સોમનાથપુરાનાં હોયસાલા મંદિર પરિસરની બરાબર સામે આવેલી નાનકડી ટપરી જોઈને બધાને શેરડીનો રસ અને ચા પીવાની ઈચ્છા થઇ એટલે અમે બહાર નીકળીને પહેલા ત્યાં રોકાયા. એ શેરડીનો રસ વેંચનાર મધ્ય-વયનાં એક પતિ-પત્ની હતા, એ સેટિંગમાં એક વખત તો કવિ કલાપીની ‘ગ્રામ્યમાતા’ યાદ આવી ગઈ. બાકી ‘ગામડાંનાં તાજા શાક અને ફળોનાં રોમૅન્સ’ નામનાં ગુલાબી ચશ્મા તો લગભગ દરેક મિડલ કલાસ ભારતીયની જેમ મેં પણ પહેરેલાં છે. એ ચશ્મા પહેરીને મને કોઈ શેરડીનાં રસનાં નામે ઝેર પણ પીવડાવે તોયે એ મને દુનિયાનો તાજામાં તાજો અને સૌથી મીઠો રસ લાગે એટલે તેનાં વિષે વધુ કંઈ કહેવાની જરૂર મને લાગતી નથી પણ, એ ટપરી પાસે આવેલી હેન્ડીક્રાફ્ટની એક નાનકડી દુકાનની વાત મજાની છે.

ચા બનવામાં સમય લાગ્યો એટલે જેમને ચા પીવી હતી એ બધા ફ્રી થાય તેની રાહ જોતા બેસવાને બદલે મેં બાજુની એક હેન્ડીક્રાફ્ટની દુકાનમાં નજર નાંખવાનું પસંદ કર્યું. કંઈ લેવાની ઈચ્છા નહોતી એટલે હું દુકાનની બહારથી જ તેમનાં ડિસ્પ્લે પર રાખેલી વસ્તુઓ જોઈ રહી હતી ત્યાં દુકાનદારનું ધ્યાન મારા પર પડ્યું. તેમણે મને અંદર આવવાનું આમંત્રણ આપ્યું અને મેં યંત્રવત્ જવાબ આપ્યો – “મને તમારી વસ્તુઓ સુંદર લાગી એટલે ફક્ત જોઈ રહી છું.” એ ભાઇનો જવાબ આવ્યો “અરે મૅડમ અંદર આવીને જુઓ ને! હું તો બધાંને કહેતો હોઉં છું કે, ભારતનાં દરેક ખૂણામાં હેન્ડીક્રાફ્ટનું કેટલું વૈવિધ્ય છે એ દરેકે જોવું જ જોઈએ. ભલે મારે કંઈ લેવું ન હોય તોયે હું તો જ્યાં ફરવા જાઉં ત્યાંની દુકાનોની મુલાકાત તો જરૂર લઉં.” એ ભાઈ મને મારી ટાઇપનાં લાગ્યા એટલે હું હિંમત કરીને અંદર ગઈ કે, આ ભાઈ શાંતિથી જોવા દેશે અને ચોંટેલી કૅસેટની જેમ બેક્ગ્રાઉન્ડમાં પોતાની સેલ્સ-પિચ નહીં ચલાવ્યા કરે. એ માણસ મારાં પ્રવાસમાં મળેલા સૌથી રસપ્રદ લોકોમાંનો એક. તેની પાસે પિત્તળની મૂર્તિઓ તો હતી જ – જે લગભગ દરેક હેન્ડીક્રાફ્ટ સ્ટોરમાં જોવા મળતી હોય છે પણ, તેનું સૌથી ઇમ્પ્રેસિવ કલેક્શન હતું બૌદ્ધ સિન્ગિન્ગ બોવ્લ્સનું (bowls). મારાં મનમાં આ પ્રકારનાં બોવ્લ, તેની સાથે જોડાયેલાં ‘સાઉન્ડ હીલિંગ’ અને તેને ખરીદનાર લોકોની એક છાપ હતી જે આ ભાઈએ સદંતર બદલી નાંખી!

કૅલિફૉર્નિયામાં 1970 આસપાસ – વિયેતનામ વૉરનાં સમયે અમૅરિકાની ‘હિપ્પી મૂવમેન્ટ’ શરુ થઇ હતી. આ મૂવમેન્ટનું સ્લોગન હતું ‘મેક લવ, નૉટ વૉર’. આ સમયે અહીંનાં ઘણાં લોકો પૂર્વની ફિલોસૉફી, ધર્મ અને કળા તરફ વળ્યાં – હિન્દુ વિચારધારા, બૌદ્ધ ફિલોસૉફી, યોગ, શાસ્ત્રીય સંગીત, રંગબેરંગી કપડાં વગેરેનું અહીં (ખાસ સાન ફ્રાન્સિસ્કો અને આસપાસનાં વિસ્તારોમાં) એક માર્કેટ બનવા લાગ્યું જે હજુ પણ અહીં પુરજોશમાં ચાલી રહ્યું છે. આ જ માર્કેટનો એક ભાગ છે ‘તિબેટન સાઉન્ડ હીલિંગ’. અહીં અમુક હિપ્પી કૅફેઝમાં અને યોગ સ્ટુડિયોઝમાં છાશવારે મેં ‘સાઉન્ડ હીલિંગ’ની ઈવેન્ટ્સ થતી જોઈ છે અને એકાદ વખત નાછુટકે અટેન્ડ પણ કરી છે. ઘણી વખત દુકાનોમાં સિંગિંગ બોવ્લ – જે સાઉન્ડ હીલિંગનો અભિન્ન ભાગ છે – વગાડવાનો પણ પ્રયત્ન કર્યો, એવી આશાએ કે, કંઈક એવું સંભળાય જે જીવન બદલી નાંખે તેવું ન હોય તોયે ઍટ લીસ્ટ યુનીક તો હોય! પણ, નહીં. હંમેશા એ જ તારણ પર પહોંચી કે, આ આખો કૉન્સેપ્ટ જ બનાવટી છે અને તેને માનનારા લોકો નાસમજ છે.

આ દુકાનમાં પણ મેં સાઉન્ડ હીલિંગ બોવ્લ પર નજર નાંખી અને વિચાર્યું – અહીં પણ ગોરા લોકોને વેંચવા માટે આ શરુ થઇ ગયું! ત્યાં પેલા ભાઈ આવ્યા અને પૂછવા લાગ્યા – આ શું છે તમને ખબર છે? મેં કહ્યું – હા, સિન્ગિન્ગ બોવ્લ. અમે રહીએ છીએ ત્યાં ખૂબ મળે છે. ભાઈએ કહ્યું આ એક અદ્ભુત વસ્તુ છે. જુઓ હું તમને દેખાડું. ઉત્સાહમાં ભાઈની આંખો ચમકી અને મને ડર લાગ્યો કે, નકામી દલીલથી બચવા માટે ફરીથી કોઈની અંગત ધારણા સાથે સહમત થવું પડશે જેને એ સત્ય માની બેઠા છે. ભાઈએ ખાંડણીનાં દસ્તા જેવાં દેખાતાં એક લાકડાનાં ઓજારને એ બોવ્લ પર ફેરવવાનું શરુ કર્યું. એક સુંદર નાદ સંભળાયો તેમાંથી! મને મારી પહેલી ભૂલ સમજાઈ – આ બોવ્લ પર લાકડાનાં દસ્તાથી ટકોરા નથી કરવાનાં હોતા, દસ્તાને બોવ્લની ધાર પાર ફેરવવાનો હોય છે. પછી તેમણે એક બીજું મોટાં કદનું બોવ્લ હાથમાં લીધું અને તેનો અવાજ સંભળાવ્યો – એ પહેલાનાં સાઉન્ડ કરતા પણ ઊંડો અને મેડિટેટિવ હતો, જાણે કોઈ સુંદર ધૃપદ ગાઈ રહ્યું હોય!

મારી આંખોં ચમકી એટલે એ ભાઈને ઉત્સાહ પણ વધ્યો. તેમણે મને કહ્યું આ બોવ્લ તમારાં હાથમાં પકડો. મેં હાથ સીધો કરીને હથેળી પર મૂક્યું એટલે તેઓ તેની ધાર પર આસાનીથી દસ્તો ફેરવી શકે. એ બીજી ભૂલ. તેમણે કહ્યું હથેળી પર નહીં, હાથનો ફૂલ જેવો આકાર બનાવીને આંગળીઓની ટોચ પર બોવ્લ પકડો. મેં એ રીતે પકડ્યું અને તેમણે ફરીથી દસ્તો ફેરવવો શરુ કર્યો. આ વખતે સાઉન્ડ સાથે હાથમાં એક સેન્સેશન પણ ફીલ થયું! ત્યાં સુધીમાં મારા સહપ્રવાસીઓ પણ ત્યાં આવી ચૂક્યા હતા અને ધ્યાનથી એ ભાઈનો ડેમો જોવામાં મશગુલ થઇ ગયા હતા. ઑડિયન્સનું એન્ગેજમેન્ટ વધ્યું એ સાથે ભાઈ ઓર પોરસાયા અને તેમણે તેમનું સૌથી સુંદર બોવ્લ દેખાડ્યું. તેનો સાઉન્ડ તો અત્યાર સુધીનો સૌથી સુંદર હતો જ, પણ તેની એક બીજી પણ વિશેષતા હતી. તેમણે બોવ્લમાં લગભગ ઉપર સુધી પાણી ભર્યું અને ફરીથી તેમનો દસ્તો ફેરવ્યો – જાણે તળાવમાં વરસાદનાં નાનાં ટીપાં પડતા હોય એ રીતે પાણીમાં ઝીણાં ઝીણાં અસંખ્ય ઊંચાં તરંગો ઊઠ્યાં અને તેમાંથી ખળખળ વહેતી સરવાણી જેવો અવાજ આવવા લાગ્યો! તેમણે દસ્તો ફેરવવો બંધ કર્યો તો ધીમે ધીમે પાણી સ્થિર થઇ ગયું.

હવે મારો પણ રસ જાગ્યો અને મન થયું એ નાદ ઉત્પન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કરવાનું એટલે મેં પૂછ્યું હું ટ્રાય કરી શકું કે કેમ. એમણે ખુશી ખુશી મને દસ્તો આપ્યો. મેં પણ પેલાં પાણી ભરેલાં બોવ્લ પર ફેરવવો શરુ કર્યો અને મારાથી છીછરાં તરંગ પણ ન ઊઠી શક્યાં. ભાઈ બોલ્યા આ નાદ ઉત્પન્ન કરવો અને તેને લાંબા સમય સુધી ટકાવી રાખવો ખૂબ અઘરો છે. બૌદ્ધ સાધુઓ વર્ષોનાં વર્ષો આ સાધન વડે સાધના કરતા હોય છે. મેં પૂછ્યું પેલાં નાનાં બોવ્લમાં પાણી ભરીને આ રીતે તરંગો ઉઠાવી શકીએ? તો તેમણે કહ્યું ના, દરેક બોવ્લ દરેક વસ્તુ ન કરી શકે. દરેકની પોતાની ખામી-ખૂબીઓ છે! મારી જેમ તમને પણ લાગશે કે, વાટકાની ધાર પાર લાકડાંનો દસ્તો ફેરવવામાં શું અઘરું છે? સાચી વાત છે. એ દસ્તો ફેરવવો અઘરો નથી પણ, તેમાંથી નાદ ઉત્પન્ન કરાવવો અઘરો છે અને લાંબા સમય સુધી એ નાદ ટકાવી રાખવો તો એથી પણ અઘરો!

એ દુકાનનું નામ હતું ‘ઇન્ડિયન ક્લાસિકલ ઍન્ડ ટ્રાયબલ આર્ટ્સ’. ત્યાં ગઈ ત્યાં સુધી લાગતું હતું કે, સાઉન્ડ હીલિંગનો આખો કૉન્સેપ્ટ જ બનાવટી છે અને લોકો કંઈ પણ સત્ય માનીને તેનાં પર પૈસા બરબાદ કરવા માટે રાજી થઇ જાય છે. એ દિવસે લાગ્યું કે, સાઉન્ડ હીલિંગ નામે ચારી ખાનારાં અને પૂરું સમજ્યા વિના કંઈ પણ માનીને મનાવનારા લોકો બનાવટી હોઈ શકે પણ કૉન્સેપ્ટ તો સાચો છે. ઉપરાંત, જ્યાં સતત ઊંચા અવાજે કાન પર પ્રહાર થતો રહેતો હોય ત્યાં આવા સૂક્ષ્મ અવાજથી માણસને શાંતિ મળે તેમાં શું નવાઈ! એ સાઉન્ડ, એ ફીલિંગ હું તો શું, દુનિયાનાં સારામાં સારા લેખક પણ શબ્દોમાં ન વર્ણવી શકે. ફક્ત એટલી આશા રાખું કે, વાંચનારા રખડવા અને દુનિયા અનુભવવા માટે મોટિવેટ થાય.

મૈસુર પાછા ફરતા રસ્તામાં પણ થોડી વાર તો અમે એ સિંગિંગ બોવ્લ્સ પર જ અટકેલા હતા. દરેક બોવ્લ કઈ કઈ રીતે અલગ હોતાં હશે તેની વાત કરવા લાગ્યા. દરેકનાં કદ અને આકાર તો દેખીતી રીતે અલગ હતાં જ. સાથે સાથે દરેકનાં કૅમિકલ કૉમ્પોઝિશન પણ અલગ અલગ હોતાં હશે – કોઈમાં વધુ કૉપર, કોઈમાં ઓછું, દરેકમાં કૉપર સાથે મિક્સ કરેલી ધાતુ પણ અલગ અલગ હોતી હશે એટલે દરેક બોવ્લની વેવલેન્થ અલગ અલગ હોતી હશે. માણસે શું નથી બનાવ્યું! એક વખત તો એમ પણ વિચાર આવ્યો – માણસે આટલું બધું બનાવ્યું હશે અંતે તો સમય કાઢવા માટે જ ને? ‘ज़िंदगी एक फ़न है लम्हों को अपने अंदाज़ से गँवाने का’

પાછા ફરતા સાંજે લગભગ સાડા છ જેવું થયું હતું અને બે ગ્રુપ બની ગયા હતા. ચાર જણને મૈસુર પેલેસનો લાઈટ-ઍન્ડ-સાઉન્ડ શો જોવો હતો અને અમને બે જણને તેમાં રસ નહોતો. શો સાંજે સાતથી આઠની વચ્ચે થવાનો હતો અને સાડા આઠે અમે જ્યાં ડિનર કરવા ઇચ્છતા હતા એ રેસ્ટ્રોં – ‘સાપા’ બંધ થતું હતું. મૈસૂરમાં એ અમારી છેલ્લી સાંજ હતી અને સવારે અમારે બીજાં એક-બે કૅફેઝ એક્સપ્લોર કરવા હતાં એટલે અમે બે લોકો જે ફ્રી હતા, અમે નક્કી કર્યું કે, આપણે સાપા જઈને એક વખત જોઈ લઈએ કે, બાકી બધાએ ભાગી-દોડીને ડિનર માટે ત્યાં પહોંચવું વર્થ પણ છે કે નહીં. એ રેસ્ટ્રોંનું સેટિંગ ખૂબ સરસ હતું પણ, ત્યાં વેજિટેરિયન ઑપ્શન્સ બહુ ઓછા હતાં અને તેમાંયે અમારા એક સહપ્રવાસી માટે ડુંગળી-લસણ અને મશરૂમ કાઢી નાંખો તો મેન્યુમાં લગભગ કોઈ જ ઑપ્શન ન વધે. અમે આટલું સમજ્યા ત્યાં જ મારી ધારણા પ્રમાણે અમારા સાથીઓનો ફોન આવ્યો કે, આ લાઇટ શોમાં જોવા જેવું કંઈ ખાસ નથી એટલે અમે અહીંથી નીકળવા માટે તૈયાર છીએ.

એ સાંજ ડિનર માટે ‘સાપા’ સિવાય અમારા પાસે કોઈ રેકમેન્ડેશન નહોતું અને આખો દિવસ ફરીને સખત ભૂખ લાગી હતી. સાપા જતા રસ્તામાં મેં બીજાં એક-બે રેસ્ટ્રોં જોયાં હતાં એટલે મેં ફરી એ જ દિશામાં જવાનું રેકમેન્ડ કર્યું. રસ્તામાં ‘ટીકેએસ ઐયંગર્સ’ નામની એક જગ્યા આવી હતી જેનાં ગૂગલ પર રીવ્યુ પણ સારા હતાં અને સાપાની બરાબર સામે ‘નલપાક’ નામનું એક રેસ્ટ્રોં હતું એ પણ ઇન્ટરેસ્ટિંગ લાગતું હતું. ત્યાં મને થોડી ભીડ પણ દેખાઈ હતી એટલે મેં બધાંને એ બંને જગ્યાઓ જોવાનું કહ્યું. ઐયંગર્સ બહુ નાની જગ્યામાં હતું અને ત્યાં બેસવાની ખાસ વ્યવસ્થા નહોતી દેખાતી એટલે અમે નલપાક પર પસંદગી ઊતારી. અમે પહોંચ્યા ત્યારે રેસ્ટ્રોં લગભગ ખાલી થવા લાગ્યું હતું. પહેલા જે વેઈટર ઑર્ડર લેવા આવ્યા તેમની સાથે વાત થઇ શકે તેમ નહોતું કારણ કે, અમે એકબીજાની ભાષા નહોતા જાણતા. રેસ્ટ્રોં મૅનેજર એકદમ ચબરાક હતો એટલે તેનું તરત ધ્યાન પડ્યું અને એ પોતે અમને મદદ કરવા આવી ગયો. મૅનેજરનાં જ રેકમેન્ડેશનને આધારે અમે અમુક વસ્તુઓ ઑર્ડર કરી અને લગભગ બધું જ બધાને ભાવ્યું. રેસ્ટ્રોં મૅનેજર સાથે વચ્ચે વચ્ચે અમારી થોડી વાત પણ થતી રહી. અમે બિલ સેટલ કરવા માટે તૈયાર થયા ત્યાં જોયું કે, એ મૅનેજર એક બહુ લાંબો પેપર ડોસા લઈને અમારા ટેબલ તરફ આવી રહ્યો હતો. બધા કન્ફ્યુઝડ હતા કે, આ તો આપણે ઑર્ડર નથી કર્યો. પણ, અમે કંઈ બોલીએ એ પહેલા તો મૅનેજર બોલ્યો, “આ મારા તરફથી!” અમને ભૂખ પણ નહોતી તોયે મૅનેજરની કર્ટસીની ખુશીમાં અમે એ પણ ખાઈ ગયા.

મૈસુરની લોકલ જગ્યાઓનો અમારો એક્સપીરિયન્સ અત્યાર સુધી સારો રહ્યો હતો એટલે અમને ફરી ડિઝર્ટ ટ્રાય કરવા માટે કોઈ લોકલ શોપ એક્સપ્લોર કરવાનું મન થયું. અમે એક મિત્રનાં રેકમેન્ડેશન પર ‘જીગરઠંડા’ શોધવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ ગૂગલ મૅપ્સ પર આ વસ્તુ વેંચતી એક જ દુકાન અમને મળી અને એ પણ બંધ હતી એટલે અમે ત્યાં જવાનું માંડી વળ્યું પણ, નલપાક પાસે મૅપ્સ પર અમને એક ઇન્ટરેસ્ટિંગ આઇસક્રીમ શોપ દેખાઈ જેનાં રીવ્યુઝ પણ સરસ હતા એટલે ત્યાં જવાનું નક્કી કર્યું. દસ મિનિટમાં ચાલતા પહોંચી શકાય તેટલી જ દૂર હતી એટલે અમે ડ્રાયવરને એ જગ્યાની પિન મોકલી અને અમે ચાલતા ગયા. એ શૉપનું નામ હતું ‘ફ્રૂટ બે’ (fruitbae). એમનું મેન્યુ જોઈને જ અમે રાજીનાં રેડ થઇ ગયાં કારણ કે, તેમની પાસે ફ્રૂટ-બેઝડ આઇસક્રીમ, મિલ્ક શેક, સ્મૂધી વગેરે ઘણું બધું હતું અને ઘણાં ઇન્ટરેસ્ટિંગ બ્લેન્ડ હતાં. ત્યાં મેં ઘણી બધી સ્ત્રીઓને હિજાબમાં જોઈ અને સમજાયું કે આ વિસ્તારમાં મુસ્લિમ કમ્યુનિટી પણ છે! આપણે કેટલાં બધાં વિસ્તારોની દિવસો સુધી મુલાકાત લઈએ તોયે કેટલાંયે સબ-કલ્ચર જોવા-જાણવાનાં બાકી રહી જતા હોય છે! ઈન ફૅક્ટ, આપણે જે શહેરમાં રહેતા હોઈએ છીએ તેનાં પણ દરેક ભાગ અને લોકો સાથે પરિચિત નથી હોતા!

બીજી વાત જે મને તરત ધ્યાનમાં આવી તે એ કે, આ બિઝનેસ કોઈ લોકલ નાની શૉપ નહોતી. અમે એક ફ્રેન્ચાઈઝ આઉટલેટમાં બેઠા હતા જેમની બ્રાન્ડની દસથી પણ વધુ બ્રાન્ચ છે – મુખ્યત્ત્વે કેરલાનાં શહેરોમાં, થોડી તામિલનાડુમાં અને દુબઈમાં પણ! વિચાર આવ્યો કે, ગુજરાત અને કેરલા જેવાં રાજ્યોમાં આજ-કાલ ખાન-પાનની ફ્રેન્ચાઈઝ તેમનાં પોતાનાં રાજ્યનાં શહેરો કવર કરી લે પછી ભારતનાં અન્ય વિસ્તારોમાં એક્સપાન્ડ કરવાને બદલે સીધી ઇન્ટરનૅશનલ એક્સપાન્શન તરફ વળી જતી હોય છે. કદાચ એટલા માટે કે, ભારતમાં એટલું વૈવિધ્ય છે કે, એવું પણ બની શકે કે એક રાજ્યનાં લોકોને ભાવતી અમુક વાનગીઓ અન્ય રાજ્યોમાં લોકોને ન પણ ભાવે?! એ રિસ્ક લેવા કરતા પોતાનાં જ રાજ્યનાં લોકોનું ભારતની બહાર જ્યાં સૌથી વધુ કૉન્સન્ટ્રેશન હોય સીધું ત્યાં જ જવું વધુ સહેલું પડે કદાચ કારણ કે, કૅપિટલ એટલું છે કે, હવે કોઈ દેશ આપણાં માટે મોંઘો તો રહ્યો જ નથી?! જો આ થિયરી સાચી હોય તો આપણા દેશનાં લોકોનો ઇકોનોમિક ગ્રોથ જોઈને ખરેખર આનંદ થાય :) સૌથી મહત્ત્વની વાત – તેમની પ્રોડક્ટ ખરેખર સરસ હતી! અમે જે કંઈ મંગાવ્યું એ બધું જ લગભગ અપેક્ષાથી થોડું વધારે જ સારું નીકળ્યું. આશા કરીએ કે, આવાં બિઝનેસિસને ઓર બરકત અને ખ્યાતિ મળે.

મૈસુરનો અમારો છેલ્લો દિવસ ધાર્યા કરતા પણ વધુ મજાનો વિત્યો! હૉટેલ પાછા ફરીને અમે પછીનાં દિવસનો પ્લાન બનાવ્યો જેમાં સૌથી મોખરે હતું એક ચૉકલેટ શૉપ કૅફે જેનું નામ છે ‘નૅવીલ્યુના’ (Naviluna) અને ત્યાંથી આગળ લન્ચ કરીને વહેલામાં વહેલી તકે કૂર્ગ તરફ રવાના થવું.

બાય ધ વે, સમર ઑફ લવ મૂવમેન્ટનાં એક મહત્ત્વનાં ફિગર હતાં ‘ધ બીટલ્સ’, જેમનાં ગીતો આ મૂવમેન્ટમાં દૂધમાં સાકરની જેમ ભળેલાં હતાં. એ સમયે બીટલ્સનાં એક પ્રખ્યાત મેમ્બર – જ્યૉર્જ હૅરિસનની નજર ભારતીય સંગીત પરંપરા અને પંડિત રવિ શંકર પર હતી. સ્વાભાવિક રીતે જ, પોતાનાં હીરોઝ જેને હીરો માનતા હોય તેમને જનતા ‘સર આંખોં પર’ લેવાની. આ રીતે યુરોપ અને અમૅરિકામાં લોકો પંડિત રવિ શંકરને ઓળખવા લાગ્યા. તેમની ખ્યાતિ સાથે જ તેમનાં ગુરુ-ભાઈ ઉસ્તાદ અલી અકબર ખાન અને તેમનાં તબલા-નવાઝ ઉસ્તાદ અલ્લા રખ્ખાની પણ નામના થઈ અને આગળ જઈને તેમનાં દીકરા ઉસ્તાદ ઝાકિર હુસેનને પણ દુનિયાએ બહોળે હાથે વધાવ્યા! એક રીતે એમ પણ કહી શકીએ કે, આ કલાકારો અને તેમનાં પગલે આવેલાં બીજા ઘણાં ઉસ્તાદોને આ આ મૂવમેન્ટે દુનિયામાં ખ્યાતિ અપાવી! અફ કોર્સ, તેઓ પોતાનાં કામનાં ઉસ્તાદ તો હતા જ નહીંતર તો એક મુલાકાત પછી લોકો તેમને ભૂલી ગયા હોત! પણ, તેમનાં સમયમાં તેમનાં જેવા કે, તેમનાંથી પણ વધુ ટેલેન્ટેડ કેટલા કલાકારો હશે જેમને આપણે ફક્ત આ પ્રકારનાં સપોર્ટ અને પ્રમોશનનાં અભાવે નહીં જાણતા હોઈએ?…