કૉફી

કર્ણાટક-10

કર્ણાટક, પ્રવાસ, ભારત

એ રાત્રે પણ અમે રુમ પર પહોંચ્યા તો હોટેલનાં સ્ટાફે રુમ સર્વિસ કરીને એક સ્વીટ નોટ મૂકી હતી.

મારા માટે આ પ્રકારનું ‘અટેન્શન ટુ ડીટેલ’ એકદમ નવું હતું. તેમની નોટ એક પ્લેઝન્ટ સરપ્રાઈઝ હતી. છતા ધીમે ધીમે આખા દિવસની વિચિત્રતા અને થાક અચાનક મારા મન પર હાવી થઇ ગયા. ‘જો-અને-તો’નાં તાણાં-વાણાં મન પર છવાઈ ગયાં અને થોડું રડાઈ ગયું. મને બહુ સારી ઊંઘ ન આવી અને એક સાથી સાથે લગભગ લડાઈ થઇ ગઈ. સવારે સાત વાગ્યે ઍલિફ્ન્ટ કૅમ્પ માટે ઉઠવાનાં વિચારમાત્રથી મને ત્રાસ થઇ રહ્યો હતો. લગભગ નવ વાગ્યે માંડ ઊઠી શકાયું. નાસ્તો કરીને બહાર જવા માટે નીકળતા 11 વાગી ગયા.

કારમાં જે સ્ત્રી-સાથી આગળ બેઠા હતા તેમનાં આગલાં દિવસનાં અનુભવ પછી તેમનું સ્થાન એક પુરુષે લઇ લીધું. ફક્ત સીટ કન્ફિગરેશન જ નહીં, અંદરનો માહોલ પણ બદલાઈ ગયો. ગઈ કાલ સુધી જે બધા દર પાંચ – દસ મિનિટે મજાક-મશ્કરી કરી રહ્યા હતા, એ આજે સાવ ચુપ હતા. ડ્રાઇવરનાં ચહેરા પર પણ શર્મિંદગી છવાયેલી હતી અને તેનું અંતર્મુખીપણું વધુ ગાઢ થયું હતું. નસીબજોગે રસ્તો બહુ લાંબો નહોતો.

ઍલિફ્ન્ટ કૅમ્પનું નામ હતું ‘દુબ્બારે’. અમને ખ્યાલ હતો કે અમે હાથીઓને જોઈ શકવા માટે બહુ મોડા છીએ છતાં નીચે ઉતારવાનું સાહસ કર્યું. બહાર જઈને જોયું તો ગાડીઓ અને બસની લાંબી લાઈન લાગેલી હતી. એક બસમાંથી સ્કૂલ સ્ટૂડન્ટ્સનું એક ઝુંડ ઊતર્યું એ જોઈને જ અમને સમજાઈ ગયું અંદર કેટલી ભીડ હોવાની. અમે ત્યાંથી જ પાછા વળી ગયા અને બાયલાકૂપેનો રસ્તો પકડ્યો. કૂર્ગનાં જંગલો વચ્ચે બાયલાકૂપે એક ‘અનલાઇકલી’ જગ્યા છે. હિમાલયનાં પહાડોનાં આદિ તિબેટન લોકો એકદમ જ વિરુદ્ધ આબોહવામાં આવીને કઈ રીતે વસ્યા હશે! ધર્મશાલા પછી આ ભારતનું સૌથી મોટું તિબેટન સેટલમેન્ટ છે. સ્વાભાવિકપણે ત્યાં એક બૌદ્ધ મોનાસ્ટ્રી પણ છે, જેનું નામ છે નામદોરલિંગ ગોલ્ડન ટેમ્પલ.

અમે ત્યાં પહોંચીને સૌથી પહેલા મોનાસ્ટ્રીમાં ગયા. લગભગ અમારી સાથે જ એક સ્કૂલ ગ્રુપે પણ પ્રવેશ કર્યો અને તેમની પાછળ બે-ત્રણ બીજા મોટા ગ્રુપ આવ્યાં. તેમનાં ગાઈડ અથવા ટીચર લાગતી એક વ્યક્તિ સાથે અમારી થોડી વાત થઇ તો તેમણે કહ્યું આ સમયે ત્યાંની લગભગ દરેક લોકલ સ્કૂલ તેમનાં વિદ્યાર્થીઓને એક દિવસની પિકનિક પર લઇ જતી હોય છે એટલે દરેક જગ્યાએ આ આખું અઠવાડિયું ઘણાં વિદ્યાર્થીઓ જોવા મળશે. તેમની સાથે વાત કરતા મારું ધ્યાન પડ્યું એક મોટાં ગ્રુપ પર, જેમાં લગભગ દરેક છોકરીઓએ હિજાબ પહેરેલાં હતાં. જોઈને આનંદ થયો કે, આપણે સદ્નસીબ છીએ કે, આપણી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ સર્વધર્મ સમભાવની ભાવના હજી જાળવી રાખી છે. બાકી મીડિયા અને ટેલિવિઝનનાં નરેટિવ પરથી તો એમ જ લાગે કે ધાર્મિક કટ્ટરતા દેશનાં દરેક ખૂણે વકરી રહી છે .

ત્યાં ખૂબ ભીડ હોવાનાં કારણે એ જગ્યા મને મોનાસ્ટ્રી ઓછી, અને મેળો વધુ લાગી. ફક્ત ત્યાંની દીવાલો પર સુંદર બૌદ્ધ મ્યુરલ્સ પર ધ્યાન આપી શકાયું, બાકી તો લોકોની સતત આવ-જા વચ્ચે એ સ્પેસ ફીલ કરવી લગભગ અશક્ય હતી. મુખ્ય મંદિર સામે એક મોટાં પ્રાંગણનાં પાછલાં ભાગમાં હરોળબંધ એપાર્ટમેન્ટ્સ જેવું કૈંક દેખાયું. આંખ ત્યાં સુધી પહોંચવાનો રસ્તો શોધવા લાગી ત્યાં તરત જ ‘પ્રવેશ નિષેધ’ બતાવતું બોર્ડ દેખાયું. તેનાં પર લખેલું હતું ‘ફક્ત મૉન્ક માટે પ્રવેશ’. એ બોર્ડે એક ઇન્ટરેસ્ટિંગ વાત છેડી. “બૌદ્ધ ધર્મમાં ફક્ત પુરુષોને જ સંન્યાસ આપવામાં આવતો હશે કે સ્ત્રીઓને પણ?” હું અને એક સાથી સહમતિમાં બોલ્યા “સંન્યાસી બૌદ્ધ સ્ત્રીઓ પણ જોઈ છે અમે.” ફરી સવાલ થયો “એ હૉસ્ટેલમાં ફક્ત પુરુષો જ રહેતા હશે કે સ્ત્રીઓ પણ? મૉન્ક શબ્દ જેન્ડર – ન્યૂટ્રલ છે કે નહીં ?” અમે નક્કી કર્યું ગૂગલ સર્ચ ન કરીએ અને પોતાનો અંદાજ લગાવીએ. એક સાથીનાં અંદાજે મૉન્ક શબ્દ ફક્ત બૌદ્ધ પુરુષ સાધુઓ માટે વપરાતો હતો. એક સાથીએ કહ્યું તેમની પાસે આ વિષય પર બહુ માહિતી નથી એટલે તેમનો કોઈ ઓપિનીયન નથી. મારા મતે એ જેન્ડર-ન્યૂટ્રલ શબ્દ હતો કારણ કે, મને ‘શેફ્સ ટેબલ’ શોનો એક એપિસોડ યાદ આવી રહ્યો હતો જેમાં તેઓ એક સાધ્વીને પણ મૉન્ક તરીકે જ એડ્રેસ કરી રહ્યા હતા તેવું મને કૈંક યાદ આવતું હતું. ઉપરાંત, મેં તર્ક લગાવ્યો – “જો ‘મોન્ક’ સિવાયનો કોઈ શબ્દ હોત તો એ આપણને ખબર હોત ને?” આ વાતે મનમાં ઘણાં સવાલ ઊભા કર્યા જેનાં જવાબ મેં આ ટ્રિપ પત્યા પછી ઘરે પહોંચીને શોધ્યાં.

મોનાસ્ટ્રીની બહાર એક નાની બજાર હતી ત્યાં એક કૅફેમાં અમે થોડો સમય વિતાવ્યો. આ વાક્ય લખું છું ત્યારે વિચાર આવે છે – ધર્મસ્થળો અને બજારોનો પણ કેવો વિરોધાભાસી સંબંધ છે! લગભગ દરેક ધર્મનાં મોટાં દેવસ્થાનની સામે મેં કોઈ ને કોઈ પ્રકારની બજાર હંમેશા જોઈ જ છે. ક્યારેક નાની બજાર – જ્યાં ફક્ત પૂજાનો સામાન મળતો હોય, ક્યારેક વ્યવસ્થિત કમર્શિયલ બજાર જ્યાં દુનિયાભરનો સામાન મળતો હોય! કદાચ બંને એકબીજાનાં પૂરક અને પ્રેરક છે. જ્યાં બધું જ ખરીદી શકાય ત્યાં માણસ છકી ન જાય એ માટે એક બિલકુલ ન ખરીદી શકાય તેવી વસ્તુ ગોઠવવામાં આવી અને માણસ અવાસ્તવિક આદર્શવામાં હોશ ન ગુમાવી દે એ માટે કદાચ ત્યાં બજાર ગોઠવવામાં આવી કે તેને યાદ રહે – ધાર્મિક સ્થળો પણ અંતે તો ઇકૉનૉમીનો જ એક ભાગ છે!

ત્યાંથી નીકળીને અમે લગભગ ત્રણ વાગ્યે હોટેલ પહોંચ્યા અને બાકીનો દોઢ દિવસ ક્યાંયે ન જવાનું નક્કી કર્યું. સાંજે લોકોએ એક પછી એક ત્યાંનાં સ્પામાં અલગ અલગ રિલેક્સેશન-ટ્રિટમેન્ટ્સ બુક કરી હતી. બાકીનો સમય કોઈ જ પ્લાન નહોતો અને એટલે સહપ્રવાસીઓ સાથે રહેવું પણ જરૂરી નહોતું. મને એ સુંદર જગ્યામાં, એકાંતમાં, સતત બડબડાટ સાંભળ્યા વિના થોડો શ્વાસ લેવાનો મોકો મળ્યો એ જ મારા માટે આનંદની વાત હતી.

થોડો આરામ કરીને હું ત્યાંની લાઇબ્રેરીમાં ગઈ. બહુ જ ક્યૂટ નાની મઢુલી જેવું સ્ટ્રક્ચર હતું અને ત્યાંની બારીઓમાંથી મોટું સુંદર ખેતર અને હરિયાળી દેખાતાં હતાં. સતત બોલવું કે સાંભળવું પણ જાણે એક નશો છે. અવાજ બંધ થતા જ મગજ જાણે રીસેટ થવા લાગે છે અને દુનિયા વધુ સાફ અને વધુ બહોળી દેખાવા લાગે છે. લાઈબ્રેરીમાં ઘણી બધી સુંદર કૉફી ટેબલ બુક્સ, ક્લાસિક લિટરેચર અને ઘણી કિતાબોની રેર બુક્સ પણ હતી. થોડી વારમાં ત્યાં એન્ટ્રન્સ પર એક યુવાન નેચરલિસ્ટ બેઠો હતો તેણે મને પૂછ્યું, “આપણી કદાચ પહેલા વાત થઇ છે કે નહીં ?” મેં હસીને કહ્યું “હા. બ્લડ બૅરીઝ. ગઈ કાલે.” તેને બરાબર યાદ આવ્યું. તેટલામાં એક સાથીએ પણ ત્યાં આવીને મુકામ કર્યો. આગલા દિવસે કૉફી વર્કશોપમાં અમને કહેવામાં આવ્યું હતું કે, વર્કશૉપમાં દેખાડેલી કોઈ પણ સ્ટાઈલની કૉફી લાઇબ્રેરીનાં કૅફેમાં મળી જશે. કૉફીની એક એસ્પ્રેસો પ્રેપરેશન વિષે સાંભળ્યું હતું જેમાં કૉફી અને દૂધનું લેયરિંગ થોડું અલગ રીતે કરવામાં આવે છે તે ટ્રાય કરવાની એ સાથીની ઈચ્છા હતી એટલે બરિસ્તા સાથે અમારી થોડી વાત થવા લાગી.

તેમાં એ નેચરલિસ્ટ પણ અમારી સાથે જોડાયો. તેણે પૂછ્યું તમને લોકોને કઈ પ્રકારની કૉફીઝ પસંદ છે? અમે કહ્યું અમને પોર-ઓવર (pour over) અથવા એસ્પ્રેસો-બેઝડ લાટે/ફ્લૅટ-વાઇટ સિવાય કોઈ જ કૉફીની સ્ટાઇલ પીવાલાયક નથી લાગતી. ભારતનાં મોટા ભાગનાં લોકોને અમે ખાંડ નાંખીને કૉફી પીતા જોયા છે એ તો અમને હવે બિલકુલ સમજાતું નથી. આટલું બોલીને મને વિચાર આવ્યો કે, અજાણી વ્યક્તિ સાથે નકામો બહુ સ્ટ્રોંગ ઑપિનિયન શેર થઇ ગયો. પ્લસ, સામાન્ય રીતે સાઉથ ઇન્ડિયામાં ફિલ્ટર કૉફીનું ચલણ હોવાની છાપ અમારાં મનમાં હતી અને તેમાં ઘણાં લોકો ખાંડ પ્રિફર કરતા હોય છે એ ધ્યાનમાં રાખીને કર્ટસી બતાવતા અમે તેને કહ્યું કે, ફિલ્ટર કૉફી એક અપવાદ છે – તેમાં અમે થોડી ખાંડ એન્જોય કરીયે છીએ. તેણે કહ્યું “oh I hate filter coffee. I never drink filter coffee”. અમે હસ્યા અને તેણે આગળ વાત ચલાવી – “તમે વિયેતનામીઝ આઇસ્ડ કૉફી ટ્રાય કરી છે?” અમે કહ્યું વિયેતનામીઝ આઈસ્ડ ટી અને કૉફી તો અમને સૌથી નાપસંદ છે. એક તો એ લોકો જબરી સ્ટ્રૉન્ગ બનાવતા હોય છે અને તેમાંયે કન્ડેન્સ્ડ મિલ્કની ગળાશ અને ક્રીમીનેસ અમને અસહ્ય લાગે છે. તેણે કહ્યું, “હું સમજી શકું છું. તમે એ વિયેતનામમાં પીશો તો તમને કદાચ ભાવશે. વિયેતનામની ગરમીમાં કદાચ બરફ પણ તરત ઓગળીને એ કૉફીને થોડી ડાઇલ્યુટ કરી દેતો હશે. મેં વિયેતનામની બહાર ક્યારેય એ કૉફી ટ્રાય નથી કરી પણ મને ત્યાં એ ભાવી હતી. અહીં તો હું પણ અમારાં ઘરની રેસિપીથી બનાવેલી કૉફી જ પ્રિફર કરતો હોઉં છું.” અમે તેને જણાવ્યું અમે હજુ ક્યારેય વિયેતનામ નથી ગયા.

અમે તેને તેનાં કામ વિષે અને આ રિઝોર્ટમાં કામ કરવાનાં તેનાં એક્સપીરિયન્સ વિષે પૂછ્યું. તેણે કહ્યું તે લગભગ આઠ વર્ષથી આ રિઝોર્ટ સાથે જોડાયેલો છે. રિઝોર્ટનાં બીજા ત્રણ લોકેશન હતાં પણ તે કૂર્ગમાં જ રહેવાનું પસંદ કરતો હતો કારણ કે, તે કૂર્ગમાં જ મોટો થયો હતો અને તેને પોતાની જમીન અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલા રહેવું પસંદ હતું. તે ઘણી વખત કબીની પણ ગયો હતો પણ તેનો પહેલો પ્રેફરન્સ કૂર્ગ જ છે. એ જેમ જેમ પોતાનાં વિષે જણાવતો જતો હતો તેમ તેમ તેનાં જીવન અને તેનાં કામ વિષે અમારું કુતુહલ વધી રહ્યું હતું . મેં તેને પૂછ્યું, એ આ લાઇન ઓફ વર્કમાં કઈ રીતે આવ્યો અને આ રિઝોર્ટ પહેલા કોઈ બીજી જગ્યાએ કામ કર્યું કે નહીં તેનાં વિષે પણ. આટલી વાત થઇ ત્યાં મને યાદ આવ્યું કે અમે હજુ તેનું નામ પણ નથી પૂછ્યું. તેનું નામ હતું સુબ્બૈયા …

કર્ણાટક – 2

કર્ણાટક, પ્રવાસ, ભારત

સવારે ઉઠીને સૌથી પેહલા તો મારું ધ્યાન ગયું વાંસળીનાં સાઉન્ડ પર. સતત એક ધીમો અવાજૉ સંભળાઈ રહ્યો હતો. કોઈ કારણોસર મારે ફાર્મસી જવાની જરુર પડી એટલે ગૂગલ મેપ્સ પર એક ફાર્મસી શોધીને હું ડ્રાઈવર સાથે ચાલી. રુમથી કાર સુધી રસ્તામાં વાંસળીનો નાદ સતત સંભળાઈ રહ્યો હતો અને અવાજ વરાંડા તરફથી આવી રહ્યો હતો એટલે હું પહેલા તો સંગીતની દિશામાં ચાલી અને જોયું ત્યાં નીચે એક સ્ત્રી બહુ સુંદર વાંસળી વગાડી રહી હતી અને સરસ માહોલ જામી રહ્યો હતો. such a great way to start the day! વાદળછાયો દિવસ હતો અને સવારે નવેક વાગ્યા હશે પણ, બહુ ટ્રાફિક નહોતો. શહેરમાં લોકોનો દિવસ શરુ થતો જોવાનો એક અલગ આનંદ હતો. અમે જ્યાંથી પસાર થયા એ રસ્તો પણ પહોળો, સાફ અને બંને બાજુ વૃક્ષોથી છવાયેલો સુંદર હતો અને શહેરની ગતિ એકદમ ધીમી. અમારી ટૂરિસ્ટી ચહેલપહેલ શરુ થાય એ પહેલાની આ શાંતિ બહુ જ સુખદ હતી. અહીંનું લોકલ જીવન જોવા – જાણવાની આ નાની પણ સરસ તક મને બહુ ગમી.

આગલી રાતનાં અનુભવ પછી અમે નક્કી કર્યું હતું કે, હવે પછીની તમામ મીલ માટે અમે લોકલ રોસ્ટ્રોંઝ જ ટ્રાય કરશું એટલે તૈયાર થઈને અમે એક મિત્રનાં રેકમેન્ડેશનથી પહોંચ્યા ‘વિનાયક માયલારી’ – મૈસુરનાં પ્રખ્યાત માયલારી ડોસા ટ્રાય કરવા માટે. વિનાયકની ઓરીજીનલ દુકાન એટલી નાની છે કે, ત્યાં એકસાથે એક સમયે આઠ-દસ લોકોથી વધુ બેસી ન શકે પણ, તેમની પોપ્યુલારિટી ધ્યાનમાં રાખીને તેમણે બાજુમાં જ એક મોટી જગ્યામાં એકસ્પાંશન કર્યું છે. ઇચ્છા તો અમારી ઓરીજીનલ દુકાનમાં જ બેસવાની હતી પણ, સમયની કટોકટીનાં કારણે રાહ જોવાને બદલે નવી જગ્યામાં જ બેસી જવાનું અમને યોગ્ય લાગ્યું. તેમનું અતિ સરળ મેન્યુ મારું ફેવરિટ હતું – માયલારી ડોસા અથવા મસાલા માયલારી ડોસા. નિર્ણયો લેવાની કોઈ જ માથાકૂટ નહીં! આ નાની શોપ કેટલા જાત-જાતનાં લોકોને કેટર કરતી હતી એ જોવાની પણ મજા હતી. ત્યાં પંદર – વીસ મિનિટમાં મેં ટોટલ હિપસ્ટરથી માંડીને સાવ ગામઠી સુધીની આખી રેન્જ જોઈ.

મેં થોડું જલ્દી જમવાનું પતાવી દીધું હતું એટલે બાકીનો સમય ત્યાં બેસીને રાહ જોવાનાં બદલે મેં બહાર શેરીમાં ચાલીને આંટો મારવાનું પસંદ કર્યું. ત્યાંની નાની ગલીઓ અને તેની નાની દુકાનો મને બહુ જ ગમી. અહીં ચાલતા મને અહેસાસ થયો કે, ભારતનાં શહેરોમાં આ સરળતા ખૂટે છે. મોટાં શહેરો કે મેટ્રો સિટીઝમાં રહેતા, રોજબરોજનાં જીવનમાં સમજ નથી પડતી પણ મૈસુર જેવાં નાના શહેરો જોઈને સમજાય છે કે, જ્યાં રહેતા હોઈએ એ શહેરની બનાવટમાં એક વિઝ્યુઅલ સરળતા હોય તેનાથી પણ મનને કેટલી શાંતિ મળતી હોય છે. આપણાં શહેરોનાં દિવસે ને દિવસે વધતા જતા મહાકાય બિલ્ડિંગ્સ કદાચ આપણાં મનમાં પણ સતત એક અજંપાની ભાવના પેદા કરતા રહે છે. એ બિલ્ડિંગ્સની પહોંચી ન શકાય તેવી ઊંચાઈ જાણે આપણને આપણી આંબી ન શકાય તેવી મહત્ત્વાકાંક્ષાનું વિઝ્યુઅલ રિમાઇન્ડર સતત આપતી જ રહે છે અને મોટા ભાગનાં લોકો માટે મોટાં શહેરોમાં રહેવાની કોઈ વિકલ્પ પણ નથી. અહીં મૈસુરમાં એવું નહોતું. હાથ લંબાવીને છાપરું અડી શકો અને સીડી ચડીને આકાશ, શરત ફક્ત એટલી કે, રોજનું રહેવા-જમવાનું થઈ રહે તેટલા પૈસા અને સંતોષ હોવા જોઈએ અથવા શોખ સસ્તા હોવા જોઈએ.

થોડા દુકાનદારો સાથે મેં અમુક નાની-મોટી વસ્તુઓ લેવા માટે વાત કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને જાણ્યું કે, ત્યાં મોટા ભાગનાં લોકોને સ્થાનિક ભાષા અને કન્નડ સિવાયની ભાષા કદાચ નથી આવડતી પણ, લોકો કામચલાઉ ઇંગ્લિશ અને જરૂર પૂરતું હિન્દી જરૂર બોલી લે છે અને તમે સવાલ પુછો તો મદદ કરવાનો પૂરો પ્રયત્ન કરે છે. અચાનક ફોનની રિંગ વાગી અને હું સહપ્રવાસીઓને મારું લોકેશન જણાવીને કારની દિશામાં પાછી ફરી. ત્યાંથી અમારું નેકસ્ટ સ્ટોપ હતું મિનિમલ કૉફી.

ફરી એ જ સુંદર રસ્તો, ખુશનુમા મોસમ. મિનિમલ કૉફીની નજીક જતા ગયા તેમ તેમ ઘર અને લેન્ડસ્કેપની સુંદરતા વધતી ચાલી. એક મિત્ર પાસેથી જાણ્યું હતું કે, ગોકુલમ નામનાં એ વિસ્તારમાં દેશ વિદેશથી લોકો આવીને વસે છે અને એ વિસ્તાર ‘યોગા કેપિટલ ઑફ ઇન્ડિયા’ તરીકે પણ ઓળખાય છે. ત્યાંનો માહોલ એકદમ કોસ્મોપોલિટન હતો પણ, મને અંગત રીતે બહુ દંભી પણ લાગ્યો. લોકો પોતાનાં રાગ, દ્વેષ સાથે લઈને ધ્યાન અને યોગ કરવા આવ્યા હોય તેવું લાગતું હતું. ત્યાં સૌથી ઝેન માણસ હતો ત્યાંનો બરિસ્ટા. આસપાસનું આખું સર્કસ અવગણીને એ માણસ જે ધ્યાનથી કૉફી બનાવતો હતો એ હું કલાકો બેસીને જોઈ શકું. તેને તેનાં કામ અને કૉફી પર મળતા ફીડબેક સિવાય દુનિયાની કોઈ વાતમાં રસ હોય તેવું લાગતું નહોતું. અમે પહોંચ્યા ત્યારે સારી એવી ભીડ હતી એટલે અમારી કૉફીઝ બનતા દસ-પંદર મિનિટ લાગે તેમ હતી તેટલાં સમયમાં અમે કૅફેની બરાબર બાજુમાં એક બેકરી જેવી સુંદર જગ્યામાં આંટો માર્યો. એ જગ્યાનું નામ તો હું હવે ભૂલી ગઈ છું પણ, એ હતી બહુ મસ્ત! ત્યાં એક સ્ટોર પણ હતો જ્યાંથી અમને અમુક ઝીણી-મોટી વસ્તુઓ પણ લેવાની ઇચ્છા થઈ ગઈ. કૉફી બની એટલે તે લઈને તરત શ્રીરંગપટ્ટના તરફ આગળ જવાનો પ્લાન હતો. મારું કૅફીન ટોલરન્સ બહુ ઓછું હોવાને કારણે મેં કંઈ જ ઓર્ડર નહોતું કર્યું પણ, એક સિપ ચાખીને જ મને એકદમ ફીલ આવી ગઈ! અત્યાર સુધીમાં પીધેલી બેસ્ટ કૉફીઝમાંની એક! છેલ્લી ઘડીએ લોકોને દસ મિનિટ રાહ જોવડાવી પડી તોયે મેં એક લાટે ઓર્ડર કરી અને એ લઈને જ અમે આગળ વધ્યા.

શ્રીરંગપટ્ટનામાં અમારો સૌથી પહેલો મુકામ હતો શ્રીરંગનાથસ્વામી મંદિર. દરેક મંદિરની હોય છે તેમ જ આ મંદિરની કથામાં પણ અમુક ચમત્કારિક તત્ત્વો ભળી ગયાં છે (કે ભેળવી દેવામાં આવ્યાં છે) પણ મારા માટે તો અહીં ની સૌથી મોટી અજાયબી હતી એ કે, આ મંદિરનાં ત્રણ અલગ અલગ ભાગ ત્રણ અલગ સદીમાં બનેલાં છે. સૌથી અંદરનો ગર્ભગૃહનો ભાગ નવમી સદીમાં, તેની બહારનો ભાગ બારમી સદીમાં અને સૌથી બહારનો પંદરમી સદીમાં! અંદરની મૂર્તિ તો નવમી સદી કરતા પણ જૂની છે! મારા માટે સૌથી પહેલી અજાયબી એ હતી કે, એક બિલ્ડિંગ હજાર વર્ષ ટકી શકે અને બીજી એ કે બસો – ત્રણસો વર્ષનાં અંતરે તેનું એક્સપાંશન થતું રહે અને છતાંયે આખું સ્ટ્રકચર કોઈ પણ રીતે વિચિત્ર નથી લાગતું!

આ મંદિરની બનાવટ બીજા પ્રખ્યાત મંદિરનાં પ્રમાણમાં સાદી કહી શકાય પણ, મને તેમાં બહુ જ કેરેક્ટર દેખાયું. રંગનાથસ્વામીની શેષનાગ પર સૂતેલી મૂર્તિ એટલી લાંબી છે કે, ગર્ભગૃહનાં વિશાળ દરવાજા સામે ફક્ત ઊભા રહીને આખી મૂર્તિ જોઈ ન શકાય. તમારે દરવાજાની ડાબે – જમણે ચાલીને ત્રણ ભાગમાં આખી મૂર્તિ જોવી પડે. એ મૂર્તિ શાલિગ્રામ પત્થરની બનેલી છે, જે મેં પહેલા કદાચ જોયો પણ હોય તોયે તેનાં પર મેં પહેલા ક્યારેય ધ્યાન નહોતું આપ્યું. Jet black and enigmatically shiny! No wonder people felt inspired to worship it! મારા માટે છેલ્લી નવી વાત એ હતી કે, અહીં વિષ્ણુ સાથે કાવેરી નદીની મૂર્તિ સ્વરૂપે પૂજા થાય છે. શિવ અને ગંગાનો પરફેક્ટ વૈષ્ણવ એન્ટિડોટ. દક્ષિણમાં કાવેરીનું મહત્ત્વ ધ્યાનમાં રાખતા કોઈ જ નવાઈ નહોતી કે, અહીં કાવેરીની પૂજા થતી જ હોય પણ ત્યારે બે સેકન્ડ માટે મને નવાઈ લાગી હતી. વિચિત્ર રીતે, ગમ્યું પણ ખરું. તેમાં ગમવા જેવું શું હતું તેનો ત્યારે મારી પાસે કોઈ જવાબ નહોતો પણ, એ મને પછીનાં દિવસોમાં અનાયાસે જ કુર્ગ અને હમ્પીમાં મળ્યો.

મંદિરથી નીકળતા સમયે પૂજા નિમિત્તે કોઈ દાન કરવામાં મને રસ નહોતો પણ એ બિલ્ડિંગનાં કન્ઝર્વેશમાં મને રસ હતો એટલે મેં ગાઇડને પૂછ્યું મારે ખાસ એ બાબત માટે ફાળો આપવો હોય તો એ શક્ય છે? સરપ્રાઇઝિંગલી, એવું શક્ય હતું! તેમણે મને ત્યાં એક સરકારી ઑફિસ દેખાડી. મંદિરનાં એન્ટ્રન્સ પાસે જ જમણી બાજુ આવેલી એ ઑફિસ પર મારું ધ્યાન જ નહોતું ગયું. કર્ણાટક સરકારનું કોઈ ડિપાર્ટમેન્ટ આ મંદિરનાં બિલ્ડિંગની જાળવણીનું કામ કરે છે અને ત્યાં હું આ નિમિત્તે દાન કરી શકી તેનો મને હજુ પણ બહુ આનંદ છે.

મંદિર સામે બહાર સુંદર નાનું બજાર છે, નીકળીને અમે નાળિયેર પીવા રોકાયા અને પછી આગળ વધ્યા ‘દરિયા દૌલત બાગ’ તરફ જ્યાં ટીપુ સુલતાનનો સમર પેલેસ આવેલો છે. એ મહેલ પણ મને ગજબ લાગ્યો. તેનું કદ આપણે જોવા ટેવાયેલા હોઈએ તેવાં મહેલોનાં પ્રમાણમાં ઘણું નાનું છે પણ, તેમાં કરેલી કારીગરી અદ્ભુત છે! મુઘલ શૈલીની પેટર્ન પણ દક્ષિણનાં બ્રાઇટ કલર્સ! ક્યાંયે કંઈ જ પેસ્ટલ નહીં! આ કોમ્બિનેશન મેં પહેલા ક્યાંય નથી જોયેલું પણ, એ બિલકુલ અનેક્સ્પેક્ટેડ પણ નહોતું. આ જોવા મળશે તેવું ધારીને હું અહીં નહોતી આવી પણ, જોઈને લાગ્યું કે, આ જ હોવું જોઈએ. દક્ષિણ ભારતમાં મુઘલ શાસક પોતાનો મહેલ બનાવે તો તેમાં મુસ્લિમ અને દક્ષિણ ભારતની શૈલીનો સમન્વય ન હોય તો બીજે ક્યાં હોય!

ત્યાં અમુક મંત્રીઓ અને બીજા ઘણાં લોકોનાં પેન્સિલ સ્કેચ ડિસ્પ્લે કરવામાં આવ્યા છે એ મને બહુ ગમ્યા અને ત્યાં ફરવું પણ. ત્યાં ભીડ ન હોત અને હું એકલી આવી હોત તો કદાચ વધારે ગમ્યું હોત.