લેખક: rakhadta_bhatakta

કર્ણાટક-10

કર્ણાટક, પ્રવાસ, ભારત

એ રાત્રે પણ અમે રુમ પર પહોંચ્યા તો હોટેલનાં સ્ટાફે રુમ સર્વિસ કરીને એક સ્વીટ નોટ મૂકી હતી.

મારા માટે આ પ્રકારનું ‘અટેન્શન ટુ ડીટેલ’ એકદમ નવું હતું. તેમની નોટ એક પ્લેઝન્ટ સરપ્રાઈઝ હતી. છતા ધીમે ધીમે આખા દિવસની વિચિત્રતા અને થાક અચાનક મારા મન પર હાવી થઇ ગયા. ‘જો-અને-તો’નાં તાણાં-વાણાં મન પર છવાઈ ગયાં અને થોડું રડાઈ ગયું. મને બહુ સારી ઊંઘ ન આવી અને એક સાથી સાથે લગભગ લડાઈ થઇ ગઈ. સવારે સાત વાગ્યે ઍલિફ્ન્ટ કૅમ્પ માટે ઉઠવાનાં વિચારમાત્રથી મને ત્રાસ થઇ રહ્યો હતો. લગભગ નવ વાગ્યે માંડ ઊઠી શકાયું. નાસ્તો કરીને બહાર જવા માટે નીકળતા 11 વાગી ગયા.

કારમાં જે સ્ત્રી-સાથી આગળ બેઠા હતા તેમનાં આગલાં દિવસનાં અનુભવ પછી તેમનું સ્થાન એક પુરુષે લઇ લીધું. ફક્ત સીટ કન્ફિગરેશન જ નહીં, અંદરનો માહોલ પણ બદલાઈ ગયો. ગઈ કાલ સુધી જે બધા દર પાંચ – દસ મિનિટે મજાક-મશ્કરી કરી રહ્યા હતા, એ આજે સાવ ચુપ હતા. ડ્રાઇવરનાં ચહેરા પર પણ શર્મિંદગી છવાયેલી હતી અને તેનું અંતર્મુખીપણું વધુ ગાઢ થયું હતું. નસીબજોગે રસ્તો બહુ લાંબો નહોતો.

ઍલિફ્ન્ટ કૅમ્પનું નામ હતું ‘દુબ્બારે’. અમને ખ્યાલ હતો કે અમે હાથીઓને જોઈ શકવા માટે બહુ મોડા છીએ છતાં નીચે ઉતારવાનું સાહસ કર્યું. બહાર જઈને જોયું તો ગાડીઓ અને બસની લાંબી લાઈન લાગેલી હતી. એક બસમાંથી સ્કૂલ સ્ટૂડન્ટ્સનું એક ઝુંડ ઊતર્યું એ જોઈને જ અમને સમજાઈ ગયું અંદર કેટલી ભીડ હોવાની. અમે ત્યાંથી જ પાછા વળી ગયા અને બાયલાકૂપેનો રસ્તો પકડ્યો. કૂર્ગનાં જંગલો વચ્ચે બાયલાકૂપે એક ‘અનલાઇકલી’ જગ્યા છે. હિમાલયનાં પહાડોનાં આદિ તિબેટન લોકો એકદમ જ વિરુદ્ધ આબોહવામાં આવીને કઈ રીતે વસ્યા હશે! ધર્મશાલા પછી આ ભારતનું સૌથી મોટું તિબેટન સેટલમેન્ટ છે. સ્વાભાવિકપણે ત્યાં એક બૌદ્ધ મોનાસ્ટ્રી પણ છે, જેનું નામ છે નામદોરલિંગ ગોલ્ડન ટેમ્પલ.

અમે ત્યાં પહોંચીને સૌથી પહેલા મોનાસ્ટ્રીમાં ગયા. લગભગ અમારી સાથે જ એક સ્કૂલ ગ્રુપે પણ પ્રવેશ કર્યો અને તેમની પાછળ બે-ત્રણ બીજા મોટા ગ્રુપ આવ્યાં. તેમનાં ગાઈડ અથવા ટીચર લાગતી એક વ્યક્તિ સાથે અમારી થોડી વાત થઇ તો તેમણે કહ્યું આ સમયે ત્યાંની લગભગ દરેક લોકલ સ્કૂલ તેમનાં વિદ્યાર્થીઓને એક દિવસની પિકનિક પર લઇ જતી હોય છે એટલે દરેક જગ્યાએ આ આખું અઠવાડિયું ઘણાં વિદ્યાર્થીઓ જોવા મળશે. તેમની સાથે વાત કરતા મારું ધ્યાન પડ્યું એક મોટાં ગ્રુપ પર, જેમાં લગભગ દરેક છોકરીઓએ હિજાબ પહેરેલાં હતાં. જોઈને આનંદ થયો કે, આપણે સદ્નસીબ છીએ કે, આપણી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ સર્વધર્મ સમભાવની ભાવના હજી જાળવી રાખી છે. બાકી મીડિયા અને ટેલિવિઝનનાં નરેટિવ પરથી તો એમ જ લાગે કે ધાર્મિક કટ્ટરતા દેશનાં દરેક ખૂણે વકરી રહી છે .

ત્યાં ખૂબ ભીડ હોવાનાં કારણે એ જગ્યા મને મોનાસ્ટ્રી ઓછી, અને મેળો વધુ લાગી. ફક્ત ત્યાંની દીવાલો પર સુંદર બૌદ્ધ મ્યુરલ્સ પર ધ્યાન આપી શકાયું, બાકી તો લોકોની સતત આવ-જા વચ્ચે એ સ્પેસ ફીલ કરવી લગભગ અશક્ય હતી. મુખ્ય મંદિર સામે એક મોટાં પ્રાંગણનાં પાછલાં ભાગમાં હરોળબંધ એપાર્ટમેન્ટ્સ જેવું કૈંક દેખાયું. આંખ ત્યાં સુધી પહોંચવાનો રસ્તો શોધવા લાગી ત્યાં તરત જ ‘પ્રવેશ નિષેધ’ બતાવતું બોર્ડ દેખાયું. તેનાં પર લખેલું હતું ‘ફક્ત મૉન્ક માટે પ્રવેશ’. એ બોર્ડે એક ઇન્ટરેસ્ટિંગ વાત છેડી. “બૌદ્ધ ધર્મમાં ફક્ત પુરુષોને જ સંન્યાસ આપવામાં આવતો હશે કે સ્ત્રીઓને પણ?” હું અને એક સાથી સહમતિમાં બોલ્યા “સંન્યાસી બૌદ્ધ સ્ત્રીઓ પણ જોઈ છે અમે.” ફરી સવાલ થયો “એ હૉસ્ટેલમાં ફક્ત પુરુષો જ રહેતા હશે કે સ્ત્રીઓ પણ? મૉન્ક શબ્દ જેન્ડર – ન્યૂટ્રલ છે કે નહીં ?” અમે નક્કી કર્યું ગૂગલ સર્ચ ન કરીએ અને પોતાનો અંદાજ લગાવીએ. એક સાથીનાં અંદાજે મૉન્ક શબ્દ ફક્ત બૌદ્ધ પુરુષ સાધુઓ માટે વપરાતો હતો. એક સાથીએ કહ્યું તેમની પાસે આ વિષય પર બહુ માહિતી નથી એટલે તેમનો કોઈ ઓપિનીયન નથી. મારા મતે એ જેન્ડર-ન્યૂટ્રલ શબ્દ હતો કારણ કે, મને ‘શેફ્સ ટેબલ’ શોનો એક એપિસોડ યાદ આવી રહ્યો હતો જેમાં તેઓ એક સાધ્વીને પણ મૉન્ક તરીકે જ એડ્રેસ કરી રહ્યા હતા તેવું મને કૈંક યાદ આવતું હતું. ઉપરાંત, મેં તર્ક લગાવ્યો – “જો ‘મોન્ક’ સિવાયનો કોઈ શબ્દ હોત તો એ આપણને ખબર હોત ને?” આ વાતે મનમાં ઘણાં સવાલ ઊભા કર્યા જેનાં જવાબ મેં આ ટ્રિપ પત્યા પછી ઘરે પહોંચીને શોધ્યાં.

મોનાસ્ટ્રીની બહાર એક નાની બજાર હતી ત્યાં એક કૅફેમાં અમે થોડો સમય વિતાવ્યો. આ વાક્ય લખું છું ત્યારે વિચાર આવે છે – ધર્મસ્થળો અને બજારોનો પણ કેવો વિરોધાભાસી સંબંધ છે! લગભગ દરેક ધર્મનાં મોટાં દેવસ્થાનની સામે મેં કોઈ ને કોઈ પ્રકારની બજાર હંમેશા જોઈ જ છે. ક્યારેક નાની બજાર – જ્યાં ફક્ત પૂજાનો સામાન મળતો હોય, ક્યારેક વ્યવસ્થિત કમર્શિયલ બજાર જ્યાં દુનિયાભરનો સામાન મળતો હોય! કદાચ બંને એકબીજાનાં પૂરક અને પ્રેરક છે. જ્યાં બધું જ ખરીદી શકાય ત્યાં માણસ છકી ન જાય એ માટે એક બિલકુલ ન ખરીદી શકાય તેવી વસ્તુ ગોઠવવામાં આવી અને માણસ અવાસ્તવિક આદર્શવામાં હોશ ન ગુમાવી દે એ માટે કદાચ ત્યાં બજાર ગોઠવવામાં આવી કે તેને યાદ રહે – ધાર્મિક સ્થળો પણ અંતે તો ઇકૉનૉમીનો જ એક ભાગ છે!

ત્યાંથી નીકળીને અમે લગભગ ત્રણ વાગ્યે હોટેલ પહોંચ્યા અને બાકીનો દોઢ દિવસ ક્યાંયે ન જવાનું નક્કી કર્યું. સાંજે લોકોએ એક પછી એક ત્યાંનાં સ્પામાં અલગ અલગ રિલેક્સેશન-ટ્રિટમેન્ટ્સ બુક કરી હતી. બાકીનો સમય કોઈ જ પ્લાન નહોતો અને એટલે સહપ્રવાસીઓ સાથે રહેવું પણ જરૂરી નહોતું. મને એ સુંદર જગ્યામાં, એકાંતમાં, સતત બડબડાટ સાંભળ્યા વિના થોડો શ્વાસ લેવાનો મોકો મળ્યો એ જ મારા માટે આનંદની વાત હતી.

થોડો આરામ કરીને હું ત્યાંની લાઇબ્રેરીમાં ગઈ. બહુ જ ક્યૂટ નાની મઢુલી જેવું સ્ટ્રક્ચર હતું અને ત્યાંની બારીઓમાંથી મોટું સુંદર ખેતર અને હરિયાળી દેખાતાં હતાં. સતત બોલવું કે સાંભળવું પણ જાણે એક નશો છે. અવાજ બંધ થતા જ મગજ જાણે રીસેટ થવા લાગે છે અને દુનિયા વધુ સાફ અને વધુ બહોળી દેખાવા લાગે છે. લાઈબ્રેરીમાં ઘણી બધી સુંદર કૉફી ટેબલ બુક્સ, ક્લાસિક લિટરેચર અને ઘણી કિતાબોની રેર બુક્સ પણ હતી. થોડી વારમાં ત્યાં એન્ટ્રન્સ પર એક યુવાન નેચરલિસ્ટ બેઠો હતો તેણે મને પૂછ્યું, “આપણી કદાચ પહેલા વાત થઇ છે કે નહીં ?” મેં હસીને કહ્યું “હા. બ્લડ બૅરીઝ. ગઈ કાલે.” તેને બરાબર યાદ આવ્યું. તેટલામાં એક સાથીએ પણ ત્યાં આવીને મુકામ કર્યો. આગલા દિવસે કૉફી વર્કશોપમાં અમને કહેવામાં આવ્યું હતું કે, વર્કશૉપમાં દેખાડેલી કોઈ પણ સ્ટાઈલની કૉફી લાઇબ્રેરીનાં કૅફેમાં મળી જશે. કૉફીની એક એસ્પ્રેસો પ્રેપરેશન વિષે સાંભળ્યું હતું જેમાં કૉફી અને દૂધનું લેયરિંગ થોડું અલગ રીતે કરવામાં આવે છે તે ટ્રાય કરવાની એ સાથીની ઈચ્છા હતી એટલે બરિસ્તા સાથે અમારી થોડી વાત થવા લાગી.

તેમાં એ નેચરલિસ્ટ પણ અમારી સાથે જોડાયો. તેણે પૂછ્યું તમને લોકોને કઈ પ્રકારની કૉફીઝ પસંદ છે? અમે કહ્યું અમને પોર-ઓવર (pour over) અથવા એસ્પ્રેસો-બેઝડ લાટે/ફ્લૅટ-વાઇટ સિવાય કોઈ જ કૉફીની સ્ટાઇલ પીવાલાયક નથી લાગતી. ભારતનાં મોટા ભાગનાં લોકોને અમે ખાંડ નાંખીને કૉફી પીતા જોયા છે એ તો અમને હવે બિલકુલ સમજાતું નથી. આટલું બોલીને મને વિચાર આવ્યો કે, અજાણી વ્યક્તિ સાથે નકામો બહુ સ્ટ્રોંગ ઑપિનિયન શેર થઇ ગયો. પ્લસ, સામાન્ય રીતે સાઉથ ઇન્ડિયામાં ફિલ્ટર કૉફીનું ચલણ હોવાની છાપ અમારાં મનમાં હતી અને તેમાં ઘણાં લોકો ખાંડ પ્રિફર કરતા હોય છે એ ધ્યાનમાં રાખીને કર્ટસી બતાવતા અમે તેને કહ્યું કે, ફિલ્ટર કૉફી એક અપવાદ છે – તેમાં અમે થોડી ખાંડ એન્જોય કરીયે છીએ. તેણે કહ્યું “oh I hate filter coffee. I never drink filter coffee”. અમે હસ્યા અને તેણે આગળ વાત ચલાવી – “તમે વિયેતનામીઝ આઇસ્ડ કૉફી ટ્રાય કરી છે?” અમે કહ્યું વિયેતનામીઝ આઈસ્ડ ટી અને કૉફી તો અમને સૌથી નાપસંદ છે. એક તો એ લોકો જબરી સ્ટ્રૉન્ગ બનાવતા હોય છે અને તેમાંયે કન્ડેન્સ્ડ મિલ્કની ગળાશ અને ક્રીમીનેસ અમને અસહ્ય લાગે છે. તેણે કહ્યું, “હું સમજી શકું છું. તમે એ વિયેતનામમાં પીશો તો તમને કદાચ ભાવશે. વિયેતનામની ગરમીમાં કદાચ બરફ પણ તરત ઓગળીને એ કૉફીને થોડી ડાઇલ્યુટ કરી દેતો હશે. મેં વિયેતનામની બહાર ક્યારેય એ કૉફી ટ્રાય નથી કરી પણ મને ત્યાં એ ભાવી હતી. અહીં તો હું પણ અમારાં ઘરની રેસિપીથી બનાવેલી કૉફી જ પ્રિફર કરતો હોઉં છું.” અમે તેને જણાવ્યું અમે હજુ ક્યારેય વિયેતનામ નથી ગયા.

અમે તેને તેનાં કામ વિષે અને આ રિઝોર્ટમાં કામ કરવાનાં તેનાં એક્સપીરિયન્સ વિષે પૂછ્યું. તેણે કહ્યું તે લગભગ આઠ વર્ષથી આ રિઝોર્ટ સાથે જોડાયેલો છે. રિઝોર્ટનાં બીજા ત્રણ લોકેશન હતાં પણ તે કૂર્ગમાં જ રહેવાનું પસંદ કરતો હતો કારણ કે, તે કૂર્ગમાં જ મોટો થયો હતો અને તેને પોતાની જમીન અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલા રહેવું પસંદ હતું. તે ઘણી વખત કબીની પણ ગયો હતો પણ તેનો પહેલો પ્રેફરન્સ કૂર્ગ જ છે. એ જેમ જેમ પોતાનાં વિષે જણાવતો જતો હતો તેમ તેમ તેનાં જીવન અને તેનાં કામ વિષે અમારું કુતુહલ વધી રહ્યું હતું . મેં તેને પૂછ્યું, એ આ લાઇન ઓફ વર્કમાં કઈ રીતે આવ્યો અને આ રિઝોર્ટ પહેલા કોઈ બીજી જગ્યાએ કામ કર્યું કે નહીં તેનાં વિષે પણ. આટલી વાત થઇ ત્યાં મને યાદ આવ્યું કે અમે હજુ તેનું નામ પણ નથી પૂછ્યું. તેનું નામ હતું સુબ્બૈયા …

કર્ણાટક – 9

કર્ણાટક, નિબંધ, પ્રવાસ

બપોરે સાડા ત્રણ આસપાસ અમે હોટેલ રિસેપ્શન પર ડ્રાયવરને મળ્યા. ડ્રાઇવર ખૂબ ખુશ લાગતો હતો. એક સાથીએ હસીને મને પૂછ્યું, આ ડ્રાઇવર દારુ પી ગયો હોય એવું નથી લાગતું? મને હસવું આવ્યું અને અમે કારમાં બેઠા. દસ પંદર મિનિટ તો ડ્રાઇવર સાથે બધા જ હસી-મજાક કરી રહ્યા હતા પણ, પછી અચાનક એક બે ઝટકા આવ્યા અને અમે ડ્રાઇવરને કાર થોડી ધીમે અને ધ્યાનથી ચલાવવા કહ્યું. અમે મડિકેરી વિષે ડ્રાઇવરને પૂછ્યું તેનો પણ તેમણે લાંબો જવાબ આપ્યો અને અંતે કહ્યું “મડિકેરી મેં ડોસા-ગીસા ખા લેંગે”. મને થોડું હસવું આવ્યું અને તેમને કહ્યું કે, અમે ત્યાં કંઈ ખાવા નથી ઈચ્છતા છતાંયે પછીની પંદર મિનિટમાં ફરી એક – બે વખત તેણે એ જ વાત રિપીટ કરી. લગભગ અડધી કલાક કાર ચાલી તેટલા સમયમાં ત્રણ દિવસમાં નહોતા આવ્યાં તેટલાં ઝાટકા આવ્યા. હવે મારા પેટમાં ફાળ પડી. ડ્રાઇવર ખરેખર દારુ પી ગયો હતો! મેં પેલા સાથી સામે જોયું અને કહ્યું, આપણે પાછા જ વળી જવું જોઈએ કે નહીં? તેણે બીજા એક સાથી સામે સૂચક નજરે જોયું એટલે મેં એ સાથીનાં કાનમાં ધીરેથી મારી ડ્રાઇવર-દારુ થિયરી કહી અને તેને પણ એ જ સવાલ પૂછ્યો. ત્યાં સુધીમાં તો અમે મડિકેરીથી ફક્ત પંદરેક મિનિટ દૂર રહ્યા હતા એટલે તેનો મત હતો કે , અહીં સુધી આવી જ ગયા છીએ તો હવે તરત પાછા ન જઈએ અને મડિકેરીમાં જ થોડો વખત વિતાવીને ફરી પાછા નીચે ડ્રાઈવ કરીયે. તેની વાત મને એટલે પણ બરાબર લાગી કે, થોડો સમય પસાર થઇ જાય તો ડ્રાઇવરનો નશો પણ થોડો ઊતરી જાય અને રિટર્ન ટ્રિપમાં રિસ્ક થોડું ઓછું રહે.

પાંચ-દસ મિનિટમાં અમે ‘ધ સીટ ઑફ ધ કિંગ’ નામનાં એક વ્યૂ પોઇન્ટ પર પહોંચ્યા. એ જગ્યા બહુ ટૂરિસ્ટી દેખાતી હતી. બહાર નાનાં-મોટાં ઘણાં વાહનો દેખાતાં હતાં અને અંદર પણ સારી એવી ભીડ હતી. એ એક મોટી બગીચા જેવી જગ્યા હતી અને ત્યાંથી આસપાસની ટેકરીઓનો અને નીચે ખીણનો બહુ સરસ વ્યુ દેખાતો હતો મારું ધ્યાન જો કે, વ્યૂમાં બિલકુલ નહોતું અને ત્યાંથી જેમ બને તેમ જલ્દી, અંધારું થતા પહેલા મારે પાછું રિઝોર્ટ પહોંચવું હતું. અન્ય સાથીઓને ખબર નહોતી કે, ત્યાં શું ચાલી રહ્યું છે. તેમને કહીને કંઈ ફાયદો પણ નહોતો થવાનો, તેઓ ફક્ત ટેન્શન જ કરવાનાં હતા એવું અમને લાગ્યું એટલે અમે પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા કે, પાછા રિઝોર્ટ સુધી પહોંચીને જ તેમને જણાવીએ. વ્યૂ પોઇન્ટથી પાંચ જ મિનિટનાં અંતરે મડિકેરી ગામ હતું. ત્યાં કોઈ મસાલાની દુકાન એક મિત્રએ રેકમેન્ડ કરી હતી ત્યાં અમે પહોંચ્યા. ત્યાં એક ઐતિહાસિક કિલ્લો પણ હતો પણ એ દિવસની ડ્રાઇવરની પરિસ્થિતિ ધ્યાનમાં રાખીને ત્યાં જવાનું તો અમે કેન્સલ જ કર્યું. સ્પાઇસ શોપમાં અંદર ગયા ત્યાં પાંચેક મિનિટમાં જ ડ્રાઇવર અંદર આવ્યો અને દુકાનનાં સેલ્સ સ્ટાફ સાથે વાત કરીને ભાવ-તાલ કરવાનો અને અમને મદદ કરવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો. અમે ત્રણ લોકોએ એકબીજાની સામે જોયું અને એક સાથી તરત ડ્રાઇવરને લઈને બહાર ગયા. ત્યાં એક બીજા સાથી, જેમને કોઈ કૉન્ટેક્સ્ટ ખબર જ નહોતી, તેમની લવારી શરુ થઇ – “ડ્રાઇવરને બહુ વધારે મોઢે ચડાવ્યો એટલે આવું થયું. તેને આટલી સવલતો આપવાની જરુર જ નહોતી.”

લગભગ વીસેક મિનિટમાં ડ્રાયવર અને તેમની સાથે ગયેલા સાથી પાછા આવ્યા. તેમણે ધીરેથી અમને કહ્યું કે, પાસેની દુકાનમાં ડ્રાઇવરને મેં લીંબુ શરબત પીવડાવ્યું અને એ સામેથી બોલ્યો કે, એ દારુ પી ગયો છે અને તેણે બહુ માફી માંગી. અમે સ્પાઇસ શૉપથી નીકળ્યા ત્યારે સૂર્યાસ્ત લગભગ થઇ જ ગયો હતો અને આકાશમાં દિવસની છેલ્લી અમુક મિનિટોની રોશની હતી. મારી ઈચ્છા હતી કે, નેચરલ લાઇટમાં જેટલું ડ્રાઇવ કરી શકીયે તેટલું કરીને ક્યાંયે રોકાયા વિના સીધા રિઝોર્ટ જઈએ પણ, એક સાથીને ત્યાં પાસે કોઈ ઐતિહાસિક ઓમકારેશ્વર મંદિરનું સાઈનબોર્ડ દેખાયું અને તેણે એ મંદિર જવાની વાત કહી એ સાથે મારું મગજ ફરી ગયું. એ સાથીને ખબર પણ હતી કે, ડ્રાઇવર કઈ હાલતમાં છે તોયે આવો બેવકૂફ વિચાર તેનાં મગજમાં કઈ રીતે આવ્યો હશે એ મારા માટે હજુ પણ mystery છે.

બધા મંદિર પહોંચ્યા અને હું કમને કારમાંથી ઊતરી ત્યાં સામે બરાબર એક સાઈન બોર્ડ દેખાયું જેનાં પર લખ્યું હતું, ગોઠણથી ઉપરનાં ટૂંકાં વસ્ત્રોમાં મંદિરમાં પ્રવેશ ન કરવો. મેં અને એક સાથીએ શોર્ટ્સ પહેરી હતી. મને આમ પણ ક્યાંયે જવાની ઈચ્છા નહોતી અને એ સાઇન બોર્ડ જોઈને તો સાવ જ નહોતી પણ, અતિ ઉત્સાહી સાથીઓ કહેવા લાગ્યા “અરે આવી જા, કંઈ નહીં થાય” વગેરે વગેરે અને તેમાં ડ્રાઇવર પણ જોડાયો – “અરે મૈડમ જાઇએ. મૈં દેખતા હૈ” અને તેનું બોલવાનું ચાલુ જ રહ્યું. અમારે એ સાંજે રિઝોર્ટ ન પહોંચવાનું હોત અને હું ભદ્રતા અવગણી શકવામાં અસમર્થ ન હોત તો મેં એ સમયે ડ્રાઇવર સહિત ઓછામાં ઓછાં બે લોકોને ખેંચીને ઝાપટ મારી લીધી હોત. ડ્રાઇવરની સામે તો મેં અતિશય ગુસ્સાથી જોયું અને અમે ત્યાંથી થોડા દૂર જતા રહ્યા એટલે એ સમજી ગયો પણ, સાથીઓને સમજાવવા માટે મગજ ગુમાવ્યા વિના બે-ત્રણ વખત ના પાડવી પડી. પાણીની વચ્ચે આવેલી એ સુંદર મંદિરની ઇમારતને હું જોઈ રહી અને એ સાંજનાં અણધાર્યા કેઓસ અને સાથીઓનાં બેતુકા રિસ્પૉન્સ વિષે વિચારતી રહી.

પંદરેક મિનિટ પછી સાથીઓ બહાર આવ્યા અને ફાઈનલી અમે રિઝોર્ટ તરફ પ્રયાણ કર્યું. ડ્રાઈવ શરુ થઇ ત્યાં જ મેં કહ્યું કે, “હવે ક્યાંય રોકાવું ન જોઈએ અને જેમ બને તેમ જલ્દી રિઝોર્ટ પાછા ફરવું જોઈએ”. અંધારું થવા લાગ્યું હતું અને ડ્રાઇવર હજુ પણ પૂરો સોબર નહોતો થયો એટલે રસ્તામાં હડદાં આવતાં રહ્યાં. જો કાર ચલાવવા વિષે બહુ ટોકીયે અને ડ્રાઇવર રસ્તામાં કાર જ રોકી દે તો વધુ ધંધે લાગીએ એ વિચારીને મેં ડ્રાઇવરને જે સાથીનો કૉલરબોન તૂટ્યો હતો તેમને દુઃખે છે એમ કહેવાનું ચાલુ રાખ્યું જેથી તે થોડું વધુ જાળવીને ડ્રાઇવ કરે. અંતે અમે રિઝોર્ટ પહોંચ્યા ત્યારે મેં નિરાંતનો શ્વાસ લીધો અને પહોંચતાવેંત કોઈ સાથે કંઈ જ વાત કર્યા વિના જેમ બને તેમ જલ્દી હું રુમ તરફ ચાલવા લાગી.

પાછા ફર્યા અને ફ્રેશ થયા ત્યાં સાડા સાત જેવું થઇ ગયું હતું એટલે ઍઝ યુઝવલ અમે ફરી ઘોષનાં રેસ્ટ્રોં પહોંચ્યાં. એ સાંજે શું જમ્યા એ મને હવે યાદ નથી પણ, એ યાદ છે કે, એ દિવસે હું એ આખી સિચુએશનની સાથે સાથે ઘોષ અને એ રેસ્ટ્રોંથી પણ કંટાળી ગઈ હતી. જમવાનું તૈયાર થાય તેની રાહ જોતા સૌથી પહેલા તો અમે એ સાંજ અને ડ્રાઇવર સાથેનાં એક્સપીરિયન્સની વાત કરી. જેમને ખબર નહોતી તેમને જણાવ્યું કે, ડ્રાઇવર દારુ પી ગયો હતો. પછી જે બધી વાત થઇ એ સાંભળીને તો મારું મગજ ઓર ફાટ્યું. જે સાથીએ ડ્રાઇવરનું અરેન્જમેન્ટ કર્યું હતું તેમણે કહ્યું “મેં મેનેજરને પહેલા જ કહ્યું હતું કે, કોઈ વ્યવસ્થિત માણસને મોકલે અને ડ્રિન્ક જ કરે તેવા ડ્રાઇવરને જ મોકલે! સવારે ફોન કર્યો ત્યારે પણ પહેલા તો કોઈ બીજા ડ્રાઈવરે ફોન ઊપડ્યો અને કહે તેની તબિયત સારી નથી, હું તમને લઇ જાઉં પછી મેં કહ્યું મારે તમારી સાથે વાત નથી કરવી, ડ્રાઇવર ઊઠે ત્યારે તેમને કહેજો મને ફોન કરે. થોડી પછી ડ્રાઇવરનો ફોન આવ્યો અને કહે હું જમીને આવું. ત્યારે પણ કંઈ બોલતો નથી!” હું લગભગ રાડ પાડી ઊઠી પણ લોકોને ધ્યાનમાં રાખીને મેં એકદમ શાંતિથી પૂછ્યું “આ આખી વાત તે અમને બપોરે કેમ ન કહી?” જવાબ આવ્યો “અરે પણ મને થોડી ખબર હોય!”. પછી એક બીજા સાથી બોલ્યા “હું આટલા દિવસથી ડ્રાઇવર પાસેની પૅસેન્જર સીટ પર બેસું છું. ડ્રાઇવરે ક્યારેય મને હાથ નથી લગાડ્યો. પણ, આજે હું કારમાં બેસવા જતી હતી ત્યારે તેમણે મારા ખભા પર હાથ મુક્યો હતો એ મને પણ અજુગતું તો લાગ્યું હતું.” તેમને તો હું એ પણ ન કહી શકી કે “તમે કેમ કંઈ ન બોલ્યા?”

ક્લિયરલી, અમે એકબીજા સાથે બધી વાત કરી શકીયે તેટલા નજીક નહોતાં. કે પછી અમે બધા અલગ અલગ એજન્ડા સાથે અલગ અલગ દુનિયામાં જીવી રહ્યા હતા. એ ગ્રુપનું ડાયનામિક પણ એવું હતું કે, બે સાથીઓ બાકીનાં લોકો પર તમામપણે ડિપેન્ડેડ હતાં અને એટલે એક લેવલ પર એ એક્સપિરિયન્સ ટ્રાવેલરનો નહીં પણ, કોઈ માટે ટૂઅર ગાઇડ બન્યાનો હતો, જેનાં માટે હું તૈયાર નહોતી. મને ગ્રુપ-ટ્રાવેલથી થોડી ચીડ છે પણ, એ દિવસે તો જીવનમાં ક્યારેય ગ્રુપ-ટ્રાવેલ ન કરવાનો નિયમ લેવાનું મન થઇ ગયું. એક વખત તો મને એ વિચાર પણ આવી ગયો કે, મને જેમની સાથે ટ્રાવેલ કરવું પણ અજુગતું લાગી રહ્યું હતું એમની સાથે હું રિયલ લાઇફમાં પણ શું કરી રહી હતી? હું એ સમયે ત્યાં કેમ હતી?

જમીને બે લોકો પોતાનાં રુમ પર ગયા અને બાકીનાં ચાર અમે એક રુમમાં બેઠા. જે સાથી ડ્રાઇવરને લીંબુ શરબત પીવડાવવા લઇ ગયા હતા તેમની સાથે આગળ વાત થઇ. એ ડ્રાઇવર એ દિવસ પહેલા જરુર કરતા એક શબ્દ પણ વધારાનો ક્યારેય બોલ્યો નહોતો. તેનું ડ્રાઇવિંગ તો એટલું સ્મૂધ રહ્યું હતું કે, આટલાં દિવસમાં અમને એક નાનો હડદો પણ નહોતો લાગ્યો. અમારા સાથીનો કૉલર-બોન તૂટ્યો ત્યારે પણ તેણે સતત અમારી મદદ કરી હતી અને ક્યારેય એવું નહોતું બન્યું કે, અમારે ક્યાંયે જવું હોય અને ડ્રાઇવર તૈયાર ન હોય. અમને કોઈ જગ્યાએ કલાક લાગે, કે ત્રણ કલાક લાગે તો પણ એ ક્યારેય ન પૂછતો કેટલી વાર લાગશે કે, ન એ ક્યારેય એ જગ્યાથી ક્યાંય દૂર જતો. એ રિઝોર્ટમાં ડ્રાઈવર્સ માટે અલગ એકોમોડેશન હતું. સવારે તેણે પૂછ્યું હતું ત્યારે અમારી એમ વાત થઇ હતી કે, એ દિવસે ક્યાંયે નહીં જઈએ એટલે ડ્રાઈવરે ડરતા ડરતા પણ ત્યાં બનેલા ડ્રાઈવર મિત્રો સાથે પાર્ટી પ્લાન કરી લીધી હતી. અમારા સાથી સાથે વાત કરતા ડ્રાઇવર લગભગ ગળગળો થઇ ગયો હતો. તેનું રોજનું વેતન હતું ફક્ત ત્રણસો રૂપિયા! અને એ પણ જતું રહેશે તેનો તેને ડર હતો. તેનાં આખી ટ્રીપનાં ટોટલ વેતનનાં ઓછામાં ઓછા દસ ગણા પૈસા અમે તેનાં મૅનેજરને આપ્યા હતા. એક સાથીએ કહ્યું, “એ કોઈ કર્જમાં ડૂબેલો હશે એટલે તેનું વેતન આટલું ઓછું હશે?! બાકી રોજનાં ત્રણસો રૂપિયાવાળી વાત તો માનવામાં આવે તેમ જ નથી!”

ડ્રાઇવર સાચો હતો કે ખોટો એ નક્કી કરવું મારા માટે મુશ્કેલ હતું. ટૂઅર ડ્રાઇવરનું કામ ભારતમાં એવું છે કે, ટૂઅર કંપનીઓ માટે નોકરી કરતા ગરીબ ડ્રાઈવરોનાં નસીબમાં રાત્રે ઊંઘવા માટે એક રુમની પણ વ્યવસ્થા નથી હોતી. આ રિઝોર્ટ જેવી ફેસીલિટીમાં તો ક્લિયરલી એ પહેલી વખત જ આવ્યો હતો. કદાચ તેને ત્યાં એક દિવસ થોડું મજા કરવાનું મન થયું તો તેમાં કંઈ ખોટું હતું? અમે તો તેને કહી પણ રાખ્યું હતું કે, એ દિવસે અમે ક્યાંયે નથી જવાનાં. ડ્રાઇવર તરીકે તેણે કદાચ તૈયાર રહેવું જોઈતું હતું કે, અમે અમારો પ્લાન બદલી પણ શકીએ છીએ અને એ તૈયાર નહોતો તો તેણે ઓછામાં ઓછું અમને કહેવું જોઈતું હતું કે, તેણે શરાબ પીધેલી છે. પણ, આપણી સોસાયટીમાં આટલા ગરીબ નોકરો પોતાનાં અમીર માલિકોને આટલું કહી શકે તેટલો અવકાશ નથી હોતો. મને તેનાં પર ગુસ્સો પણ આવતો હતો અને દયા પણ. અમને બધાંને જ લાગતું હતું કે, એ માણસ તો સારો છે. તેની જે કંઈ પરિસ્થિતિ હોય એ સુધરે તેવી આશા રાખીયે.

આ વાત ચાલી રહી હતી તેટલામાં ફોન રણક્યો. રિઝોર્ટનાં એક્સ્પીરિયન્સસિસ ડિપાર્ટમેન્ટમાંથી કોઈનો ફોન હતો. તેણે પૂછ્યું “તમે કાલે સાંજે પ્લાન્ટેશન ટૂઅર એક્સપીરિયન્સ બુક કર્યો છે?” મેં હા પાડી. તેણે પૂછ્યું “તમારે એ એક્સપીરિયન્સ કાલે સવારે કરવો છે બાય એની ચાન્સ?” મેં બધાંને પૂછ્યું. સવારે અમારી ઈચ્છા હતી ઍલિફ્ન્ટ કૅમ્પ જવાની એટલે અમે તેને ના પાડી. ફોન મૂકીને અમને એ પણ રીયલાઈઝ થયું કે, મોડું થઇ ગયું હતું અને સવારે વહેલું ઊઠવાનું હતું કારણ કે, સવારે સાત વાગ્યા આસપાસ જ ત્યાં હાથીઓ જોવા મળશે તેવું સાંભળ્યું હતું. સાથીઓનાં રુમથી અમારાં રુમ તરફ જતા અમે હસ્યા કે, સવાર સવારમાં કોઈ એ રૅન્ડમ પ્લાન્ટેશન ટૂઅર પર જવા નહીં ઇચ્છતું હોય એટલે જ કદાચ તેઓ ફોન કરીને અમને રીસ્કેડ્યુલ કરવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા હશે. અમે તો કદાચ સાંજે પણ નહોતા જવાનાં…

કર્ણાટક – 8

Uncategorized

આ ટ્રિપને એક વર્ષ પૂરું થઇ ગયું છે અને આ ટ્રિપની ઘણી બધી યાદો તથ્યને બદલે ઈમોશન્સનાં લેન્સમાંથી દેખાવા લાગી છે એટલે જોઈએ આગળ શું અને કેવું લખી શકાય છે…

———————————————–

કૉરેકલ રાઈડ પરથી પાછા આવીને અમે દોડીને રેસ્ટ્રોં ગયા કારણ કે , બ્રેકફસ્ટનો સમય સમાપ્ત થઇ જવાનો ડર હતો. અમે ત્યાં જઈને સૌથી પહેલા ‘ઘોષ’ને શોધ્યા. તેઓ વ્યસ્ત હતા એટલે તેમણે અમને બેસવા માટે કહ્યું અને કહ્યું એ દસ મિનિટમાં આવે છે. ત્યાં એક મોટું બફે ટેબલ પાથરેલું હતું. મને શેરડીનાં રસ સિવાયની કોઈ વસ્તુમાં રસ (pun intended) ન પડ્યો. તેઓ આવ્યા એટલે અમે પૂછ્યું તમે ગરમ શું બનાવી આપી શકશો. તેમણે ડોસાની ઘણી વેરાઈટી લિસ્ટ કરી અને અમે મૂંઝાયા. અમે તેમને જ પૂછ્યું કે, અમને તો બધું જ સારું અને ટ્રાય કરવા જેવું લાગે છે. તમે શું રેકમેન્ડ કરશો? તેમણે કહ્યું એક કામ કરું , થોડું થોડું બધું જ લઇ આવું. ડોસા અને ઉત્તપમની ઘણી બધી વેરાયટી અને બધી જ સરસ! તેમાં મારા ફેવરિટ રહ્યા ‘કલ ડોસા’ અને ‘નીર ડોસા’. તેની સાથે આવેલી સબ્ઝી પણ એટલી જ સરસ હતી.

અમે નાસ્તો પતાવ્યો ત્યાં ડ્રાઇવરનો ટેકસ્ટ મેસેજ આવી ગયો કે, મેડમ ગાડી ઠીક થઇ ગઈ છે સાથે કારનો ફોટો પણ હતો. જોઈને મને ડ્રાઇવર માટે થોડું સારું લાગ્યું કે, ચાલો એટ લીસ્ટ તેની એ એક ચિંતા ઓછી થઇ. નક્કી થયું કે એ દિવસે કોઈ પ્લાન નહીં બનાવીએ અને ક્યાંયે નહીં જઈએ કારણ કે, લગભગ બધાને ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપ જોવો હતો. અગિયાર વાગ્યા આસપાસ ડ્રાઇવરનો ફોન આવ્યો કેટલા વાગ્યે બહાર નીકળશું એ પૂછવા માટે અને મેં તેમને કહ્યું આજે ક્યાંયે નથી જવું.

ક્રિકેટ મૅચ તો બપોરે શરુ થવાનો હતો એટલે ત્યાં સુધી અમારી પાસે સમય હતો ઇચ્છીએ તે કરી શકવાનો. મને વિચાર આવ્યો રાત્રે જે તળાવનાં કિનારે અમે અનાયાસે જ પહોંચી ગયા હતા તે દિવસનાં સમયે કેવું દેખાય છે તે જોઈએ અને સાથીઓને પણ દેખાડીએ એટલે અમે પ્રસ્તાવ મૂક્યો ચાલીને રિઝોર્ટ એક્સપ્લોર કરવાનો. રાત્રે અમે જે રસ્તેથી ગયા હતા, તેનાં પર જ ફરીથી ચાલ્યા પણ દિવસે એ રસ્તો અમને એકદમ ટૂંકો લાગ્યો. જાણે રાત કરતા અડધા જ સમયમાં પહોંચી ગયા! રાત્રે જે પંખીઓ અને જીવ – જંતુઓનાં અવાજ અમને સંભળાયાં હતાં એ બધું પણ અચાનક ગાયબ થઇ ગયું હતું – પરીકથાની જેમ! પાંચેક મિનિટ તો અમે પાછલી રાત્રે જોયેલો સીન ડીકોડ કરતા રહ્યા. રાત્રે અમે એક મશાલ બળતી જોઈ હતી એ જગ્યા રાત્રે બહુ દૂર લાગી હતી અને એ શું હતું એ પણ ખબર નહોતી. દિવસે સમજાતું હતું કે , એ જગ્યા બહુ દૂર નહોતી ત્યાં એક અગાશી જેવું સ્ટ્રક્ચર હતું અને ત્યાં સુધી જવા માટે ત્યાંથી એક નાનો રસ્તો પણ હતો જે અમે રાત્રે નોટિસ નહોતો કર્યો. આજે એ અનુભવ યાદ કરું છું અને તેનાં વિષે લખું છું ત્યારે વિચાર આવે છે કે, કુદરતમાં ફક્ત બાર કલાકનાં સમયમાં પણ આખો તખ્તપલટો થઈ જતો હોય છે! આ હકીકત ફક્ત એક ફૅક્ટ તરીકે જાણવી એ ન જાણ્યા બરાબર છે. તેને આંખથી જોવું, કાનથી સાંભળવું અને અનુભવવું એ જ ખરું જાણવું છે.

અમે જ્યાં તળાવનાં કિનારે ઊભા રહ્યા ત્યાં એવું લાગતું હતું કે , જાણે અમે જંગલમાં ઊભા છીએ. બધું જ પિક્ચર પરફેક્ટ હતું – ઇન્સ્ટા-ફ્રેન્ડ્લી હતું. પાસે ઘટાદાર વૃક્ષો નીચે એક ક્યૂટ બેન્ચ હતી જેનાં પર બેસીને તમે કલાકો સુધી તળાવનો નજારો જોઈ શકો. ત્યાં પણ સાથીઓનો અવિરત વાણી-પ્રવાહ ચાલુ હતો. ત્યારે મને બહુ જ ઈરિટેટિંગ લાગ્યું હતું પણ આજે વિચાર આવ્યો, શું એવું હોતું હશે કે, અમુક લોકો જ્યાં સુધી જે આંખેથી જુએ છે તેનાં વિષે બોલી ન લે ત્યાં સુધી એ અનુભવ તેમનાં મનમાં રજિસ્ટર જ નહીં થતો હોય? અને એક વાત બોલે એટલે બીજી પચાસ વાતો યાદ આવતી હશે જેનાં વિષે પણ બોલવું તેમને જરુરી લાગતું હશે? કોને ખબર!

તળાવ સુધીનો રસ્તો તો અમને એકદમ ટૂંકો લાગ્યો હતો એટલે ત્યાંથી આગળ બીજી દિશામાં ચાલીને થોડું વધુ એક્સ્પ્લોર કરવાનું મન થયું. એક સાથી વધુ ચાલી શકે તેમ નહોતા એટલે તેઓ ત્યાંથી જ પોતાનાં રુમ તરફ રવાના થયા. બાકી બધા તળાવની બીજી તરફ ચાલવા લાગ્યા. તળાવનાં બીજાં છોરથી રસ્તો વાળ્યો એટલે અમે પણ રસ્તા સાથે સાથે આગળ ચાલવા લાગ્યા. થોડાં થોડાં અંતરે એક પછી એક ફરીથી મહેમાનો માટેનાં કૉટેજ દેખાવા લાગ્યા. બહારથી જ સમજાઈ જતું હતું કે, એ બધા તેમનાં હેરિટેજ કૉટેજ હતાં. પાંચેક મિનિટ પછી રસ્તો ફરી જંગલ જેવી જગ્યામાંથી પસાર થવા લાગ્યો. એક જગ્યાએ અમે સૂકાં ઘાસનું બનેલું ‘વૉચ-ટાવર’ જેવું એક સ્ટ્રક્ચર જોયું . એક ઊંચી સાંકડી સીડી ચડીને એક ઝૂંપડી સુધી પહોંચાતું હતું અને ઝૂંપડી ચારે તરફથી ખુલ્લી હતી. સ્વાભાવિક રીતે, કુતુહલનું આજ્ઞા માનવી જરુરી હતી એટલે અમે ઝડપથી સીડી ચડીને ઉપર પહોંચ્યા. ત્યારે ત્યાં કોઈ નહોતું પણ, જે રીતે સમાન પડ્યો હતો એ જોઈને લાગતું હતું કે, અહીં કોઈ રહે છે – સ્થાયી કે અસ્થાયી ખબર નહીં. એક ક્ષણ લાગ્યું જાણે ચોરી કરતા હોઈએ પણ, પછી થયું જો અહીં આવવાની મનાઈ હોત તો ક્યાંક તો લખેલું હોત. ત્યાંથી વ્યુ તો સરસ હતો જ પણ , એ ઝૂંપડીની પોતાની ક્યુટનેસ તેનાં કરતા પણ ચડે તેવી હતી. અમે સાથીઓને પણ ઉપર બોલાવ્યા. ત્યાં પાંચ – દસ મિનિટ વિતાવીને આગળ વધ્યા. સામે તેમનું બીજું રેસ્ટ્રોં દેખાવા લાગ્યું હતું . આ જ રેસ્ટ્રોં પાસેથી અમે રાત્રે ડિનર માટે એક ખુલ્લાં મેદાનમાં આવ્યા હતા. મને સમજાયું કે, કદાચ અમે એ મેદાન પાસેથી જ ચાલી રહ્યા હતા અને રાતની જેમ જ રેસ્ટ્રોંની પાછળથી એક સાંકડી કેડીમાંથી પસાર થઈને અમે એ રેસ્ટ્રોંનાં એન્ટ્રન્સ પાસે – પરિચિત વિસ્તારમાં પહોંચ્યાં. ત્યાંથી અમારાં રૂમ્સ કઈ તરફ હતાં એ બધાને બરાબર ખબર હતી.

બાર – એક વાગ્યા આસપાસ અમે એક કૉફી એક્સપીરિયન્સ માટે જવાનાં હતાં જેનાં માટે અમે બહુ એકસાઇટેડ હતા કારણ કે, આ વિસ્તાર તેનાં કૉફી પ્લાન્ટેશન માટે જ તો જાણીતો હતો. અમારો રિઝોર્ટ પણ કૉફી પ્લાન્ટેશન પર જ હતો. એ એક્સપીરિયન્સ એ જ લોકેશન પાસે હતો જ્યાં રાત્રે અમે તેમનો કલ્ચરલ ડાન્સ અને મ્યુઝિક એક્સપીરિયન્સ માણ્યો હતો. ત્યાં બહુ ભીડ નહોતી. એક મોટાં ટેબલ ફરતે અમે બધા બેઠા. અમારા ગાઇડનું નામ હતું મૂર્તિ. અંગત રીતે એ દિવસ સુધી કૉફી સાથેનો મારો સંબંધ ફક્ત માણવાનો રહ્યો હતો, જાણવાનો નહીં એટલે મારા માટે તો તેમની બધી જ વાતો નવી હતી. તેણે શરુ કર્યું ‘બાબા બુદાન’ની વાતથી. કહેવાય છે કે, વર્ષો સુધી કૉફી વિષે ફક્ત મધ્ય પૂર્વી દેશોનાં લોકો જ જાણતા હતા અને તેઓ કૉફીનું માર્કેટ કન્ટ્રોલ કરી શકે એ માટે ફક્ત રોસ્ટેડ કૉફી બીન્સ જ વેંચતા. તેઓ જેમને કૉફી વેંચતા એ દેશોનાં લોકોને કૉફી ક્યાં અને કઈ રીતે ઊગે છે એ ખબર જ નહોતી! વર્ષો સુધી આમ ચાલ્યું . કોઈ સમયે બાબા બુદાન નામનો એક સૂફી સંત પોતાની દાઢીમાં છુપાવીને કૉફીનાં સાત કાચાં દાણાં યમનનાં ‘મૉકા’ નામનાં બંદરથી ભારત લઈ આવ્યો. તેણે આ બીજ ચિક્કમગલૂર ગામમાં એક ટેકરી પર વાવ્યાં અને આમ ભારતમાં કૉફી ઊગવાની શરૂઆત થઇ.

બ્રિટિશ ભારત આવ્યા ત્યારે તેમને ખબર નહોતી કે, ભારતમાં કૉફી પણ ઊગે છે! તેઓ આવ્યા ત્યારે કૂર્ગમાં કૉફીની કોઈ સિસ્ટમૅટિક ખેતી નહોતી થતી. કૉફી લગભગ જંગલી છોડની જેમ ઊગતી હતી. આટલી મોટી બિઝનેસ ઓપર્ચ્યુનિટી તેઓ જવા દે તેવા તો હતા નહીં એટલે તેમણે ત્યાં કૉફીનું સિસ્ટમૅટિક ઉત્પાદન શરુ કરાવ્યું અને તેમની સાથે જોડાઈને કામ કરનારા ખેડૂતો અને જમીનદારો આજે પણ કૉફીનાં એક્સપોર્ટથી ખૂબ નફો કમાય છે, જેમાંનો એક પરિવાર છે આ રિઝોર્ટનો માલિક પરિવાર . અફકોર્સ, આ એ ઇતિહાસનું આ બહુ ઓવર – સિમ્પલીફાઇડ વર્ઝન છે – ફેક્ટ્સ અને ફિગર્સ વિકિપીડિયા પરથી કે કોઈ કૉફી બ્લૉગ પરથી મળી જશે. મારા માટે એ જાણકારી પણ સરપ્રાઈઝિંગ હતી કે , ભારતનું સિત્તેર ટકા કૉફી ઉત્પાદન કર્ણાટકમાં થાય છે અને તેનું લગભગ અડધો અડધ ફક્ત કૂર્ગ વિસ્તારમાંથી આવે છે! મને ત્યારે અચાનક આગલાં દિવસે જોયેલું ટાટાનું કૉફી પ્લાન્ટેશન યાદ આવ્યું અને સમજાયું, અફકોર્સ ટાટા પોતાનો કૉફી પ્લાન્ટ અહીં જ નાખવાનાં! ટાટા માસ-મૅન્યુફૅક્ચરર છે એટલે તેઓ તો જ્યાં મોટામાં મોટા પાયે ઉત્પાદન થઇ શકે ત્યાં જ પોતાનું કૉફી પ્લાન્ટેશન સ્થાપવાનાં. કૉફીનાં બે પ્રકાર – આરાબિકા અને રોબસ્ટાની ખાસિયતો વિષે પણ મેં પહેલી વખત જાણ્યું. સાથે એ પણ જાણ્યું કે, ભારતની કૉફી દુનિયામાં એટલા માટે વખણાય છે કે, ભારતમાં કોફીનાં છોડ ઝાડનાં છાંયામાં ઉગાડવામાં આવે છે. સાથે તેમણે અમને કૉફી બ્રૂઇંગ ટેકનીક્સ પણ દેખાડી અને ઘણી અલગ અલગ વેરાયટી ટેસ્ટ પણ કરાવી. મૂર્તિ સાથે ત્યાં તેનાં ઇન્ટર્ન જેવો દેખાતો એક યુવાન પણ હતો – શિવા. મૂર્તિ વાત કરે ત્યારે શિવા અમારા માટે કૉફીનાં સૅમ્પલ બ્રૂ કરતો હતો.

મૂર્તિ બહુ જ ઍનિમેટેડ અને એન્ગેજીંગ વાર્તાકાર હતો એટલે અમારા જે સાથીને તેની ઘણી બધી વાતો ખબર હતી તેને પણ આ સેશનમાં બહુ મજા આવી અને તેનેય બધી તો ખબર નહોતી જ એટલે તેને પણ થોડી તો નવી જાણકારી મળી જ. મૂર્તિ બહુ રમતિયાળ અને ખુશમિજાજ હતો. પાંચ મિનિટથી વધુ સમય માટે સ્માઇલ ન કરવી તેનાં માટે કદાચ અશક્ય હતું. એક સાથીનાં શબ્દોમાં કહું તો એ બધી જ વાત આંખો મટકાવીને કરતો હતો. તેની ઍક્સન્ટ પણ બહુ મસ્ત હતી. લગભગ દર દસ મિનિટે એ બોલતો ‘યેસ્સ.પ્રો.સો’ (એસ્પ્રેસો) – જેની મિમિક્રી અમે એ પ્રવાસ પછી જયારે પણ મૂર્તિની વાત નીકળી ત્યારે દરેક વખતે કરી હશે. એ સેશનમાં લગભગ દર બે ત્રણ મિનિટે તે કોઈ જોક અને તેનાં બધાં જ જોક્સ લૅન્ડ પણ થતાં! મૂર્તિ જો કોઈ ઓર્ગનાઈઝેશન હોય તો અમે તેની લાઇફટાઇમ મેમ્બરશિપ લેવા તૈયાર હતા. અમે એ એક્સપીરિયન્સ પત્યા પછી તેની સાથે થોડી વાત પણ કરી અને જાણ્યું કે, પરમ દિવસે સાંજે અમે બર્ડ-વૉચિંગ માટે જવાનું વિચારતા હતા ત્યાં એ જ અમારો ગાઈડ હોવાનો. એ બર્ડ-વૉચિંગ એક્સપીરિયન્સ સવારે સાત વાગ્યામાં શરુ થતો હતો અને એટલા વહેલા ઊઠવાનો મને બહુ જ કંટાળો આવતો હતો પણ, ત્યાં મૂર્તિ હોવાનો એ જ વાતે મારી બધી આળસ ભગાડી દીધી. એ જાણ્યા પછી હું સવારે છ વાગ્યે પણ ઊઠવા માટે તૈયાર હતી!

મૂર્તિનાં જાદૂમાં જ અમે અમારાં રુમ સુધી પહોંચ્યા અને ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપ શરુ થયો. હું થોડી વાર સાથીઓ સાથે બેઠી પણ, પછી મને કંટાળો આવ્યો એટલે બહાર લીલી પુલમાં પગ બોળીને બેઠી. ફાઈનલી કોઈ જ પ્લાન વિના, લોકોનાં અવાજ વિના આરામથી બેસવાનો સમય મળ્યો એ મને ગમ્યું. લગભગ બે વાગ્યા આસપાસ ભારતનું અતિ ખરાબ પર્ફોર્મન્સ જોઈને લોકો નિરાશ થવા લાગ્યા અને બધાએ નક્કી કર્યું આ મૅચ પર સમય બગાડવા કરતા આપણે ‘મડિકેરી’ જોઈ આવીએ. મને આમ પણ મેચમાં રસ નહોતો એટલે હું તો રાજી જ હતી. મેં ડ્રાયવરને ફોન કર્યો પણ તેમનો ફોન રિસીવ ન થયો. લોકોએ ત્યાર પછીયે લગભગ અડધી કલાક જેવું મેચ જોવાનું ચાલુ રાખ્યું પણ પછી તો સાવ કંટાળ્યા. જે સાથીએ ડ્રાયવરની વ્યવસ્થા કરી હતી તેમને અમે કહ્યું કે તમે ડ્રાયવરને કૉન્ટૅક્ટ કરો અને તેમને કહો કે, અમારે મડિકેરી જવું છે. તેમણે કૉન્ટૅક્ટ કર્યો અને નક્કી થયું કે ડ્રાયવર અડધી કલાકમાં જમીને આવે છે. એટલી વારમાં અમે આગળનો પ્લાન ફિગર આઉટ કર્યો. એ દિવસ તો પૂરો થઇ ગયો હતો અને પછી અમારી પાસે વધી વધીને દોઢ દિવસ બચ્યો હતો એ જગ્યાએ. ત્યાં નજીકમાં દુબ્બારે નામનો એક એલિફ્ન્ટ કૅમ્પ હતો. તેમનાં એક્સપીરિયન્સ સ્પેશિયલિસ્ટનાં મતે ત્યાં વહેલી સવારે જવું બેસ્ટ હતું – ત્યારે સામાન્ય રીતે ત્યાં હાથીઓ જોવા મળતાં જ હતાં. મોડી સવારે કે બપોરે હાથીઓ જંગલનાં અંતરિયાળ વિસ્તારમાં જતા રહેતા હતા. સાંજે પ્લાન્ટેશન ટુઅર અવેલેબલ હતી એટલે અમે નક્કી કર્યું સવારે એલિફ્ન્ટ કૅમ્પ જવું, સાંજે તેમની જીપમાં પ્લાન્ટેશન ટૂઅર કરવી અને પછીનાં દિવસે સવારે બાર્ડ વૉચિંગ કરીને, નાસ્તો કરીને ચેક આઉટ કરવું.

પાંચ મિનિટમાં અમે ‘ધ સીટ ઑફ ધ કિંગ’ નામનાં એક વ્યૂ પૉઈન્ટ પર પહોંચ્યા. એ જગ્યા બહુ ટૂરિસ્ટી દેખાતી હતી. બહાર નાનાં-મોટાં ઘણાં વાહનો દેખાતાં હતાં અને અંદર પણ સારી એવી ભીડ હતી. મારું ધ્યાન જો કે , વ્યૂમાં બિલકુલ નહોતું અને ત્યાંથી જેમ બને તેમ જલ્દી મારે પાછું રિઝોર્ટ પહોંચવું હતું પણ, બધા સાથીઓને ખબર નહોતી પડી શું ચાલી રહ્યું છે અને તેમને કહીને કંઈ ફાયદો હોય તેવું પણ અમને ન

કર્ણાટક – 7

કર્ણાટક, પ્રવાસ, ભારત

કૉટેજ પર જઈને જોયું તો અમારો પલંગ થોડો વિચિત્ર હતો અને રેસ્ટરુમમાં પણ અમુક ઇશ્યુઝ હતાં એટલે અમે તરત રિસેપ્શન પર કૉલ કર્યો. આટલો તગડો ટૅરીફ ચાર્જ કરતી હોટેલ આટલી બેઝિક વસ્તુ પર ધ્યાન ન આપે એ અમને અયોગ્ય લાગ્યું. અમે અમારા એક્સપીરિયન્સ હોસ્ટને એ બાબતે મૅસેજ કર્યો પણ ઘણી રાહ જોયા પછીયે તેમનો કોઈ રિસ્પૉન્સ ન આવ્યો એટલે અમે રિસેપ્શન પર કૉલ કર્યો અને હાઉઝકીપિંગ ડિપાર્ટમેન્ટમાં કોઈ સાથે વાત કરી. થોડી વારમાં સ્ટાફે અમારો દરવાજો ખખડાવ્યો. અમે તેમને બંને પ્રૉબ્લેમ્સ દેખાડ્યાં. એ યુવાન બહુ આનંદી અને નમ્ર હતો. દસ મિનિટમાં એ કોઈ સલ્યુશન શોધી આપશે એમ કહીને એ બહાર ગયો. ધાર્યા કરતા ઓછા સમયમાં એ પાછો આવ્યો અને કહ્યું તમને અમે બીજા કૉટેજમાં મૂવ કરી દઈએ. અમે તેમને પૂછ્યું કે, સામાન મૂવ કરતા પહેલા એક વખત એ કૉટેજ જોઈ શકીએ કે કેમ. અમે જ્યાં હતા ત્યાંથી લગભગ બે ત્રણ મિનિટમાં જ ચાલીને અમે ત્યાં પહોંચ્યા. એ કૉટેજ અમને બરાબર લાગ્યો એટલે અમે તેમને સામાન મૂવ કરવાની હા પાડી.

અમે સામાનની રાહ જોતા એ યુવાન સાથે ત્યાં ઊભા હતા અને તેની સાથે થોડી વાત થઈ ત્યારે ખબર પડી કે, દિવાળીનાં રશનાં કારણે હોટેલ એકદમ બુક્ડ હતી એટલે બધા જ રુમ ઓક્યુપાઈડ હતાં. એ માણસ હાઉઝકીપિંગ મૅનેજર હતો અને તેણે પોતાનો રુમ અમને આપી દીધો હતો. અમે તેને પૂછ્યું પણ ખરું કે, આમ કરવાથી તેને કૈં પ્રૉબ્લેમ તો નહીં થાય ને? તેણે બહુ નમ્રતાથી હસીને કહ્યું કે, “હાઉઝકીપિંગ મૅનેજર તરીકે રિઝોર્ટ ગેસ્ટ્સનાં કમ્ફર્ટનું ધ્યાન રાખવું એ મારી ફરજ છે.” એ સિવાય પણ અમારી થોડી વાત થઈ. એ ત્યાં સાત-આઠ વર્ષથી કામ કરતો હતો અને પોતાનાં કામથી બહુ ખુશ લાગતો હતો. અમે તેનું નામ પૂછ્યું તો તેણે કહ્યું દેવી પ્રસાદ. એ ખુશમિજાજ પણ હતો એટલે અમે રમૂજમાં ‘હેરા ફેરી’ ફિલ્મનો એક ડાયલોગ બોલ્યા પણ કમનસીબે તેને સમજાયું નહીં એટલે અમે તેને પૂછ્યું તેણે એ ફિલ્મ જોઈ છે કે કેમ. અમે સરપ્રાઇઝ્ડ હતા કે અત્યાર સુધી કોઈ ગેસ્ટે તેને આ મૂવીનો રેફરન્સ નહીં આપ્યો હોય?! આવું એટલા માટે હશે કે, ગેસ્ટ્સ અને સ્ટાફ વચ્ચે ક્યારેય બહુ વાત નહીં થતી હોય કે અહીં ઉત્તર ભારતનાં વિઝિટર્સ બહુ નહીં આવતા હોય? હું વિચારતી રહી. અમારો સામાન આવી ગયો ત્યાં સુધી તે અમારી સાથે જ રહ્યો અને જતા સમયે પોતાનો નંબર શેર કરીને કહેતો ગયો કે, તમારા સ્ટેમાં તમને ક્યારે પણ મદદની જરૂર હોય તો તમે મને કૉલ અથવા મેસેજ કરી શકો છો. હું તમને મારાથી બનતી મદદ કરીશ.

બધું સેટલ થયા પછી હું થોડી વાર કૉટેજનાં બૅકયાર્ડમાં ગઈ. ત્યાં એક નાનો પુલ હતો જેમાં સુંદર વૉટર લિલીઝ (કમળની એક જાત) તરતાં હતાં. એ કૉટેજ, આસપાસની હરિયાળી, ફૂલો, અને નેચર સાઉન્ડ્સ વચ્ચે પણ મને શાંતિ નહોતી લાગતી. હું ટ્રેડમિલ પર ચાલતી હોઉં તેવું લાગતું હતું. એક પછી એક પ્લાન બનાવવા અને એક્ઝિક્યૂટ કરવામાં જ બધી એનર્જી જતી હતી અને ક્યાંયે શ્વાસ લેવાનો અવકાશ નહોતો દેખાઈ રહ્યો. વૅકેશન મને ડિપ્રેસિંગ લાગવા માંડ્યું હતું. સાથીઓ સારા હતા પણ કોઈ સાથે કંઈ કનેક્શન નહોતું અને છતાં લગભગ બધી ઍક્ટિવિટીઝ સાથે કરવી મને ઑફિસનાં કામ જેવી લાગી રહી હતી. એ રાત્રે મને ખાસ ઊંઘ પણ ન આવી અને સવાર પડી ગયું. સવારે નવ વાગ્યે અમે એક કોરેકલ (એક પ્રકારનું ગોળાકાર હોડકું) રાઇડ એક્સપીરિયન્સ માટે જવાનાં હતા અને પછીનો રફ પ્લાન હતો ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપનો ફાઇનલ મૅચ જોવાનો.

સવારે બને તેટલા જલ્દી તૈયાર થઈને અમે બહાર નીકળી ગયા. દિવસે એ જગ્યા બિલકુલ અલગ જ દેખાતી હતી. કૉફીનાં પ્લાન્ટ્સ પાસે મરીનાં વેલાં હતાં. અમે એક લૂમ તોડીને એક-બે દાણાં ચાખ્યા. અદભુત્ સ્વાદ હતો! બીજી પણ એક ઇન્ટરેસ્ટિંગ વાત પર મારું ધ્યાન ગયું. અમુક અમુક ઝાડ/છોડ પર પ્રખ્યાત લોકોનાં નામનું પાટિયું લગાવેલું હતું. પાસે જઈને જોયું તો ઉપર ઝીણાં અક્ષરે લખેલું હતું ‘પ્લાન્ટેડ બાય’. આખાં રિઝોર્ટમાં ઠેક-ઠેકાણે ફિલ્મ સુપર-સ્ટાર્સ, પ્રખાત બિઝનેસ ટાયકૂન્સ અને નેતાઓએ વૃક્ષો વાવેલાં હતાં અને તેમણે એ ક્યારે વાવેલાં હતાં એ તારીખ પણ લખેલી હતી. ત્યાંનાં પ્રખ્યાત વિઝિટર્સનાં નામ અને વાવેલાં વૃક્ષો પરની તારીખો વાંચીને ખબર પડતી હતી કે, આ પ્રોપર્ટી અને તેમનાં માલિક – રામાપુરમ્સ ઓછામાં ઓછા આઝાદીનાં સમયથી સમૃદ્ધ, અને વેલ-કનેક્ટેડ રહ્યા હોવા જોઈએ કારણ કે, દેશનો ‘એલીટ’ વર્ગ દશકોથી અહીંની મુલાકાત લેતો આવ્યો છે. જે લાઇફસ્ટાઇલમાં મારું બાળપણ વીત્યું છે ત્યાં રહીને મેં ક્યારેય વિચાર્યું નહોતું કે, દુનિયાની આવી જગ્યાઓ ક્યારેક મારા જેવી સાવ સામાન્ય વ્યક્તિ માટે પણ ઍક્સેસિબલ હશે. એવો ક્યારેય ગોલ પણ નહોત પણ, નસીબજોગે અમુક ઘટનાઓ ઘટી ગઈ અને એ દિવસે હું ત્યાં હતી!

ઠેક-ઠેકાણે ઝાડમાંથી પ્રકાશનાં સુંદર શેરડાં પડતાં હતાં અને રિઝોર્ટનાં કર્મચારીઓ ખરેલાં પાન, ડાળીઓ, રસ્તા અને ફુટપાથ સાફ કરી રહ્યા હતા. લગભગ કોઈ ગેસ્ટ નહોતા દેખાતા એટલે શાંતિ હતી. ફરતા ફરતા મારું બીજા એક પ્રકારનાં બોર્ડ્સ પર પણ મારું ધ્યાન ગયું. ઠેક-ઠેકાણે ‘સુવિચારો’ લગાવેલાં હતાં! અચાનક સુંદર રિઝોર્ટમાંથી હું સુંદર સ્કૂલમાં પહોંચી ગઈ હોઉં તેવું લાગ્યું. જે લોકોએ રિઝોર્ટ સ્ટાફ (સફાઈ કર્મચારીઓ સહિત) લગભગ બધાંનાં કપડાં પણ સુંદર એકસરખાં ખાખી રંગનાં રાખ્યાં હતાં અને આર્કિટેક્ચરની સુંદરતા પર પણ સારું એવું ધ્યાન આપ્યું હતું તે લોકોને ઠેક ઠેકાણે ‘સુવિચારો’નાં પાટિયાં લગાવવાં વિચિત્ર કઈ રીતે નહીં લાગ્યા હોય?! આટલાં સુંદર અને ઊંડાં પ્રાકૃતિક એક્સપીરિયન્સમાં લોકોને મોરલ-સાયન્સનાં લેક્ચર દેવાની જરૂરિયાત કેમ લાગતી હશે? એક જગ્યાએ લખ્યું હતું ‘with god nothing is hopeless, without god there is no hope’. મારું માથું ફરી ગયું. વેકેશન પર આવેલી વ્યક્તિ કોણ છે, ક્યાંથી આવે છે, તેમનું બૅકગ્રાઉન્ડ શું છે, તમને કંઈ જ ખબર નથી. તમે એક ઇન્ટરનૅશનલ લક્ઝરી એક્સપીરિયન્સ બ્રાન્ડ બનવા માંગો છો. પૂરતાં સમૃદ્ધ છો કે દુનિયાની લગભગ તમામ લક્ઝરીયસ જગ્યાઓ તમે જોઈ અને માણી હોય, અને છતાં ધાર્મિક મૉરલ સાયન્સ લેક્ચર્સની ઉપર નથી ઊઠી શક્યાં?! કૅથલિક કૉન્વેન્ટ સ્કૂલનાં તમામ લક્ષણ મને અહીં દેખાતાં હતાં. (હું એટલા માટે જાણું છું કારણ કે, હું બાર વર્ષ તેમાં ભણી છું) મને દૂરથી તેની ગંધ આવવા માંડી હતી અને નો સરપ્રાઈઝ – રામાપુરમ્સ મલયાલી ક્રિશ્ચન્સ છે.

અમારા જે સાથીનો કૉલર-બોન તૂટ્યો હતો તેમને કોરેકલ રાઇડ નહોતી કરવી પણ, બાકીનાં બધા તૈયાર હતા અને અમારે હોટેલ રિસેપ્શન પર મળવાનું હતું એટલે હું એ તરફ ચાલી. મારું ધ્યાન મરી જેવાં જ દેખાતાં એક ફ્રૂટ પર પડ્યું. મરી જેવાં નાના દાણાદાર એ ફ્રૂટનો રંગ લાલ હતો અને મરીની જેમ તેનાં પણ ઝૂમખાં હતાં. પહેલા તો મને થયું કે આ પણ મરીની જ કોઈ વેરાયટી હોવી જોઈએ અને તેને ચાખી લઉં પણ, પછી થયું કદાચ ન પણ હોય અને જો ઝેરી હોય તો તો મર્યા! ત્યાં ખાખી કપડાંમાં એક માણસ મને પાસેથી નીકળતો દેખાયો. મેં ‘એક્સક્યુઝ મી’ કહીને તેને રોક્યો અને પૂછ્યું આ ફ્રૂટનું નામ શું છે? આ મરીની જ કોઈ જાત છે કે બીજું કૈં? તેણે હસીને જવાબ આપ્યો આ એક પ્રકારની ‘બેરી’ છે અને મને હાથમાં લઈને મસળવા કહ્યું. ટામેટાંનાં રસ જેવો એકદમ લાલ રંગ મારાં હાથ પર લાગી ગયો. મેં તેને પૂછ્યું આ ખાઈ શકાય છે? તેનું નામ શું છે? તેણે કહ્યું આ ઝેરી હોય છે એટલે ન ખાવી હિતાવહ છે. તેનું નામ ગેસ કરો! હું હજુ વિચારતી જ હતી કે કદાચ લોહી સાથે સંગત કોઈ નામ હોવું જોઈએ ત્યાં તેણે કહ્યું ‘બ્લડ બેરી’! તેણે ઝેરી કહ્યું હતું એટલે મેં રમૂજમાં તેને પૂછ્યું, હાથમાં મસળી છે તો મરી નહીં જાઉં ને? તો તેણે હસીને કહ્યું એટલી પણ ઝેરી નથી. ત્યાં મને સાથીઓનો અવાજ સંભળાયો એટલે તેને થૅન્ક્સ કહીને હું રિશેપ્શન પર ગઈ અને સૌથી પહેલા હાથ ધોયાં. હોટેલ સ્ટાફે અમને પાંચ મિનિટ બેસીને રાહ જોવા કહ્યું. ત્યાં સામે પણ મરી ઊગેલાં હતાં એટલે મેં સાથીઓને તેમાંથી તોડીને મરી ચખાડ્યાં અને તે પણ ખુશ થઇ ગયા!

અમારી કોરેકલ રાઈડનાં નાવિક આવ્યા અને અમને તેની પાછળ ચાલવાનું કહ્યું. રિઝોર્ટનાં મુખ્ય દરવાજાની બહાર નીકળીને એકાદ મિનિટમાં જ અમે એક કેડી પર ચાલલ્યા અને લગભગ દસેક મિનિટમાં કોરેકલ રાઈડનાં લોકેશન પર પહોંચ્યા. એ રસ્તો પણ અદ્ભૂત હતો ગ્રીન હતો. પાંચેક મિનિટ તો બન્ને બાજુ એકસરખી ઊંચાં વૃક્ષોની હરોળ હતી અને તેની વચ્ચેથી અમે પસાર થઇ રહ્યા હતા અને ત્યાં પણ અમારા સાથીઓની વાતો સતત ચાલુ હતી. શાંત જગ્યાએ થોડો અવાજ પણ મને કર્ણભેદી લાગતો હતો. નદીનો કિનારો પણ એકદમ શાંત અને સ્વચ્છ હતો. એક પછી એક અમે કોરેકલમાં બેઠા. અમે ધાર્યું હતું કે, એ કોરેકલ ટ્રેડિશનલ સૂકાં લાકડાં અને પાનનું બનેલું હશે પણ એ તો મૉડર્ન દેખાતું હતું અને ચામડાંનું બનેલું હતું એટલે નાવિકને સૌથી પહેલો પ્રશ્ન અમે એ જ પૂછ્યો. તેમણે કહ્યું આ કોરેકલ એ ટ્રેડિશનલ કોરેકલ કરતા વધારે સેફ છે એટલે અમે વર્ષોથી આ કોરેકલ જ વાપરીએ છીએ. કાવેરી નદીનું પાણી એકદમ શાંત અને ગહન હતું. આસપાસની હરિયાળી અને નદીની અંદરની હરિયાળીનાં કારણે તેનો રંગ થોડો લીલાશ પડતો દેખાતો હતો પણ, અમારા એક સાથી બોલ્યા “નદીમાં બહુ ગંદકી લાગે છે નહીં? પાણી બહુ સાફ નથી દેખાતું.” અને અમે કંઈ કહીએ તે પહેલા નાવિકનો જવાબ આવી ગયો કે, આ નદીનાં પાણીને સ્થાનિક લોકો કોઈ ક્યારેય ગંદું નથી થવા દેતા. એ જવાબ સાથે તેમની ચીડ પણ મને દેખાઈ. સ્વાભાવિક છે કે, તમે કોઈની માતૃભૂમિ વિષે વિચાર્યા વિના કંઈ પણ બોલો તો એ લોકોને ન જ ગમે. એ જવાબનો એક અનપેક્ષિત લાભ એ થયો કે, કોરેકલમાં ફાઈનલી શાંતિ છવાઈ ગઈ. થોડી વાર અમે એ શાંતિમાં પાણીનાં ખળખળ વહેણ સાથે જ સમય વિતાવ્યો. ખળખળાટ પણ ફક્ત કોરેકલની હલચલનો જ હતો. બાકીનાં પાણીમાં એક નાનું તરંગ પણ નહોતું. થોડો સમય તો મેં પાણીમાં હાથ ડુબાડી રાખ્યો અને બહાર જોતી રહી. એ અનુભવને વર્ણવવા માટે મારી પાસે શબ્દો નથી.

કિનારા પાસે પાછા ફરતા મેં તેમને પૂછ્યું આ પાણી શું હંમેશા આટલું જ શાંત રહે છે? તેમણે કહ્યું ચોમાસાંમાં ઘણી વખત કાંઠો પણ ડૂબી જાય તેટલું પાણી હોય છે નદીમાં અને એ સમયે આસપાસનાં ગામમાં રહેતા લોકો ગામ ખાલી કરી દેતા હોય છે કારણ કે, નદીમાં પૂર પણ આવતા હોય છે. એક ઝાડ તરફ ઈશારો કરીને તેમણે કહ્યું અહીં ઘણી વખત હાથીઓ પણ આવે છે પાણી પીવા માટે. અમે પૂછ્યું તમે અહીં કેટલા સમયથી કામ કરો છો – તેમનો જવાબ આવ્યો પચીસ વર્ષ! અમારા જેવા કેટલા લોકોને તેમણે આ રાઇડ કરાવી હશે! તેમને કેટલી બધી કહાનીઓ ખબર હશે! કોરેકલ રાઈડ પત્યાનાં અડધી કલાકમાં જ બ્રેકફસ્ટનો સમય સમાપ્ત થતો હતો એટલે બધા રેસ્ટ્રોં તરફ દોડી ગયા. પાછા જતી વખતે એ રસ્તો વધુ જાદુઈ બની ગયો હતો – જયારે પણ હવા થોડી જોરથી ચાલતી ત્યારે પેલાં એકસરખા વૃક્ષોની હરોળમાંથી પાંદડાં ખરતાં અને એક બે મિનિટ સુધી સતત ખર્યા કરતા. જાણે દરેક પગલે કોઈ ઉપરથી ફૂલોની વર્ષા કરી રહ્યું હોય! મારા સાથીઓનું ધ્યાન નહોતું તેઓ ફરી વાતોમાં જ મશગુલ થઇ ગયા હતા અને હું ફરી ત્યાં ઊભી રહી ગઈ અને તેમને આગળ વધવા માટે કહ્યું.

હું અને બાકી બધા એક જ જગ્યાએ બે અલગ અલગ વેકેશન્સ પર હતા અને કદાચ એ જ આ જગ્યાની ખાસિયત હતી.

કર્ણાટક – 6

કર્ણાટક, ભારત

અમે કારમાંથી તરત બહાર આવ્યા અને જોયું કે એક પણ બૅગ પડી નહોતી. કૅરિયરનો એક નાનો ભાગ કારની છતમાંથી ઊખડીને બહાર આવી ગયો હતો અને છતને નુકસાન થયું હતું એ તો ચોખ્ખું દેખાઈ આવ્યું પણ, આખી પરિસ્થિતિ તો બૅગ્સ ઉતરે પછી જ સમજાય. રિઝોર્ટ સ્ટાફ મેમ્બર્સ દરવાજા પર બધાને વેલકમ કરવા માટે ઊભા હતા. સહપ્રવાસીઓમાંનાં ચાર લોકો ત્યાં પાંચ-દસ મિનિટ ઊભા રહ્યા પછી તેમની ધીરજ ખૂટી પણ, મને અને એક સાથીને ત્યાં ડ્રાઇવરને એકલો મૂકીને અંદર જતું રહેવું થોડું અજુગતું લાગ્યું. એ ડ્રાઇવર બહુ સારો માણસ હતો અને તેની કાર એકદમ નવી હતી એટલે અમને તેની થોડી ચિંતા થઇ. અમે બધો સામાન ઊતર્યો પછી જોયું કે, છત રિપેર કરીને તેનાં પર કૅરિયર ફરીથી લગાવવું પડે તેટલું ડૅમેજ હતું. અમે હોટેલ સ્ટાફને તાકીદ કરી કે, ડ્રાઇવરની કાર રિપેર કરવામાં તેમનાંથી બને તેટલી મદદ કરે. ડ્રાઇવરને પણ કહ્યું કે, જરુર પડે તો અમને કૉલ કરે અને કંઈ ચિંતા ન કરે.

એ દિવસે અમને ત્યાંનાં ટૂર-એક્સપીરિયન્સમાં સાઇન-અપ કરવા માટે બહુ મોડું થઇ ગયું હતું કારણ કે, રિઝોર્ટ બહુ બિઝી હતો અને અમે એડવાન્સમાં કોઈ એક્સ્પીરિયન્સિસ બુક નહોતાં કર્યાં. પણ, એ રાત્રે જે કલ્ચરલ એક્સપીરિયન્સ થવાનો હતો તેનાં માટે કોઈ સાઈન-અપની જરુર નહોતી એટલે એ શરુ થાય ત્યાં સુધી થોડો આરામ કરવાનું જ નક્કી કર્યું. અમે ચેક-ઇન ફોર્માલિટીઝ પતાવીને રુમ તરફ જવા તૈયાર થયા ત્યાં અમારા હોસ્ટ અમને ગૉલ્ફ કાર્ટ્સ તરફ લઇ ગયા અને ત્યારે પહેલી વખત એ રિઝોર્ટનો સ્કેલ મારા મગજમાં ઊતર્યો! તેમણે રિસેપ્શનથી અમારાં રુમ સુધી જતા સૌથી પહેલા અમને રિઝોર્ટની બધી ફેસિલિટીઝ દેખાડી અને જરૂરી માહિતિ આપી. મારું ધ્યાન તો જો કે, બહાર જ હતું… પુરુરવાને ઉર્વશીની સોબતમાં દુનિયા જેવી લાગે છે, એ વર્ણવતી દિનકરની પંક્તિ યાદ આવી ગઈ – “कौन है यह वन सघन हरियालियों का, झूमते फूलों, लचकती डालियों का!”

ત્યાં ‘મૅજિકલ ફોરેસ્ટ’ જેવી ફીલિંગ આવતી હતી અને મને તેમની બીજી કોઈ જ વાતમાં રસ નહોતો. ફેસિલિટીઝ દેખાડ્યા પછી અંતે અમને અમારાં રુમ પર લઇ જવામાં આવ્યા અને ત્યાં એક પછી એક સાથીઓનો સામાન ઊતારવા લાગ્યો. રુમમાં આંટો મારીને થોડાં સેટલ થઈને તરત ત્યાંનાં એક રેસ્ટ્રોંમાં ગયા ‘હાય ટી’ માટે. એ વિશાળકાય રેસ્ટ્રોં આખું ભરચક હતું. શનિવાર હતો અને એ પણ દિવાળી પછીનો સૌથી પહેલો શનિવાર એટલે આટલી ભીડ તો અપેક્ષિત હતી પણ, એ ભીડનો મોટો ભાગ ગુજરાતી હતો એ સરપ્રાઈઝિંગ હતું! મને બહુ કંઈ ખાવાની ઈચ્છા નહોતી અને કોઈ સાથે કંઈ વાત કરવાની તો સાવ જ ઈચ્છા નહોતી એટલે હું ત્યાં પાસે આવેલાં એક્સપીરિયન્સ સેન્ટર તરફ ચાલી કારણ કે, અંધારું થઈ ગયું હતું, કલ્ચરલ શો ત્યાં થવાનો હતો અને તે શરુ થવાને લગભગ વીસેક મિનિટની જ વાર હતી. એક્સ્પીરિયન્સ સેન્ટર પાસે જ તેમની એક સુવેનિયર શોપ હતી ત્યાં મેં થોડી વાર ટાઇમપાસ કર્યો.

શોનો સમય થયો ત્યાં હાઇ-ટીવાળું આખું ક્રાઉડ એક્સપીરિયન્સ સેન્ટરની સામે આવીને બેસી ગયું. ફોરેસ્ટ રેન્જર જેવાં યુનિફોર્મમાં એક માણસ માઈક લઈને આવ્યો. એ સાંજનો અમારો હોસ્ટ હતો. તેણે અમને કૂર્ગ અને ત્યાંનાં સ્થાનિક ‘કોડવા’ લોકો તથા તેમની સંસ્કૃતિ વિષે અમને થોડી સંક્ષિપ્ત માહિતી આપી. ત્યાં એકસરખાં મરુન રંગની સાડીઓ પહેરીને એક ગ્રૂપમાં અમુક સ્ત્રીઓ ઊભી હતી. હોસ્ટે એક પછી એક બધાનાં નામ જણાવ્યા અને જણાવ્યું કે, આ સ્ત્રીઓ બહુ દૂરથી અલગ અલગ નાના ગામમાંથી ખાસ આ પ્રેઝન્ટેશન માટે આવે છે. તેઓ કોઈ પ્રોફેશનલ પરફોર્મર્સ નથી અને સામાન્ય રીતે તેઓ પોતાનાં તહેવારો અને સારાં પ્રસંગોએ જ આ ડાન્સ કરતા હોય છે પણ, આ રિઝોર્ટ સાથે લોકલ કમ્યુનિટીને દશકોથી સારો સંબંધ છે એટલે અહીં પરફોર્મ કરવામાં તેઓ કમ્ફર્ટેબલ ફીલ કરે છે. પછી તેમનો કાર્યક્રમ શરુ થયો અને બધા ગુજરાતીઓને ગરબા યાદ આવી ગયા. તેમનો ડાન્સ ગરબા સાથે એકદમ મળતો આવતો હતો પણ તેમની બોડી-લૅન્ગવેજ થોડી અલગ હતી. તેમનાં કાર્યક્રમને અંતે જયારે હોસ્ટે સ્ત્રીઓને તેમની સાથે જોડાવાનું આમંત્રણ આપ્યું ત્યારે ઘણી સ્ત્રીઓ તેમની સાથે જોડાઈને ગરબા કરવા લાગી.

એ કાર્યક્રમ પત્યા પછી લગભગ અડધી કલાકમાં ડિનર શરુ થવાનું હતું. પણ, સાંજે નાશ્તો કર્યો હોવાને કારણે અમારાં સહપ્રવાસીઓને બહુ ભૂખ નહોતી લાગી એટલે અમે ફરી ત્યાં શોપમાં થોડો સમય વિતાવ્યો અને પછી ધીમે ધીમે ડિનરનાં લોકેશન તરફ ચાલ્યા. એ રાત્રે તેમનું કોઈ સ્પેશિયલ આઉટડોર ડિનર અરેન્જમેન્ટ હતું. સાંજે જ્યાં નાશ્તો કર્યો હતો એ રેસ્ટ્રોં પાસે એક સાંકડી, અંધારી ગલીમાં થઈને ડિનર વેન્યુ સુધી જવાતું હતું. થોડું ચાલ્યા કે, તરત અમને નાનાં-મોટાં હજારો દીવા ઝળહળતા દેખાયા. રાત્રે ઘેરાં અંધકારમાં એ દીવાનો પ્રકાશ બહુ સુંદર દેખાતો હતો અને એ દીવા ઢાળ પર રાખવામાં આવ્યાં હોય તેવું લાગતું હતું કારણ કે, અલગ અલગ લેવલ પરથી પ્રકાશ આવતો હોય તેવું લાગતું હતું. એ મેદાન સુધી પહોંચવાની કેડીની બંને બાજુ પણ દીવા રાખવામાં આવ્યા હતા. આ સમયે પણ મારા સહપ્રવાસીઓની બિલકુલ કુસંગત વાતો સતત ચાલુ જ હતી અને મને તેનાંથી બહુ અકળામણ થવા લાગી હતી. હું ફોટોઝ અને વીડિયોઝ લેવાનાં બહાને ત્યાં એન્ટ્રી પર જ થોડી વાર ઊભી રહી ગઈ અને તેમને આગળ વધવા કહ્યું. તેમનો અવાજ સંભળાવો બંધ થયો પછી મેં ચાલવાનું શરુ કર્યું.

અંદર ફક્ત જરૂર પુરતી હલ્કી રોશની હતી અને લાઈવ મ્યુઝિક ચાલુ હતું. સામે એક લાંબું બફે લગાવેલું હતું. અમે જમવાનું લેવા માટે ગયા તો ક્યાંયે પ્લેટ્સ ન મળે. સૌથી પહેલા કાઉન્ટર પર અમને કહેવામાં આવ્યું કે, તમે અહીં અમને તમારો ઓર્ડર જણાવી દો પછી જમવાનું તમારા ટેબલ સુધી પહોંચી જશે. ત્યાં ઓછામાં ઓછાં ચાર-પાંચ કાઉન્ટર લાગેલાં હતાં એટલે અમે એક પછી એક અમારો ઓર્ડર કહેતા ગયા. વળી એક બે કાઉન્ટર એવાં આવ્યાં કે, ત્યાં ઓર્ડર કરેલું જમવાનું અમારે સેલ્ફ-સર્વ કરીને લઈ જવાનું હતું. બન્યું એવું કે, અમે એ બધું કરીને ટેબલ સુધી પહોંચ્યા ત્યાં સુધીમાં ઘણું બધું જમવાનું ટેબલ પર મુકાઈ ગયું હતું અને ઠંડું પણ થઈ ગયું હતું. આખી પ્રોસેસ અતિશય કન્ફ્યુઝિંગ હતી. વળી, અમારા એક સાથી, જેનાં સ્પેશિયલ ડાયટ પ્રેફરન્સ હતાં તેમની વ્યવસ્થા કઈ રીતે થશે તેની જાણકારી આપનાર ત્યાં કોઈ જ નહોતું. થોડી વારમાં એક સજ્જન અમારી પાસે આવ્યા પૂછવા માટે કે, બધું બરાબર છે કે કેમ? મેં તેમને જણાવ્યું કે, મેન્યુ અને પ્રેપરેશન તો ખૂબ સરસ છે પણ, અમારા એક સાથીને મેન્યુ સિલેક્શનમાં મદદની જરૂર છે અને આ આખો અનુભવ અમારા માટે બહુ જ કન્ફ્યુઝિંગ રહ્યો છે. તેમણે એ ફિડબેક પર તરત એક્શન લઈને અમને ખૂબ મદદ કરી અને અમારો બાકીનો ડિનર એક્સપીરિયન્સ બને તેટલો કંફર્ટેબલ બનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. તેમનાં બૅજ પર લખેલું હતું ‘ઘોષ’. જમીને અમારાં અમુક સાથીઓ બંગાળથી આવ્યા હતા તેમણે તેમની સાથે બંગાળીમાં થોડી વાત કરી. તેમણે અમને જણાવ્યું કે તેઓ ત્યાંનાં ત્રણ રેસ્ટ્રોમાંનાં એકનાં મૅનેજર છે અને કહ્યું કાલે સવારે બ્રેકફસ્ટ માટે તમે ત્યાં જ આવજો એટલે હું તમને મદદ કરી શકીશ.

ભારતમાં લક્ઝરી ટ્રાવેલનો આ અમારો સૌથી પહેલો એક્સપીરિયન્સ હતો એટલે એકદમ અનાયાસે અમે કૈંક નોટિસ કરતા અને અમને આશ્ચર્ય થતું! અમારાં ટેબલ પાસે એક ફૅમિલી બેઠું હતું – પતિ, પત્ની, બે બાળકો અને તેમની સાથે ક્લિયરલી સોસાયટીનાં અલગ તબકામાંથી આવેલી બે સ્ત્રીઓ. એ લોકો બે બાળકો માટે બે અલગ-અલગ કેરટેકરને સાથે લઈને આવ્યા હતા! બે કેરટેકરને લક્ઝરી રિઝોર્ટમાં હૉલિડે પર લઇ આવી શકે તેટલાં પૈસા હોય છે લોકો પાસે! આ જોઈને મને ત્યાંનો ડેમોગ્રાફિક સર્વે કરવાની ઈચ્છા થઇ આવી અને મેં ત્યાં એક ચક્કર માર્યું. એક ગ્રૂપમાં બધા જ તેમનાં બાળકો માટે કેરટેકર્સ/નૅનીઝ લઈને આવ્યા હતા અને તેમનાં ડિનર ટેબલ પાસે અલગથી બાળકો અને નૅનીઝનું ટેબલ લગાવેલું હતું. સોલો ટ્રાવેલર્સ તો ત્યાં લગભગ હતા જ નહીં. કદાચ સોલો ટ્રાવેલર્સ મોટાં ભાગે નોન-રશ સીઝનમાં ટ્રાવેલ કરતા હશે? કે પછી એ જગ્યા સોલો ટ્રાવેલર્સ માટે બહુ મોંઘી હોતી હશે?! જેટલા સોલો ટ્રાવેલર્સને હું ઓળખું છું તે કોઈ મની-માઇન્ડેડ નથી અને મોટા ભાગે બજેટ-ફ્રેન્ડલી ટ્રાવેલ કરતા હોય છે એટલે અહીં કદાચ બહુ સોલો ટ્રાવેલર્સ આવતા જ નહીં હોય?! ત્યાં દેખાયા એ કોઈ એક્સ્પ્લોરર નહોતા લાગતા એટલે ઇન્ટરેસ્ટિંગ પણ નહોતા લાગતા. કદાચ એટલે પણ હું ત્યાં થોડું આઉટ-ઑફ-પ્લેસ ફીલ કરી રહી હતી.

ચાલીને હું એકદમ આગળ પહોંચી ત્યાં મ્યુઝિશિયન્સ પોતાનું મ્યુઝિક વગાડી રહ્યા હતા. રિઝોર્ટ સ્ટાફે બુદ્ધિ વાપરીને મ્યુઝિશિયન્સની બરાબર સામે સૌથી આગળ નાના બે-ત્રણ સીટનાં ટેબલ ગોઠવ્યાં હતાં અને પાછળ, અમે જ્યાં બેઠા હતા ત્યાં, મોટા ગ્રૂપ અને ફૅમિલીઝનાં ટેબલ હતા કારણ કે, મોટા ગ્રૂપને તો પોતાની વાતો સિવાય બીજે ક્યાંયે રસ હોવાનો નહોતો! અમે જ્યાં બેઠા હતા ત્યાં તો ઘોંઘાટનાં કારણે મ્યુઝિક પર ધ્યાન દેવું લગભગ અશક્ય હતું. મને ફરી એ સેટિંગમાં ફક્ત એ મ્યુઝિક માણવા માટે બીજી વખત એ રિઝોર્ટમાં એકલા જવાની ઈચ્છા થઇ આવી.

એ દિવસ અમારા માટે બહુ લાંબો રહ્યો હતો એટલે જમીને તરત રુમ પર જઈને આરામ કરવાનું નક્કી કર્યું. હું અને એક સાથી બધાને બાય કહીને પોતાનાં રુમ ચાલીને જઈ રહ્યા હતા ત્યારે અમારું ધ્યાન ત્યાંનાં નેચર-સાઉન્ડ્સ પર પડ્યું. જાણે આખું જંગલ એ રાત્રે જીવંત હતું! જંગલનું લાઈવ ઑર્કેસ્ટ્રા ચાલી રહ્યું હતું! અમે બધો થાક ભૂલી ગયા અને પાકા રસ્તા પર અમારાં રુમ્સની વિરુદ્ધ દિશામાં જ્યાં સુધી ચાલીને જઈ શકાય ત્યાં સુધી જવાનું નક્કી કર્યું. દસેક મિનિટમાં અમે એક તળાવનાં કિનારે આવી પહોંચ્યા અને ત્યાં પણ એ સાઉન્ડ્સ ચાલુ જ હતાં! મને ખબર પણ નથી એ રાત્રે અમે કોનાં કોનાં અવાજ સાંભળ્યા હશે. એ પણ ખબર નથી એ બધા જંતુઓનાં જ અવાજ હતાં કે પક્ષીઓ અને પશુઓ પણ હતાં પણ જે હતાં એ ઇનક્રેડિબલ હતાં! તળાવ પાસે બહુ આછી રોશની હતી અને ગજબ માહોલ હતો. મને ત્યાં જ બેસી રહેવાનું મન થયું. પણ, એકાદ મિનિટમાં જ મારા સાથીએ કોઈ ગીત ગણગણવાનું શરુ કર્યું. માણસને બોલવાની અને પોતાનો અવાજ સાંભળવાની આટલી અદમ્ય ઈચ્છા કેમ થતી હશે એ મને કોઈ દિવસ નહીં સમજાય. નસીબજોગે એ ગણગણાટ બહુ લાઉડ નહોતો.

પાંચ મિનિટ ત્યાં ઊભા રહીને અમે અમારા રુમ પર પહોંચ્યા…