગ્યાએ ‘ઈટર્નલ સનશાઇન ઓફ અ સ્પોટલેસ માઈન્ડ’ જોતી વખતે થતી તેવી લાગણીઓ અનુભવાતી હતી.

થોડો સમય થયો એટલે પછી બાકીની સાંજ શું કરીશું એ વિચારવા લાગ્યાં. મને અચાનક મૂવીનો વિચાર આવ્યો અને સૌરભ તરત માની ગયો. નવાં મૂવિઝમાં સારું કયું હશે એ વિચારવા લાગ્યાં ત્યાં મને તમાશા યાદ આવ્યું. સૌરભે જોયું તો ડંડા સ્ક્વેર થીયેટરમાં તમાશાની ટિકિટ ઉપ્લબ્ધ હતી એટલે અમે ૯ વાગ્યાની ટિકિટો લીધી. છેલ્લે અમે સાથે ૨૦૦૯માં હું ઓસ્ટ્રેલિયા જવા નીકળી એ પહેલાં હેરી પોટર જોવા ગયાં હતાં એટલે છ વર્ષે ફરી સાથે પિક્ચર જોવા મળશે એ વિશે અમે બહુ ખુશ હતાં. સિ.એન ટાવરનો કાર્યક્રમ સાડા છ આસપાસ પત્યો પછી અમે ડંડા સ્ક્વેર તરફ માર્કેટ બાજુ ચાલવા લાગ્યાં. કપડાં અને એક્સેસરીઝમાં સૌરભનો ટેસ્ટ હજુ પણ એટલો જ મોંઘો અને એલીગન્ટ હતો. અચાનક ચાલતાં ચાલતાં મારું ધ્યાન એક શેરીમાં બરાબર વચ્ચે દેખતાં ચંદ્ર પર ગયું. એ દિવસે ત્યાં ચાંદો વિશાળ થાળ જેવો મોટો અને પરફેક્ટ ગોળ દેખાતો હતો. તેનો ફોટો લેવાની મેં ઘણી કોશિશ કરી પણ કુદરતની દરેક કરામતોની જેમ તેની સુંદરતા પણ ફોટોમાં લઈ શકવી અશક્ય હતી.

અમે થોડી વાર ત્યાંનાં મોલમાં આંટો મારવાનું વિચાર્યું. થેન્ક્સગિવિંગ નિમિત્તે બધે જ સેલ ચાલતાં હતાં એટલે અમને થોડો તેનો લાભ પણ મળ્યો અને મેં ત્યાંથી એક સુંદર નિટેડ ટી-શર્ટ ખરીદ્યું.

પછી ફૂડ-કોર્ટમાં જમીને થિયેટર તરફ રવાના થયાં ત્યારે થોડું મોડું થઇ ગયું હતું અને સૌરભને અચાનક મેન્ગો સ્મૂધી લેવાનું સૂજયું હતું. એટલે, બુદ્ધિ લગાવીને મેં ઉપર જઈને ટિકિટ લેવાનું નક્કી કર્યું અને એ સ્મૂધી લે ત્યાં સુધીમાં મેં અંદર સારી સીટ શોધીને અમારાં માટે જગ્યા રોકી. અમારો ટીમ એફર્ટ રંગ લાવ્યો અને અમને સારી સીટો અને સ્મૂધી બંને મળી રહ્યાં.

કેનેડાનાં થિયેટર્સમાં મૂવી શરુ થાય એ પહેલાં એકાદ મિનિટ માટે એક ઇન્ટરેસ્ટિંગ પોપ-ક્વિઝ ચાલતી હોય છે. સ્ક્રીન પર પ્રશ્નો અને વિકલ્પો મૂકાતા જાય અને લોકો પોતાનાં ફોનમાં થિયેટરની એપ પરથી સાચો જવાબ પસંદ કરી શકે અને છેલ્લે સ્કોરબોર્ડ જોવા મળે. એ જીતવા પર ડિસ્કાઉન્ટેડ મૂવી ટિકિટ વગેરે પણ મળે. મૂવીએ આખો વખત અમને બંનેને બરાબર જકડીને રાખ્યા હતાં. અમે ત્યાંથી બહાર નીકળ્યા પછી પણ થોડાં એ જ ઝોનમાં રહ્યાં હતાં. થિયેટરની બહાર જ્યાંથી પોપ-કોર્ન વગેરે મળે ત્યાંથી સૌરભે સ્મૂધિની બેગ લીધી એટલે મને આશ્ચર્ય થયું કે, એ સ્મૂધી પી નહોતો ગયો? તેણે ત્યાં રાખી હતી? તો ભાઈ કે, “હા તો. ત્યાં અંદર થોડાં લઇ જવા દે? અને એમ કંઈ આટલી સારી સ્મૂધી જવા થોડી દેવાય?” પછી એ તો ફટાફટ પી ગયો પણ મારાંથી અડધી સ્મૂધી પણ ન પીવાઈ. તો એ ફેંકવા પણ ન દે. ધરાર એ અધૂરી સ્મૂધી ઘર સુધી પકડાવી રાખી.

અમે ત્યાંથી નીકળ્યા ત્યારે સવા બાર જેવું થયું હતું. રસ્તામાં મેં કહ્યું ચલ ને દારૂ પીવા જઈએ. તો એ મને તેનાં એક જાણીતાં પબમાં લઇ ગયો. ત્યાં અમે બિયરનો એક જગ મંગાવ્યો અને તેમાં વોડ્કાનાં બે શોટ્સ મિક્સ કરીને ચીયર કર્યું. ઇમોશનલ મૂવીની અસર અને તેમાં દારૂનાં મિશ્રણથી બધી ‘રિયલ ડીલ’ વાતો બહાર આવવા લાગી. અત્યાર સુધી તો અમે ફક્ત હાહા-હીહી જ કર્યું હતું. પણ, હવે ફાઈનલી જીવનમાં શું-શું બરાબર નહોતું તેની વાત શરુ કરી. અમારો ઈમો સેશન દોઢેક કલાક ચાલ્યો. મેં તેની પાસે ફરિયાદ પણ કરી લીધી કે, તેને દોઢ વર્ષમાં એક પણ વખત ફોન કરવાનું ન સૂજયું! મેં તેને એ પણ કહ્યું કે, મને ડર લાગવા માંડ્યો હતો કે, અમારો બોન્ડ ધીરે ધીરે ઢીલો થતો જશે અને દિવસે દિવસે અમે વધુ ને વધુ દૂર જતાં જશું. એ હદ સુધી કે પછી મળીશું ત્યારે પણ ફક્ત ઉપર ઉપરની અને ફોર્મલ વાતો જ થવા લાગશે. તેણે માફી માંગી અને મને જણાવ્યું કે, એ સમયે તેનાં જીવનમાં શું ચાલતું હતું અને કેમ એ કોઈ સાથે બહુ કોન્ટેક્ટ નહોતો રાખી શક્યો. તેણે મને ખાતરી પણ આપી કે, એવું કંઈ જ નહીં થાય. એ ઈમો સેશન ત્યારે અમારા બંને માટે કદાચ ખૂબ જ જરૂરી હતો. અમે બંને અમારી પરિસ્થિતિઓમાં ઘણાં વર્ષોથી એકલાં જ લડતાં રહ્યાં હતાં અને હવે ફાઈનલી અમે એટ લીસ્ટ એક જ ખંડમાં હતાં અને એકબીજાથી પાંચ કલાકની ફ્લાઈટની જ દૂરી પર હતાં એ હકીકત પહેલી વખત અનુભવાઈ રહી હતી.

ટોરોન્ટોમાં ઈમિગ્રેશન અને બોર્ડર પ્રોટેક્શનનું ચેકિંગ બહુ જ સહેલું છે. જો કે, ત્યાં પહોંચતા જ મારા ધ્યાનમાં આવ્યું કે, આ એરપોર્ટ પર કોઈ પાસેથી કોઈ માહિતી જોઈતી હોય તો કોઈને ખાસ કંઈ ખબર નથી અને પડી પણ નથી. જો ઓસ્ટ્રેલિયા ‘laid back’ કહેવાય તો ટોરોન્ટો તો – It takes ‘laid back’ to another level કક્ષાની જગ્યા છે. ત્યાં જતાંનાં બે-ત્રણ કલાકમાં જ મને સમજાઈ ગયું કે, ઓસ્ટ્રેલિયન્સને કેનેડા આટલું કેમ ગમે છે અને અહીં ઘણાં બધાં ઓસ્ટ્રેલિયન્સ વર્કિંગ-હોલીડે વિઝા લઈને કેમ આવે છે. ઈમિગ્રેશન ફોર્માલિટી પતાવીને ધડકતા હૃદયે હું ‘અરાઈવલ લાઉન્જ’ પહોંચી. લેન્ડ થઈને તરત જ મેં સૌરભને ફોન કર્યો હતો એટલે એ ત્યાં આવી પહોંચ્યો હતો અને તેની સાથે તેનો કોઈ મિત્ર આવ્યો હતો.

તેણે “કાં દી!” કહીને હાથ મિલાવવા માટે લંબાવ્યો એટલે જવાબમાં હું બંને હાથ લંબાવીને તેને ભેટી પડી. પછી અમે પાર્કિંગ તરફ ચાલ્યાં ત્યારે તેણે મારી બેગ ઉપાડવાની ઓફર કરી તો મેં જવાબમાં હસીને “I am a strong, independent modern woman” એવી વાઈડાઈ ઓફર કરી. એટલે તેણે સામે હસીને કહ્યું “તો ઉપાડ” દસેક સેકન્ડમાં તેનાં મિત્રે તેને મારી બેગ લેવાનું સૂચન કર્યું. પણ, તેણે હસીને તેને કહ્યું કે, “ના, જરૂર નથી. એ સ્ટ્રોંગ .. પછી શું હતું, દી?” પછી અમે હસવા લાગ્યાં. મને થયું ચાલો, એટલી તો ખબર પડી કે બીજા જે કંઈ ફર્ક પડયા હોય તે. પણ, તેની સેન્સ ઓફ હ્યુમર હજુ બરકરાર છે.

એરપોર્ટથી શહેર તરફ જતાં અમે તેનાં ડ્રાઈવર્સ લાઈસન્સ વિશે વાત કરી રહ્યાં હતાં. મને એવો ખ્યાલ હતો કે, તેની પાસે ત્યાં કાર હતી. પણ, નહોતી. તેની પાસે ત્યાંનાં લાઈસન્સની લર્નર્સ પરમિટ હતી પણ લાઈસન્સ નહોતું. તો મેં તેને કહ્યું કે, આપણે કાર હાયર કરી શકીએ. એ ડ્રાઈવ ન કરી શકે પણ હું તો ડ્રાઈવ કરી શકું એક ટૂરિસ્ટ તરીકે મારાં ઓસ્ટ્રેલિયન લાઈસન્સ પર. પછીની દસેક મિનિટ અમે શું કરવું, કેવી રીતે કરવું તેનાં પ્લાન બનાવતાં રહ્યાં. પછી પાંચેક સેકન્ડનો એક પોઝ લઈને મેં કહ્યું “shit!” પછી હું આગળ કંઈ બોલું એ પહેલાં એ જ હસતાં હસતાં બોલી ગયો “શું થ્યુ? લાઈસન્સ લઇ આવતાં જ ભૂલી ગઈ છો ને?” એટલે મેં હસીને હા કહી. પછી તેણે નિરાશામાં માથું હલાવીને હસતાં હસતાં કહ્યું “ખબર જ હતી. આવા ને આવા!” પછી એ, હું અને તેનો મિત્ર અમે ત્રણે હસતાં રહ્યાં.

રાત્રે લગભગ અગિયાર વાગ્યા હતાં અને જેક એસ્ટર નામની એક જગ્યાએ અમે જમવા માટે રોકાયા. ત્યાં દરેક ટેબલ પર એક લાંબો ખાખી કાગળ પાથરેલો હતો અને દરેક ટેબલ પર ક્રેયોન્સ હતાં. એ જોઇને મને બહુ આશ્ચર્ય થયું હતું અને બહુ મજા પણ આવી હતી. એ લોકો બધાંને ટેબલ પર લખવા કે ડૂડલિંગ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરતાં હતાં અને એવું મેં પહેલી વાર ક્યાંય જોયું હતું.અમે બેઠાં હતાં ત્યાંથી લગભગ છએક મીટર દૂર કાગળનો એક લાંબો મોટો રોલ પણ મારી નજરે ચડ્યો હતો. એ કાગળ પછી તમને ઘરે લઇ જવા દે. હું તો સ્કૂલનાં બાળકની જેમ ઉત્સાહિત થઇ ગઈ. પણ, એટલી રાત્રે પાંચ કલાકની ફ્લાઈટ પછી શું દોરવું એ સૂજતું નહોતું એટલે મેં મારું અને સૌરભનું નામ લખી નાંખ્યું.

વેઈટર આવ્યો અને અમે જમવાનું ઓર્ડર કર્યું ત્યારે તેણે મને પૂછ્યું, “કાં દી તું તો કહેતી ‘તી ને કે, બિયર પીશ આવીને? નથી પીવી?” ત્યારે મેં કોકટેઈલ ઓર્ડર કર્યું.ભારત હતા ત્યારે ખૂબ સાથે બેસીને એક થાળીમાં જમ્યા છીએ. એ દિવસે અમે પહેલી વખત સાથે બેસીને દારૂ પી રહ્યા હતા. એ કોકટેઈલનો ગ્લાસ બહુ જ સુંદર હતો અને કોકટેઈલ બહુ જ ખરાબ હતું – એકદમ ગળ્યું ગળ્યું. મારાંથી પી શકાયું એટલું પીધું અને પછી છોડી દીધું. બહાર નીકળતી વખતે મેં ત્યાં લગાવેલાં પેઇન્ટિન્ગ્સ અને વોલ-પોસ્ટર્સ જોયાં. એ બધાં પણ એટલાં જ કલાત્મક અને યુનીક હતાં.

મને ટોરોન્ટો પહેલી રાતથી જ ગમવા માંડ્યું હતું. ત્યાંથી ઘર તરફ પ્રયાણ કર્યું ત્યારે કારમાં સૌરભે મને યોન્ગ સ્ટ્રીટ દેખાડી અને તેનાં વિશે માહિતી આપતાં કહ્યું કે, એ દુનિયાની લાંબામાં લાંબી સ્ટ્રીટ માનવામાં આવે છે.સૌરભનો મિત્ર અમને ઘરે છોડી ગયો પછી સૌથી પહેલું ધ્યાન મારું ક્રિસમસ ડેકોરેશન પર ગયું હતું. તેનાં અપાર્ટમેન્ટ બિલ્ડિંગનાં પ્રવેશદ્વાર પાસે ક્રિસમસની મસ્ત સજાવટ કરેલી હતી. નાનાં રેઇન્ડીયર, ક્રિસમસ ટ્રી અને સ્નો-ફ્લેકની રોશનીથી એલીવેશન બહુ જ સુંદર લાગતું હતું.

તેનું ઘર લગભગ નવમાં કે દસમાં માળ પર હતું એટલે ત્યાંથી બહારનો નજારો ખૂબ સુંદર દેખાતો. મને એ જગ્યા અનહદ ગમી હતી. બે પુરુષો જ રહેતાં હોય તેનાં માટે એ ઘર ખૂબ સુંદર રીતે સજાવેલું અને સાચવેલું હતું. તેનો હાઉઝમેટ – ડેવિડ એ ઘરનો માલિક પણ હતો અને તે ઈરાની હતો. તેણે ખૂબ જ સુંદર ઘર-સજાવટની વસ્તુઓ પસંદ કરી હતી અને ઘરનાં દરેક ખૂણે થોડો ઈરાની ટચ આંખે ઊડીને વળગતો હતો.સૌરભનાં રૂમમાં સામાન ગોઠવીને અમે બિયરનાં કેન્સ ખોલ્યાં અને નિરાંતે વાતો કરવા લાગ્યાં. દોઢ-બે વર્ષનો ડોઝ ચાર દિવસમાં પૂરો કરવાનો હતો ને!

લગભગ બે વાગ્યા આસપાસ ડેવિડ કામ પરથી ઘરે આવ્યો. પછી એ પણ અમારી સાથે જોડાયો. તેનું ઇંગ્લિશ ભાંગેલું-તૂટેલું હતું એટલે થોડું સમજવામાં શરૂઆતમાં મને મુશ્કેલી પડી હતી પણ પછી ધીરે ધીરે એ પણ ગોઠવાઈ ગયું. એ રાત્રે અમે ત્રણે સાડા ત્રણ – ચાર સુધી જાગ્યા હતાં અને ખૂબ ગપાટા માર્યા હતાં. પછીનાં દિવસે સવારે મારાં ડાહ્યા શેફ ભાઈએ મારાં માટે ગરમ નાશ્તો બનાવ્યો હતો. તેમાં ડેવિડે પણ થોડો ઈરાની ટચ ઉમેર્યો હતો અને એ મેં ખૂબ માણ્યો હતો. નાશ્તો કહો કે લન્ચ, બધું એક જ હતું. અમે અઢી વાગ્યા આસપાસ માંડ ઘરેથી બહાર નીકળ્યા. તેનાં બિલ્ડિંગની આસપાસ બિલકુલ પહાડોમાં લાગે તેવી શાંતિ લાગતી.

વળી, એ સમય પાનખરનાં અંતનો હતો એટલે બધાં જ વૃક્ષો પરથી પાન બિલકુલ ખરી ગયાં હતાં અને ફક્ત કોરાં ઠૂઠા નજરે પડતાં હોય તેવું લાગતું હતું.

સાંભળ્યું હતું કે, ઋતુઓ સામાન્ય સ્થળોમાં ફક્ત અનુભવાય, પણ પહાડોમાં ઋતુઓ દેખાય. એ વાત ટોરોન્ટો માટે પણ એકદમ સાચી હોતી હશે તેવું લાગ્યું હતું. એ નીરવ શાંતિમાંથી બસમાં બેસીને અમે ટોરોન્ટો સિટી-સેન્ટર તરફ પ્રયાણ કર્યું.