એ દિવસની વાત પતાવીને અમે અમારાં રુમ પર ગયા. પછીનો દિવસ કૂર્ગમાં અમારો છેલ્લો દિવસ હતો. બપોર સુધીમાં અમારે નીકળવાનું હતું કારણ કે, બે સાથીઓને સાંજ સુધીમાં તેમની રિટર્ન ફ્લાઇટ માટે બેંગલોર એરપોર્ટ પહોંચવાનું હતું.

છેલ્લાં દિવસે નીકળતા પહેલા સવારે અમારે એક વખત બર્ડ-વૉચિંગ માટે જવું હતું. તેનો સમય વહેલો સાત વાગ્યાનો હતો એટલે અમે ઊઠીને તરત ત્યાં જ ગયા. મૂર્તિ અમારો બર્ડ વૉચિંગ ગાઈડ હતો. તેની સાથે તેનો ઇન્ટર્ન શિવા પણ ફરી સાથે આવ્યો હતો. અમે ઘણાં બધાં બહુ સુંદર પક્ષીઓ જોયાં. મને હવે કોઈનાં નામ યાદ નથી. ફક્ત એક ગ્રેટ કૌકલ નામનું પક્ષી યાદ છે અને એટલું યાદ છે કે, મૂર્તિ અસંખ્ય પંખીઓનાં અવાજની નકલ કરી શકતો હતો! સવારનાં સોનેરી તડકામાં બધું જ જાદુઈ લાગતું હતું અને બર્ડ-સાઉન્ડ્સની નકલ કરતો મૂર્તિ મને એકદમ જાદુગર લાગ્યો હતો! એ પક્ષીઓને બોલાવવાની અને તેમનું ધ્યાન અમારી તરફ ખેંચવાની તેની રીત હતી અને ઘણી વખત એ અવાજ સાંભળીને પક્ષીઓ ખૂબ પાસે પણ આવી જતાં! આવી સ્કિલ મેં પહેલા કે પછી ક્યારેય કોઈ પાસે નથી જોઈ. મને આવી અજબ સ્કિલ્સ આપણી સોસાયટીમાં બહુ અન્ડરરેટેડ લાગે છે. આવું બધું ‘નકામું’ કામ જ તો માણસની સ્પિરિટને જીવંત રાખે છે! એફિશિયન્સી અને યુટિલિટીનાં ચક્કરમાં આપણે હજારો વર્ષોથી કેટલી માણસાઈ ગુમાવી હશે કોને ખબર છે! હજુ પણ કેટલું ગુમાવીએ છીએ …

અમે દોઢેક કલાક આરામથી ફરી શકીએ અને દર પાંચ – દસ મિનિટે કોઈ નવી ટાઇપ દેખાય તેટલાં પંખીઓ એ એસ્ટેટમાં હતાં. ત્યાં પંખીઓનાં અવાજ સિવાય એટલી શાંતિ હતી કે, લોકો એકદમ ધીમે વાત કરે તોયે તેમનો અવાજ કર્કશ લાગે! લગભગ નવ – સાડા નવ આસપાસ અમે રુમ પર પાછા ફર્યા અને નાહીને, બ્રેકફસ્ટ કરીને તરત સામાન બધો કૅરિયરમાં લોડ કરવા લાગ્યા. અમે ચેકઆઉટ માટે કાઉન્ટર પર હતા ત્યાં એક સાથીએ આગળનાં દિવસનો મુદ્દો છેડ્યો અને એ સ્પા સ્ટાફનું વર્તન કેટલું અયોગ્ય હતું તેનાં વિષે તેમને ફીડબૅક આપ્યો. આ એ જ સાથી હતા જેમણે પાછલી સાંજે મારી ફરિયાદ અયોગ્ય કે અસ્થાને નથી તેની મને ખાતરી આપી હતી. હું પ્લેઝન્ટલી સરપ્રાઈઝડ હતી કે, તેમણે ત્યાંનાં સ્ટાફને ફીડબૅક આપવા જેટલી સીરિયસલી એ વાતને લીધી હતી! તેમનું રીઍક્શન અને તેમની દલીલ જોઈને જે સાથીએ આગલાં દિવસે એ વાતનાં મારાં ‘વર્ઝન’ પર પણ પોતાનો ડાઉટ વ્યક્ત કર્યો હતો તેણે પણ અચાનક પોતાનું સ્ટૅન્ડ બદલી નાંખ્યું! મને સમજ ન પડી, ખુશ થવું કે દુઃખી થવું. ત્યાંનાં સ્ટાફે દસ વખત સૉરી કહ્યું અને અંતે પોતાની ભૂલ સ્વીકારી! હું વિચારતી રહી. વાત એ જ હતી, વર્ણન પણ એ જ હતું અને દલીલ પણ એ જ હતી. ફક્ત ફર્ક એટલો હતો કે, પહેલી વખત યુવાન સ્ત્રી બોલી રહી હતી અને બીજી વખત આધેડ પુરુષ. ક્રિટિકલ થિન્કિંગ? એ વળી શું હોય?!

રેસ્ટ્રોં સ્ટાફ છેલ્લે નીકળતા વખતે પણ એટલો હેલ્પફુલ હતો કે, ન પૂછો વાત. અમે ફક્ત એક સાથી માટે રસ્તામાં ખાવા માટે ફક્ત એક સૅન્ડવિચ માગી હતી અને તેમણે એક આખું બૉક્સ ભરીને અમને જમવાનું આપી દીધું! અમે પહેલા મૈસુરમાં સ્ટૉપ કરવાનું વિચાર્યું હતું પણ, આ લન્ચ બૉક્સે જ અમારું પેટ એટલું ભરી દીધું કે, અમને પછી કંઈ ખાવાની જ ઈચ્છા ન રહી. કારમાં એકદમ શાંતિ હતી. બે દિવસ પહેલા ડ્રાઈવર સાથેનાં ઈન્ટરૅક્શનમાં જે ઓક્વર્ડનેસ આવી ગઈ હતી એ હજુ પણ બરકરાર હતી. લોકો થોડા થાક્યા પણ હતા. મને આનંદ હતો કે, ઍટ લીસ્ટ આખી ટ્રિપ મનમાં પ્રોસેસ કરવા જેટલી શાંતિ તો મળી.

મેં સુબ્બૈયાને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર મેસેજ કરીને બાય કહ્યું. રસ્તામાં ચેન્નપટના પાસે હાઇવે પર જ એક ચાનું સ્ટૉપ લઈને અમે સીધા બૅંગલોર એરપોર્ટ પહોંચ્યા અને એ બંને સાથીઓને ડ્રૉપ કરીને બૅંગલોરની અમારી હોટેલ પર ગયા. ત્યાં એક રાત સ્પેન્ડ કરીને બીજા બે સાથીઓ પણ સવારે નીકળી જવાનાં હતા. હું અને એક સાથી બેંગલોર એક મિત્રનાં ઘરે થોડાં દિવસ રોકાવાનાં હતાં. મેં બેંગલોર ક્યારેય પહેલા વિઝિટ નહોતું કર્યું એટલે હું નવું શહેર એક્સપ્લોર કરવા માટે થોડી એકસાઇટેડ હતી.

હું અડધી ગુસ્સામાં અને અડધી દુઃખમાં સ્પા બિલ્ડિંગમાંથી બહાર દોડી આવી અને ચાલતી રહી. એક સાથી સિવાય કોઈને આ ઘટના વિષે જણાવવાનું મન નહોતું. મેં તેને ફોન કર્યો પણ તેની પોતાની સ્પા ટ્રીટમેન્ટ શરુ થઇ ગઈ હતી એટલે ફોન રિસીવ ન થઇ શક્યો. બાકી કોઈ સાથે વાત કરવાનું મન નહોતું એટલે મન શાંત થાય ત્યાં સુધી લાઈબ્રેરીમાં બેસવાનું નક્કી કર્યું. ત્યાં એકાંતમાં પોતાનાં ઇમોશન્સ પ્રોસેસ કરી શકવાનો સ્કોપ હતો. મનમાં એક આશા એ પણ હતી કે, જો સુબ્બૈયા દેખાય તો તેની સાથે ટાઇમપાસ કરું તો થોડી મજા આવે પણ એ ત્યાં નહોતો. પછી યાદ આવ્યું તેની તો પ્લાન્ટેશન ટૂઅર ચાલુ હશે.

લાઇબ્રેરીમાં કોઈ ઇન્ટરેસ્ટિંગ બુક શોધીને તેમાં મન પરોવવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ, વ્યર્થ. મારી અકળામણનો કોઈ પાર નહોતો. જેટલી હું પ્રયત્ન કરી રહી હતી કે, આ સિચુએશન મારો હૉલિડે ન બગાડે એટલી હું વધુ ફ્રસ્ટ્રેટ થઇ રહી હતી. અંતે રડવું આવી ગયું. એક ઈચ્છા હતી કંઈ જ ન કહેવાની અને મારો થોડો ઘણો બચેલો કુચેલો હૉલિડે મૂડ સેવ કરવાની. બીજી ઈચ્છા હતી લાઉડસ્પીકર પર જોરથી રાડ પાડવાની કે, “પૈસા દઈને તમારાં રિઝોર્ટમાં રહેતા કોઈ પણ ગેસ્ટ સાથે તેનાં શરીરમાં પ્રાઇવેટલી ચાલતી એક કુદરતી પ્રક્રિયા વિષે પૂછવું અયોગ્ય અને અભદ્ર છે! ઇટ્સ લાઇક આસ્કિંગ સમવન કે, છેલ્લે રેસ્ટરૂમ ક્યારે ગયા હતા!! એ પ્રક્રિયાનાં બેઝ પર ગેસ્ટ્સ સાથે ભેદભાવ કરવો અસ્વીકાર્ય છે! અસ્વીકાર્ય હોવો જોઈએ! ખાસ એટલા માટે કે, એ પ્રક્રિયામાંથી દુનિયાની અડધો અડધ વસ્તી પસાર થાય છે. આ છે તમારો ‘વર્લ્ડ કલાસ’ રિઝોર્ટ?! આ કયું વર્ષ ચાલે છે? 1925? બુલશીટ!”

શાંતિથી એક જગ્યાએ બેસવું અશક્ય હતું એટલે હું લાઇબ્રેરીની બહાર ગ્રીનરીમાં ચાલવા લાગી. વચ્ચે વચ્ચે આંસું ચાલ્યાં જતાં હતાં. મૂર્તિ અને શ્રીનાથનું ધ્યાન મારા પર પડ્યું અને તેમણે પૂછ્યું “આર યુ ઓકે?” પહેલા તો મેં હા કહીને વાત ટાળી. પછી થયું ટુ હેલ વિધ ઈટ! મેં જાણી જોઈને તેમને કહ્યું કે સ્પામાંથી આ રીતે પીરિયડ્સનાં કારણે મારી સાથે બહુ વિચિત્ર અને અપમાનજનક વર્તન કરવામાં આવ્યું. તેમને અફકોર્સ મારી ‘ટૂ મચ ડિટેઈલ્સ’ સાંભળવી નહોતી. તેમનાં મોં પર એક ઑક્વર્ડનેસ પણ આવી ગઈ હતી અને મને એ વાતનો બહુ આનંદ હતો. લોકોને અનકમ્ફર્ટેબલ ફીલ કરાવવાવાળી નાનકડી ક્રાંતિ પણ જો આ એક રિઝોર્ટ જેટલી જગ્યામાંયે જો આ પરિસ્થિતિ બદલી શકે તો મારી એ અળવીતરાઈ લેખે લાગે.

થોડી વારમાં સુબ્બૈયા દેખાયો. તેણે પણ એ જ સવાલ પૂછ્યો. હું તેને તો આ આખી ઘટના વિષે કહેત જ પણ, તેની બૉડી લૅન્ગવેજ જોઈને મેં પહેલા તો તેને પૂછ્યું “તું ઉતાવળમાં છે?” તેણે કહ્યું “હા બસ હું ઘરે જવા માટે નીકળું છું. મેં કહ્યું હતું ને, કાલે મારો ડે ઑફ છે. હજુ પૂરું અંધારું નથી થયું ત્યાં નીકળી જાઉં.” મને આગળ કંઈ કહેવું યોગ્ય ન લાગ્યું એટલે મેં તેને ફક્ત “હૅવ ફન” કહીને ગુડ બાય કહ્યું.

એ ગયો ત્યાં જ મારા સાથીની સ્પા ટ્રીટમેન્ટ પણ પૂરી થઇ. તેણે આવીને પહેલો સવાલ એ પૂછ્યો કે, મારી ટ્રીટમેન્ટ કેવી રહી. મેં ફટાફટ જે થયું એ બધું કહી નાંખ્યું. મારે ફક્ત એટલું સાંભળવું હતું કે, “આય ઍમ સૉરી કે, તારી સાથે આવું થયું. નહોતું થવું જોઈતું.” પણ, સામે જવાબ આવ્યો “ઓ! ઠીક છે યાર ડિનર ફિગર આઉટ કરીયે.” હું તેની સામે જોતી રહી. તેણે આગળ ઊમેર્યું “તું શું ઈચ્છે છે? હું આમાં શું કહું કે શું કરું? મને તો ખબર પણ નથી કે, તારી એ લોકો સાથે એક્ઝૅક્ટલી વાત શું થઇ છે!” એ જવાબમાં મેં બે જવાબ સાંભળ્યાં – એક એ કે, તને એમ લાગતું હોય કે તારી સાથે અન્યાય થયો છે તો એનાંથી મને કોઈ ફર્ક નથી પડતો. બીજો એ કે, મને આ આખી ઘટનાનાં તારાં વર્ઝન પર ભરોસો નથી. એ લોકોએ તારી સાથે બહુ સામાન્ય રીતે વાત કરી હોય અને તે ઑફેન્સ લઈને અતિશયોક્તિ કરી હોય તેમ પણ બને.

માય હાર્ટ બ્રોક ઇન અ થાઉઝન્ડ પીસિઝ. મૂવ ઑન! નોબડી કેર્સ! શું સ્વજન? શું સાથી? અહીં પણ મારી પાસે બે ચોઈસ હતી – આ ટૉપિક પર મારું આમ ફીલ કરવું વૅલિડ કેમ છે અને તેનો રિસ્પોન્સ ઇનસેન્સિટિવ કેમ છે એ તેને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરું – જેની તેનાં પર કોઈ જ અસર નહોતી થવાની અને ફક્ત ઝઘડો થવાનો હતો, કે પછી ડિનર ફિગર આઉટ કરું અને મૂવ ઑન કરીને મારી એનર્જી અને મૂડ બંને બચાવવાનો પ્રયત્ન કરું. આ વખતે હું હારી ગઈ. મેં ચુપ રહીને બીજો રસ્તો લઇ લીધો. એ દિવસે આખા ગ્રુપ સાથે ડિનર કરવાનો મારો બિલકુલ મૂડ નહોતો અને હું ડિરેક્ટલી આ વાત કહું તો મારા પર ફરી નાની વાતને મોટી કરીને બધાનો મૂડ ખરાબ કરવાનો આરોપ આવશે તેવું મને લાગ્યું એટલે મેં પ્રપોઝ કર્યું કે, આપણે ત્રીજા રેસ્ટ્રોંમાં જઈએ જ્યાં આપણે હજુ સુધી નથી ગયા. અમને કહેવામાં આવ્યું હતું કે, ત્યાં નૉન-વેજિટેરિયન ફૂડનું લાઇવ કાઉન્ટર છે એટલે મને ખબર હતી કે, એટ લીસ્ટ ત્રણ સાથીઓ તો ત્યાં નહીં જ આવે. એ સિવાય પણ મારે ખરેખર એ રેસ્ટ્રોંનો ડિનર એક્સપીરિયન્સ ખરેખર જોવો હતો કારણ કે, રિઝોર્ટનાં સ્પેશિયલ ડિનર્સ નોર્મલી એ રેસ્ટ્રોંમાં જ અરેન્જ થતાં હતાં.

એ રેસ્ટ્રોં લેકનાં કિનારે હતું અને ત્યાંની એકદમ માઇલ્ડ લાઇટ બહુ સરસ માહોલ જમાવી રહી હતી. ત્યાંની સુંદરતા મારા માટે સારું ડિસ્ટ્રેક્શન હતી પણ, તોયે કદાચ બૅક ઑફ માઇન્ડમાંથી દુઃખ પૂરું ગયું નહોતું. સાથીનું મન બાકીનાં ગ્રુપમાં અટવાયેલું હતું અને તેની બેચેની વારે વારે દેખાતી રહેતી. અમે જલ્દી ડિનર પતાવીને બાકીનાં સાથીઓ સાથે જોડાયા. ત્યાં જઈને જોયું તો સમજાયું કે, તેમનાં પણ બે-બેનાં અલગ ગ્રુપ બની ગયાં હતાં. જે બે લોકો ઘોષનાં રેસ્ટ્રોંમાં બેઠા હતા તેમની સાથે અમે થોડો સમય જોડાયા. ઘોષની હોસ્પિટાલિટીની વાત થઇ, સાથે એ પણ વાત થઇ કે, દરેક ગેસ્ટ વિષે તેમને કેટલું બધું યાદ રહે છે! એક સાથીએ જોરથી બોલવા માંડ્યું “બંગાળી લોકોનું માઇન્ડ અને મેમરી બહુ શાર્પ હોય છે પણ એ લોકો કુશંકાઓમાં પોતાનું મગજ બરબાદ કરે છે.” મને બહુ અજુગતું લાગ્યું એટલે મેં થોડો વિરોધ કર્યો કે, આવું જનરલાઇઝેશન કરવું યોગ્ય નથી પણ, તોયે તેમની ગાડી ચાલુ રહી. કુમાર વિશ્વાસે તેમનાં એક ઇન્ટરવ્યૂમાં એક શબ્દપ્રયોગ કર્યો હતો એ મને યાદ આવી ગયો- “કસ્બાઈ અભદ્રતા”. તમે એમનાં રેસ્ટ્રોંમાં બેઠા છો, ત્રણ દિવસથી તેમની અબવ ઍન્ડ બિયોન્ડ હોસ્પિટાલિટી માણી રહ્યા છો અને છતાં તેમનાં જ રેસ્ટ્રોંમાં બેસીને ખુલ્લા અવાજે તેમની કમ્યુનિટીની નિંદા કરવામાં તમને બિલકુલ સંકોચ નથી થતો?! આવું મેં છાશવારે થતું જોયું છે અને બોલનારને ભાન પણ નથી હોતી! તેમનું ધ્યાન દોરવામાં આવે તોયે લોકો “હેં હેં હેં , લે એમાં શું?” “હા તો કંઈ ખોટું થોડું કહીએ છીએ? જે જોયું છે એ કહીએ છીએ” કહીને વાત ઊડાવી દેતા હોય છે. લાખો વર્ષનાં એવલ્યુશન પણ આપણે બેસિક ડીસન્સી અને કર્ટસીથી હજુ કેટલાં દૂર છીએ!

તેમનું ડિનર પત્યું પછી થોડી વાર ટાઇમ પાસ કરવા અમે બે સાથીઓનાં રૂમ પર ગયા. ત્યાં અચાનક ફરી સ્પા એક્સપીરિયન્સની વાત નીકળી. મને પણ પૂછવામાં આવ્યું મારાં એક્સપીરિયન્સ વિષે. મેં તેમને આખી ઘટના વિષે વાત કરી અને તેનાં રિસ્પૉન્સમાં એક સાથી પાસેથી પહેલી વખત મને સિમ્પથીનાં બે શબ્દ સાંભળવા મળ્યાં. ઍન્ડ આય વૉઝ રિલીવ્ડ કે, હું જે ફીલ કરી રહી હતી એ અતિશયોક્તિ નહોતી! પ્રૉબ્લેમ મારી ઓવર-સેન્સિટિવિટી નથી! જે થયું એ ખરેખર અયોગ્ય અને અપમાનજનક હતું! અત્યાર સુધી જેમને કહ્યું અને જેમણે જોયું તેમનાં રિએક્શન પરથી તો મને પોતાને મારી જાત પર ડાઉટ થવા માંડ્યો હતો. અન્યાય જ્યાં સાવ નૉર્મલાઇઝ થઇ ગયો હોય ત્યાં, અન્યાયને અન્યાય કહેવાવાળાં અને એ અન્યાય થયાનું દુઃખ અનુભવનારાં જ પાગલ કહેવાતા હોય છે.

સુબ્બૈયા ગયો પછી અમે તરત એક્સપીરિયન્સિસ ડિપાર્ટમેન્ટમાં કૉલ કરીને જીપની પ્લાન્ટેશન ટૂઅર કૅન્સલ કરાવી અને તેનાં બદલે પગપાળા પ્લાન્ટેશન ટૂઅર કરવાનું નક્કી કર્યું, જેમાં ટાઇમ-કમિટમેન્ટ થોડું ટૂંકું હતું અને જો ન મજા આવે તો વચ્ચેથી પણ આસાનીથી પાછા ફરી શકાય. બીજું કારણ એ પણ હતું કે, મારે સ્વાર્થીપણે બાકીનાં સાથીઓથી અને તેમની સાંસારિક વાતોથી થોડો બ્રેક જોઈતો હતો. પ્રવાસનો સમય મને ધ્યાન બરાબર લાગવા માંડ્યો છે. એ સમયે મને માનવ જીવનની ગહેરાઈને અલગ અલગ રૂપમાં જોવા-સાંભળવા સિવાયની બીજી કોઈ જ બાબતમાં રસ નથી હોતો અને જેમને ફક્ત દુન્યવી વાતોમાં રસ છે તેમની કંપની મને અસહ્ય લાગવા માંડી છે. લોકોનાં સપના, તેમની આંતરિક ગડમથલ, તેમની જિજ્ઞાસા, તેમની ખોજ, હવા, પાણી, આકાશ, તેમની સાથે વૃક્ષોનું લહેરાવું, પંખીઓનું ઊડવું અને તેમાં મારી પોતાની મનઃસ્થિતિનું નિરીક્ષણ … એ સમયે હું સૌથી વધુ જીવંત હોઉં છું અને ત્યારે બે મિનિટથી વધુ સમય “આજે શું જમશું” જેવી વાતો પર ફાળવવો મને બિભત્સ લાગવા માંડ્યો છે.

તમામ પ્રયત્નો પછી પણ બે સાથીઓ તો વૉકિંગ ટૂઅરમાં જોડાયા જ અને હું એ આખી ટૂઅર તેમનાંથી પાંચ કદમ દૂર ચાલતી રહી. શરૂઆતમાં તેમણે મને સાથે રાખવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ પછી તેઓ પોતાની દુન્યવી વાતોમાં મશગુલ થઇ ગયા. હું ફક્ત ખોવાઈ જવામાં ઈન્ટરેસ્ટેડ હતી. અમારો ગાઇડ ફરી મૂર્તિ હતો પણ, મૂર્તિનું બરિસ્તા રૂપ તેનાં નેચર-વૉક ગાઇડવાળાં રૂપ કરતા બિલકુલ અલગ હતું. તે ત્યાંનાં લોકલ વેજિટેશન અને પશુ-પક્ષીઓ વિષે જે રીતે વાત કરી રહ્યો હતો તેનાંથી લાગતું હતું કે, મૂર્તિ અને કુદરત જાણે એક છે! તેનાંથી પણ વધુ ઇન્ટરેસ્ટિંગ હતી તેની ચાલવાની રીત. એ આમથી તેમ એક લાયમાં ઝૂલતો લગભગ કૂદતો કૂદતો ચાલતો હતો! તેની ચાલમાં પણ એક ખુશી અને રમતીયાળપણું હતું જે મોટા ભાગનાં લોકો કિશોરાવસ્થામાં જ ગુમાવી દેતા હોય છે. તેણે અમને ત્યાંની ઇકોલોજી અને એ પ્લાન્ટેશનનાં ઇતિહાસ વિષે લગભગ એક-દોઢ કલાક સુધી ઘણી બધી વાતો કહી તેમાં તેણે કૉફીનાં ફૂલ વિષે એક બહુ ઇન્ટરેસ્ટિંગ વાત કરી હતી એ હું કદાચ ક્યારેય નહીં ભૂલું. કૉફીનાં છોડ પર ફેબ્રુઅરીમાં ફૂલ આવે છે અને એ બહુ થોડાં સમય માટે રહે છે કારણ કે, ફૂલનું ફળમાં રૂપાંતરણ બહુ જલ્દી થાય છે. પણ, એ એક અઠવાડિયું આ આખાં પ્લાન્ટેશન પર સફેદ જાજમ છવાઇ જાય છે અને એ ફૂલોની સુગંધમાં પણ એટલું કૅફીન હોય છે કે તેમાં વધુ સમય બહાર રહો તો તમે કૅફીનેટેડ ફીલ કરો! મને તો સાંભળીને જ મજા આવી ગઈ. કેટલો યુનીક એક્સપીરિયન્સ! પણ, આ તો પ્રકૃતિ છે. ફૂલોની ફોરમ કંઈ કૅલેન્ડર જોઈને તો આવતી નથી. કદાચ ફેબ્રુઅરીમાં હું કોઈ રીતે ત્યાં પહોંચું પણ ખરી તોયે હું ત્યાં હોઉં એ બે કે ત્રણ દિવસમાં એ ફૂલો આવે તેનો ચાન્સ કેટલો? નહીંવત્! કોને ખબર આ જીવનમાં એ જોવા મળે કે નહીં …

મરી, કૉફી, અંજીર, ફણસ (કટહલ / જેકફ્રૂટ) જોતા અને તેની વાતો કરતા ચાલતા અમે કાચા રસ્તા પર ક્યારે ચાલવા લાગ્યા ગયા તેની ખબર ન રહી આને જોત જોતામાં અમે પ્લાન્ટેશનની એક હદ સુધી પહોંચી ગયા. ત્યાં મૂર્તિએ તારની એક વાડ સામે આંગળી ચીંધીને કહ્યું, આ વાડ જુઓ છો? એ હાથીઓને રોકવા માટે બનાવી હતી કારણ કે, તે અહીં આવીને પ્લાન્ટેશનમાં ઘણાં પાક ખેદાન-મેદાન કરી નાંખે છે. થોડો સમય આ વાડની આડશ ટકી પણ, હાથી બહુ બુદ્ધિશાળી પ્રાણી છે. એ લોકોએ વાડ ટપીને અંદર આવતા શીખી લીધું. પછી અહીં લોકોને વિચાર આવ્યો એક વીજળીનો તાર લગાવીએ જેમાં થોડો કરંટ આવતો હોય અને એ લગભગ સાત ફુટ પર લગાવીએ જ્યાં હાથીનું શરીર લગભગ વચ્ચેથી તાર સાથે અથડાય. તેનાંથી કોઈ માણસ પણ એક્સિડેન્ટલી એ તારને અડે નહીં, હાથીને કોઈ ઇજા પણ ન થાય અને તેને ત્યાં જ રોકાઈ જવાનું સિગ્નલ પણ મળી રહે. હાથીનું માથું એ તેમનાં શરીરનો સૌથી નાજુક ભાગ છે. શરીર પર એક વખત કરંટ લાગ્યો હોય તો એ તારની નીચેથી ઝૂકીને આવવાનો પ્રયત્ન નહીં કરે કારણ કે, તાર સાથે માથું અથડાવાનો ડર રહે. એ યુક્તિ પણ થોડો સમય ચાલી પણ , હમણાં બે મહિના પહેલા ચોમાસાંમાં તેમણે શું કર્યું ખબર છે? બધાએ ‘ના’ કહેતા માથું હલાવ્યું અને એકદમ ધ્યાનથી સાંભળતા રહ્યા. તેણે આગળ વાત કરતા કરતા હાથીની મિમિક્રી પણ કરીને દેખાડી અને કહ્યું, એક હાથીએ બુદ્ધિ વાપરી. તેણે તાર નીચેથી પહેલા પોતાનાં શરીરનો પાછળનો ભાગ સરકાવ્યો અને તેનાં પર તાર ટકાવી રાખ્યો – પછી આરામથી પોતાનું માથું અંદર સરકાવ્યું અને પ્લાન્ટેશનમાં અંદર ઘુસી ગયો! તેણે અમને તેનો વીડિયો પણ દેખાડ્યો અને કહ્યું અહીં અમે કૅમેરા લગાવ્યાં છે કારણ કે, હાથી આ જગ્યાએથી જ સૌથી વધુ અંદર આવતાં હોય છે. જો આ કૅમેરામાં કૅપ્ચર ન થયું હોત તો અમે તો ગેસ પણ ન કરી શક્યા હોત કે, હાથી અંદર આવ્યો કઈ રીતે!

મૂર્તિએ રેસ્ટ્રોં પાસે જ્યાંથી ટૂઅર શરુ કરી હતી, ત્યાં જ પુરી કરી અને અમને તેની સાથે હાઈ-ટી માટે જોડાવાનું આમંત્રણ આપ્યું. મારી સ્પા અપોઈન્ટમેન્ટને લગભગ અડધી કલાકની વાર હતી એટલે અમારી પાસે પૂરતો સમય હતો ત્યાં બેસીને મૂર્તિ સાથે થોડી વાત કરવાનો. અમે તેને પણ તેનાં ત્યાંનાં જીવન અને તેનાં પરિવાર વિષે થોડું પૂછ્યું. તેનું જીવન બહુ સામાન્ય હતું પણ, એ પોતે કૅરૅક્ટર હતો. તેની ઇન્દ્રિયો બહુ સતર્ક હતી અને તેની પાસે કુદરતનાં ઘણાં બધાં અવાજ અને મૂવમેન્ટ્સની નકલ કરી શકવાની આવડત હતી અને એ આવડત એ બિલકુલ સંકોચ વિના ઈચ્છે ત્યારે વાપરી શકતો હતો! તેની પાસે કોઈ સ્પેશિયલ સ્કિલ કે કોઈ અસાધારણ આવડત હોય તેવું એ પોતાનાં વિષે કદાચ માનતો પણ નહોતો. પણ, તેની સાથે સંપર્કમાં આવનારાને એ સ્કિલ્સ બહુ યુનીક અને સ્પેશિયલ લાગતી હતી. મને નથી ખબર તેની પાસે ખરેખર અમે માનીએ છીએ તેટલી સ્પેશિયલ સ્કિલ્સ હતી કે પછી સતત કુદરતનાં સંપર્કમાં રહેનારા લોકોમાં આ સ્કિલ્સ બહુ કૉમન છે અને અમને જ નવાઈ લાગી હતી કારણ કે, આવું જીવન જીવનારા બહુ લોકોને અમે જાણતા નથી?

જોત-જોતામાં મારી અપોઈન્ટમેન્ટનો સમય થઇ ગયો અને હું સ્પા તરફ ચાલી. બાકીનાં બંને સાથીઓ પોતાનાં રુમ તરફ ગયા. ત્યાં રિસેપ્શનિસ્ટે મારું નામ નોંધ્યું અને એકાદ મિનિટમાં પડદા પાછળથી બે સ્ત્રીઓ આવી મને મારાં ટ્રીટમેન્ટ રુમ સુધી લઇ જવા માટે. તેમણે મને એક બહુ પાતળાં ગાઉન જેવું કંઈક આપ્યું અને તેમાં ચેન્જ કરવા માટે કહ્યું. પછી એ લોકો રૂમમાંથી બહાર જવાનાં બદલે ત્યાં જ ઊભા રહ્યા જે મને અજુગતું લાગ્યું અને મને એ કપડાં પણ અનકમ્ફર્ટેબલ લાગ્યાં. મેં તેમને પૂછ્યું તેમની પાસે બીજો કોઈ ઓપ્શન છે? તેમણે મને પહેલો સવાલ એ પૂછ્યો કે, તમારાં પીરિયડ્સ ચાલુ છે? મેં હા પાડી. તેમણે તરત કહ્યું “સૉરી મૅમ યુ કાન્ટ ડુ ધિસ ટ્રીટમેન્ટ”. મને થોડો શૉક લાગ્યો પણ મેં તેમને કહ્યું એક મિનિટ હું બહાર મૅનેજર સાથે વાત કરીને આવું. મેં તેમને અંદરની ઘટના વિષે વાત કરી અને તેમણે અંદરવાળો જ જવાબ થોડી સારી ભાષામાં દોહરાવ્યો અને ઊમેર્યું – “તમે ઈચ્છો તો હેડ ઍન્ડ નેક મસાજ કરાવી શકો છો!” મને આ અઢારમી સદીની મેન્ટાલિટી પ્રિન્સિપલી તો અસ્વીકાર્ય લાગી પણ મેં થોડી સમતા રાખીને કોઈ ઉપાય શોવનો પ્રયત્ન કર્યો. મેં તેમને પૂછ્યું જો તેમની પાસે ફુલ બૉડી મસાજનાં કોઈ નૉન-આયુર્વેદિક ઓપ્શન હોય તો હું એ કરાવવા માંગું છું અને તેમને કહ્યું કે, દુનિયામાં ક્યાંયે કોઈ પ્રોફેશનલ સ્પા હવે સ્ત્રીઓને આવાં પર્સનલ સવાલ પણ નથી પૂછતાં અને આ માહિતિનાં આધાર પર પોતાની સર્વિસિઝ કોને આપશે અને કોને નહીં આપે એ બાબતે ભેદભાવ તો નથી જ કરતાં. તેમણે ફરી એ જ વાત દોહરાવી અને તેમનાં આયુર્વેદિક કન્સલ્ટન્ટ સાથે વાત કરવાનો આગ્રહ કર્યો. હવે મારું મગજ બરાબર તપ્યું. મને એ સ્ત્રીઓ કે એ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટની કોઈ પણ વ્યક્તિ દલીલ કરવા યોગ્ય પણ ન લાગી એટલે વધુ કંઈ બોલ્યા વિના હું સીધી બહાર નીકળી ગઈ. પાછળથી મને મૅનેજરનું ગભરાહટભર્યું “મૅમ … મૅમ આર યુ ઓકે?” સંભળાયું પણ હું પાછળ જોયા વિના બરાબર દોડી ગઈ.

ચાલતા ચાલતા મારી આંખમાંથી આંસું વહેવા લાગ્યાં. મેં એક સાથીને મૅસેજ કર્યો, “આઇ નીડ ટુ ટૉક” પણ પાંચ મિનિટ સુધી કોઈ જવાબ ન આવ્યો એટલે મને યાદ આવ્યું કે તેની સ્પા ટ્રીટમેન્ટ શરુ થઇ ગઈ હશે કદાચ. બાકીનાં કોઈ સાથીઓને આ કંઈ જ જણાવવાનું મારું મન નહોતું એટલે કોઈનાં રૂમ પર જવાનાં બદલે હું ફરી લાઇબ્રેરી ચાલી ગઈ અને વિચારતી રહી કે, ત્યાં જો સુબ્બૈયા હોય તો તેની સાથે થોડી વાત કરીને માઇન્ડ ચેન્જ કરી શકું. પણ, અફ કોર્સ એ ત્યાં નહોતો કારણ કે, એ તો જીપ ટૂઅર પર હતો. કોઈ બીજું દેખાયું નહીં વાત કરવા લાયક એટલે હું એક ખૂણામાં એકાંતમાં બેસી રહી અને કોઈ પુસ્તકમાં મન વાળવાનો પ્રયત્ન કર્યો કારણ કે, રિગ્રેસિવ ઇડિયટ્સની બેવકૂફીભરી વાતોથી પોતાનો મૂડ અને બ્રેક બગાડવાનું મને અયોગ્ય લાગ્યું. પણ, મારાંમાં એટલું બુદ્ધત્ત્વ નથી આવ્યું કે, દુઃખ અને ગુસ્સો આટલી હદ સુધી કંટ્રોલ કરી શકું. મગજ ચાલવાનું બંધ જ ન થયું.

આ ઘટનાનાં બરાબર એક મહિના પહેલા મારો આ જ બાબત પર મોટો ઝઘડો થયો હતો. હું તેર વર્ષે પહેલી વાર નવરાત્રી સમયે ઘરે આવી હતી – ભારત છોડ્યા પછી પહેલી વખત. હું મારાં સંસ્મરણોનાં એ આખાં એક્સપીરિયન્સ વિષે બહુ એકસાઇટેડ હતી – ખાસ દશેરાનાં નૈવેદ્ય અને તેનું જમણ. હું નાસ્તિક છું પણ, નવરાત્રીને લગતી તમામ રિચુઅલ્સ લાગણીનાં સ્તરે જીવવા માંગતી હતી કારણ કે, એ મારો ફેવરિટ તહેવાર હતો. એ આખી ફીલિંગ પર મારી મમ્મીએ દશેરાનાં દિવસે પાણી ફેરવી દીધું હતું કારણ – યુ ગેસ્ડ ઇટ રાઇટ – મારાં પીરિયડ્સ ચાલુ હતાં. અંધશ્રદ્ધામાં તરબોળ આ દેશને આજે પણ એક એક કાલ્પનિક ભગવાનનું સંભવિત અભડાઈ જવું, એ પોતાનાં જીવતા-જાગતા સ્વજનને ખરેખરું દુઃખ પહોંચવા કરતા વધુ ઇમ્પોર્ટન્ટ લાગે છે. એ તો ઠીક, દુનિયાની આવી નાની – મોટી ક્રૂરતાઓથી દૂર માણસ વર્ષમાં અમુક દિવસો વેકેશન પર જતો હોય છે કે, થોડો સમય દુનિયાની સુંદરતા પર ફોકસ કરી શકે તો પાછા ફરીને તેને પોતાનું સમય સામાન્ય જીવન પણ થોડું વધુ સહ્ય લાગે. પણ, અહીં તો એ જ ક્રૂરતા સામે આવીને બરાબર ઊભી રહી. એ પણ, પૈસા દઈને!

વિદેશમાં વસતી ભારતીય ઉપખંડની લગભગ દરેક વિચારવંત સ્ત્રી હંમેશા પોતાનું ‘બિલોન્ગિન્ગ’ ખોજતી રહેતી હોય છે. કલ્ચરલી એ પૂરી વિદેશી નથી થઇ શકતી અને રૂઢિચુસ્તતાથી દૂર, પોતાની પસંદગીનું સામાન્ય જીવન જીવી શકવાની સ્વતંત્રતા એ છોડી નથી શકતી. વર્ષો પસાર થતાં જાય તેમ એ અસમંજસ વધતી જાય છે. મૈસૂરમાં પહેલી વખત મને એ અસમંજસનો ઉકેલ મળ્યો હોય તેવું લાગ્યું હતું – પહેલી વાર થયું હતું કે, કદાચ અહીં જીવી શકાય. આ ઘટનાએ દિલાસાનો એ પરપોટો પણ ફોડી નાંખ્યો. આયુર્વેદ – જે પૂરેપૂરું વૈજ્ઞાનિક પણ નથી, એ હજુ આ દેશમાં વિજ્ઞાન તરીકે પ્રેક્ટિસ થાય છે એટલું જ નહીં, તેનાં આધારે હજુયે પીરિયડ્સ જેવી કુદરતી પ્રક્રિયાને અને આ પ્રક્રિયાનો દર મહિને અનુભવ કરતી સ્ત્રીઓને તેમની પોતાની ઈચ્છા વિરુદ્ધ તેઓ શું કરી શકે કે ન કરી શકે તેનાં લૅક્ચર પણ દેવામાં આવે છે! આ ઘટનાએ ફરી યાદ કરાવી દીધું કે, હું આ દેશમાં ક્યાંયે અને ક્યારેય રહી નહીં શકું અને સંપૂર્ણપણે વિદેશની હું ક્યારેય થઇ નહીં શકું. હવે બિલોન્ગિન્ગ ભૂલી જવાનું. There is no hope … પરિવાર સાથે ઘરમાં પણ નહીં અને બહાર પણ નહીં.

સુબ્બૈયાએ ત્યાર સુધીની બધી જ વાત અમારી સામે ઊભા રહીને કરી હતી. અમે એકબીજાનાં નામ જાણ્યા પછી તેને અમારી પાસેની ખુરશી પર બેસવાનું કહ્યું. તેની સાથે વિશ્વનાથ નામનાં એક નેચરલિસ્ટ પણ બેઠા હતા – કર્ટસી માટે અમે તેમને પણ અમારી સાથે બેસીને વાત કરવાનું આમંત્રણ આપ્યું. વિશ્વનાથની આંખમાં અમને થોડો સંકોચ દેખાયો પણ, સુબ્બૈયા થૅન્ક્સ કહીને એકદમ સહજતાથી બેસી ગયો. મને નથી ખબર એ જનરેશન ગૅપ હતો, કે પછી સર્વિસ-પ્રોવાઇડર/કસ્ટમર રિલેશનશિપની અલગ અલગ વ્યક્તિગત બાઉન્ડરીઝ?

ટ્રાવેલ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ફ્રેન્ડ્લીનેસનાં ડાયનામિક્સ મને હંમેશા ઇન્ટરેસ્ટિંગ લાગ્યા છે. શું ટ્રાવેલ સર્વિસ પ્રોવાઇડર અને કસ્ટમર ક્યારેય ખરેખર મિત્રો બની શકે? જો બની શકે તો એ મૈત્રીની હદ ક્યાં સુધી છે? ફ્રેન્ડલીનેસ ક્યારે કસ્ટમર સર્વિસનો ભાગ છે અને ક્યારે લાગણીનો સંબંધ? દાખલા તરીકે, કોઈ પણ ટૂઅર ગાઇડ પોતાનાં નિર્ધારિત સમય કરતા વધુ સમય એક ટૂરિસ્ટ સાથે ફાળવે છે અને તેને અમુક બહુ જ યુનીક લોકલ એક્સપીરિયન્સ એવાં કરાવે છે જે તેની ઓરિજિનલ આઇટનરીનો ભાગ નથી તો એ દોસ્તી-ખાતે છે? દોસ્તી – ખાતે હોવું જોઈએ? એક પાર્ટીનાં મનમાં દોસ્તી અને બીજાનાં મનમાં પ્રોફિટ/લૉસની ગણતરી હોય તેનાં ચાન્સિસ કેટલા? ત્યાં જો ખરેખર દોસ્તી થાય પણ ખરી તો તેનું આયુષ્ય કેટલું? આટલાં વર્ષ ટ્રાવેલ કર્યા પછી પહેલી વખત આ મુદ્દા પર મારું ધ્યાન ગયું છે છેલ્લાં એક – બે વર્ષથી. ટ્રાવેલિંગનો આ આસ્પેક્ટ કદાચ તેનો સૌથી ઇન્ટરેસ્ટિંગ ભાગ છે. મને લાગે છે, આ ભેદરેખાની આસપાસનાં બહુ નાના વિસ્તારમાં જ પુસ્તકો ભરાય તેટલી વાર્તાઓ સમાયેલી છે. માનવીય સંબંધોનાં દરેક ડ્રામા – દોસ્તી, પ્રેમ, દગો, શોષણ, શોક, વ્યથા, મુક્તિ, નિર્વાણ સુધીનું અથથી ઇતિ બધું જ અહીં મળી જશે કદાચ…

અમે ફરી સુબ્બૈયાને પૂછ્યું – તમારું કામ બહુ યુનીક છે. આ લાઈન ઓફ વર્કમાં લોકો આવે કઈ રીતે? તમને બધાને અહીં કામ કઈ રીતે મળ્યું? શું તમારે કોઈ સ્પેસિફિક અભ્યાસ કરવો પડે? તેણે કહ્યું, મેં કૉલેજ ડિગ્રી તો એન્જિનિયરીંગનાં ક્ષેત્રમાં લીધેલી છે પણ મને ભણીને તરત સમજાઈ ગયું હતું કે, મારે આ ક્ષેત્રમાં કામ નથી કરવું. મેં અહીં આવ્યા પહેલા અમુક વર્ષ મધ્યપ્રદેશનાં ફૉરેસ્ટ ડિપાર્ટમેન્ટમાં કામ કરેલું છે પણ અંતે તો મારે પાછા કૂર્ગ જ આવવું હતું. આ રિઝોર્ટનાં માલિક સારા છે, પૈસા સારાં મળે છે અને મારું ઘર પાસે જ છે એટલે અહીં જેવો મોકો મળ્યો, મેં તરત હા પાડી દીધી. અમે તેને કૂર્ગ ન છોડવાનું કારણ પણ પૂછ્યું. તેણે કહ્યું, અમે લોકો અહીંનાં નેટિવ છીએ. હું કોડવા કમ્યુનિટીમાંથી આવું છું અને આ જમીન સાથે જોડાયેલો છું. મારાં પરિવારનાં દરેક વડવા અહીં જ મર્યા છે, હું પણ અહીં જ મરીશ. મને નથી લાગતું હું બીજે ક્યાંયે ખુશ રહી શકીશ.

અમે તેને પૂછ્યું અહીં રહેવા-જીવવાની સગવડતા અને ભણતરની વ્યવસ્થા કેવી છે? તમને લોકોને એ રીતે કોઈ મુશ્કેલી નથી પડતી? તેણે કહ્યું અહીંની સ્કૂલો ઘણી સારી છે અને કૉલેજ માટે પાસે જ મૈસુર અને બૅંગલોર આવેલાં છે. મેં મારું એન્જિનીયરિંગ મૈસુરથી જ કરેલું છે. ઈન ફૅક્ટ, અમારી કમ્યુનિટીમાં એજ્યુકેશનનું લેવલ ઘણું ઊંચું છે. મારી ઉંમરનાં તો લગભગ બધા બહાર છે અને સારી જગ્યાએ નોકરીઓ કરે છે. બાકી અમારી કમ્યુનિટી ક્ષત્રિય કમ્યુનિટી છે એટલે ઇન્ડિયન આર્મ્ડ ફોર્સેસમાં પણ અમારો બહુ મોટો ફાળો છે – તમે કર્નલ દેવૈયાનું નામ તો સાંભળ્યું જ હશે.

અમે બે રાત પહેલા રિઝોર્ટનો કલ્ચરલ પ્રોગ્રામ અટેન્ડ કર્યો હતો તેમાં તેની કમ્યુનિટીનાં ટ્રેડિશનલ મ્યુઝિક અને ડાન્સ માણ્યાં હતાં તેનાં વિષે તેને જણાવ્યું. તેણે કહ્યું, હા પ્રોગ્રામ પત્યા પછી એ એન્ટરટેનર્સને તેમનાં ઘર સુધી છોડી આવવાની જવાબદારી અમારી જ હોય છે. અમે જિજ્ઞાસુ હતા, અમે સવાલ પૂછતા રહ્યા અને તે જવાબ આપતો રહ્યો. અમે તેને તેની કમ્યુનિટીની ભાષા વિષે પૂછ્યું – તેમની માતૃભાષા પણ કન્નડ છે કે બીજી કોઈ? તેણે કહ્યું અમારી કમ્યુનિટીની પોતાની માતૃભાષા છે ‘કોડવા તકક’. અમે પ્રયત્ન કરીયે છીએ કે, ભાષા બોલતા રહીએ પણ ધીરે ધીરે જેમ વધુ ને વધુ લોકો કૂર્ગથી બહાર જાતા જાય છે તેમ કન્નડ અને ઇંગ્લિશનો પ્રભાવ અમારી ભાષા પર વધતો જાય છે. ઉપરાંત, અમારી ભાષાની પોતાની કોઈ યુનીક લિપિ નથી. અમારે લખવા માટે તો કન્નડ અથવા રોમન લિપિનો ઉપયોગ કરવો જ પડે અને એ પણ કદાચ એક કારણ છે કે, અમારી ભાષા ધીરે ધીરે લુપ્ત થતી જાય છે.

હું આ વાત સાથે બરાબર રિલેટ કરી રહી હતી. મારાં પોતાનાં જીવનમાંથી પણ મારી માતૃભાષા ધીરે ધીરે ભૂંસાઈ રહી છે. કામ પર ઇંગ્લિશ અને મિત્રો સાથે હિન્દી. અઠવાડિયે એક કે બે વાર મિત્રો કે પરિવારને ફોન કરું ત્યારે ગુજરાતી બોલી શકું પણ, તેની ફ્લુઅન્સી પર તો અસર થઇ જ છે. ઘણી વખત કોઈ શબ્દ ફક્ત ગુજરાતીમાં જ યાદ આવે, પણ બાકીનું વાક્ય ઇંગ્લિશમાં. ક્યારેક હિન્દી બોલતી હોઉં તો એવું લાગે કે, બે શબ્દ બોલીને દર ત્રીજા શબ્દ પર અનુવાદ કરવા માટે અટકવું પડે છે. માતૃભાષા ખોવી એ પોતાનાં અસ્તિત્ત્વનો એક બહુ મોટો ભાગ ખોવા બરાબર મને લાગવા માંડ્યું છે. જાણે કોઈ સ્વજનને ધીરે ધીરે મારતા જોવું. આ લાગણીની તીવ્રતા કેટલી અને શું કામ છે એ હું મારી આસપાસ કોઈને ઇચ્છવા છતાં સમજાવી પણ ન શકું. આ દુઃખમાં હવે એ અપરિચિત પણ મારો ભાગીદાર હતો. તેને અડધાં વાક્યમાં મારી આખી વાત સમજાઈ ગઈ. મારાં સાથીને લાગતું હતું એ બહુ મોટી વાત નથી. તેને મોડેથી ખબર પડી કે, ‘કોડવા તકક’ લુપ્ત થઇ રહી છે. તેને ‘એન્ડેન્જર્ડ’ કૅટેગરીમાં મુકવામાં આવી છે.

એ વાત પછી ઘણાં બધાં વિચાર મનમાં એકસાથે દોડી ગયાં. કોઈ ભાષાની પોતાની લિપિ હોવી એ તેનાં અસ્તિત્ત્વનો કેટલો મોટો ભાગ હોય છે તેનાં વિષે આપણે રોજ-બરોજનાં જીવનમાં વિચારતા પણ નથી હોતા. કદાચ આપણને વિચારવાની જરૂર પણ નથી પડતી. તેનાંથી પણ મોટો પ્રિવિલેજ – કોઈ ભાષાનું પોતાનું બહોળું સાહિત્ય હોવું! એ સાહિત્ય કાલ્પનિક નવલકથા કે વાર્તાનાં રૂપમાં હોય તોયે તેમાં જે-તે સમયનાં સામાન્ય જીવનનો ઇતિહાસ છુપાયેલો હોય છે. ત્યારે લોકો કઈ રીતે બોલતા, કેવાં શબ્દો વાપરતા, એ જ્યારે લખાયું ત્યારે એ લેખકનાં નૈતિક મૂલ્યો શું હતાં, એ કૃતિ પાર સમાજની પ્રતિક્રિયા શું હતી, એ પ્રતિક્રિયા જેને કારણે આવી, એ મૂલ્યો શું હતાં? આ બધું જ આપણી પાસે છે. એટ લીસ્ટ અત્યારે તો છે. આગળ હશે કે નહીં, હશે તો કેટલો સમય રહેશે? કોને ખબર છે.

આ વિચારે મારું ધ્યાન મારાં પોતાનાં લેખન તરફ પણ વળ્યું. તેર વર્ષ પહેલા આ લખવાનું શરુ કર્યું હતું ત્યારે વિચાર્યું હતું કે, લોકો વાંચે તો ગમે. પાંચ વર્ષ પહેલા લાગતું હતું કે, ટ્રાવેલ તો હવે ફોટોઝ અને વિડિઓઝનો વિષય બની ગયો છે. તેનાં વિષે લખવાનો કોઈ મતલબ ખરો? કોઈ વાંચશે પણ નહીં કદાચ. એ દિવસે થયું, જો જીવનભર લખતી રહી શકું તોયે બહુ છે. કોઈ ન વાંચે તોયે લખવું જરૂરી છે કારણ કે, આ લખવાની પ્રક્રિયામાં જ હું ખરેખર હું હોઉં છું. જો લખીશ નહીં તો હું મારા અસ્તિત્ત્વનો બહુ મોટો ભાગ ગુમાવી દઈશ અને એ ફરી ક્યારેય પાછો નહીં મળે. તેર વર્ષ પહેલા વિચાર્યું હતું કે, લખાણમાં ઇંગ્લિશ શબ્દો ઓછાંમાં ઓછાં વાપરીશ. આજે ઘણાં શબ્દો ગુજરાતીમાં આવડતાં હોવા છતાં નથી વાપરતી કારણ કે, એ શબ્દો સાંભળ્યાને પણ એટલો સમય થઇ ગયો છે કે, એ શબ્દો કૃત્રિમ લાગવાં માંડ્યાં છે. આપણી સ્કૂલોમાં તો મોટાં ભાગનાં વિદ્યાર્થીઓ હવે ગુજરાતી ફક્ત એક ‘સેકન્ડરી લૅન્ગવેજ (ગૌણ ભાષા)’ તરીકે ભણે છે. સારી સ્કૂલોમાં ગુજરાતી માધ્યમનાં ક્લાસ નથી રહ્યાં અને તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓનાં મા-બાપ બની શકે ત્યાં સુધી તેમને સરકારી સ્કૂલોમાં મોકલવા નથી માંગતા. મને નથી ખબર આ શિફ્ટની અસર આપણાં ‘કલેક્ટિવ ઇન્ટલેક્ટ’ પર કેવી અને કેટલી પાડવાની. I guess time will tell…

હું મારાં વિચારોમાંથી બહાર આવી ત્યાં સુધીમાં સુબ્બૈયા અને સાથીની વાતો અલગ પાટા પર ચડી ચુકી હતી. અચાનક સુબ્બૈયાએ મને પૂછ્યું, તમે લોકો સાંજે પ્લાન્ટેશનની જીપ ટૂઅર પર જવાનાં ને? મેં પૂછ્યું, રાત્રે તે કૉલ કર્યો હતો? તેણે હા પાડી અને કહ્યું તેની સવાર એકદમ ખાલી જવાની હતી અને તેને દયા બેસીને કંટાળો આવે એટલે તેણે વિચાર્યું હતું કે, અમને પૂછે, જો અમારે સવારે ટૂઅર કરવી હોત તો એ અમારી સાથે બહાર આવી શક્યો હોત. અમારી આંખો ચમકી અને અમે તેને પૂછ્યું, સાંજે તું જ અમારી સાથે ટૂઅર પર આવીશ? અમે કૅન્સલ કરવાનાં હતા પણ જો તું આવે તો મજા આવશે. તેણે કહ્યું મજા તો આવી હોત પણ, સાંજે હું ઑલરેડી બીજા ગેસ્ટને એ ટૂઅર પર લઇ જવાનો છું. તમે લોકો કેટલાં દિવસ અહીં છો? અમે કહ્યું અમે કાલે સવારે દસ વાગ્યા આસપાસ નીકળીએ છીએ પણ જો કાલે સવારે તું ફ્રી હો તો કાલે સવારે કરી શકીએ. તેણે કહ્યું કાલે તો મારે રજા છે. હું આજે સાંજે મારાં ઘરે જઈશ અને સીધો ગુરુવારે પાછો આવીશ.

અમે બધા થોડા શાંત થઇ ગયા પછી સાથીએ સુબ્બૈયાને પૂછ્યું તેનાં લગ્ન થઇ ગયા છે કે નહીં. સુબ્બૈયાએ કહ્યું, અહીં કોણ રહેવા માંગશે? અહીં મોટી થયેલી મોટા ભાગની છોકરીઓ અહીં રહેવા નથી માંગતી, તો બહારથી અહીં આવીને રહેવાનું તો કોણ પસંદ કરશે? તો સાથીએ દલીલ કરી કે, બધા તો કૂર્ગ છોડીને જતા રહે છે તેવું તો નહીં હોય? અને આસપાસનાં ગામોમાં પણ કોઈ ને કોઈ તો હશે જ? તેણે કહ્યું, હમણાં તો હું મારી સ્વતંત્રતા ગુમાવવા નથી માગતો. સાથીએ મશ્કરી કરતા પૂછ્યું, એવી કઈ સ્વતંત્રતા છે જે લગ્ન કરીને ગુમાવવી પડે?! અમે બધા હસ્યા. થોડી વારમાં તે પોતાની સાંજની ટૂઅરની તૈયારી કરવા માટે નીકળ્યો.

મને જેટલી મજા ત્રણ દિવસમાં નહોતી આવી, તેટલી એ એક – દોઢ કલાકની વાત પછી આવી. આ કનેક્શન, પર્સ્પેક્ટિવ, અને કહાનીઓ જ મારા માટે મુસાફરીનો રસ છે. જો એ ન મળે તો બાકી બધું જ નકામું છે.

એ રાત્રે પણ અમે રુમ પર પહોંચ્યા તો હોટેલનાં સ્ટાફે રુમ સર્વિસ કરીને એક સ્વીટ નોટ મૂકી હતી.

મારા માટે આ પ્રકારનું ‘અટેન્શન ટુ ડીટેલ’ એકદમ નવું હતું. તેમની નોટ એક પ્લેઝન્ટ સરપ્રાઈઝ હતી. છતા ધીમે ધીમે આખા દિવસની વિચિત્રતા અને થાક અચાનક મારા મન પર હાવી થઇ ગયા. ‘જો-અને-તો’નાં તાણાં-વાણાં મન પર છવાઈ ગયાં અને થોડું રડાઈ ગયું. મને બહુ સારી ઊંઘ ન આવી અને એક સાથી સાથે લગભગ લડાઈ થઇ ગઈ. સવારે સાત વાગ્યે ઍલિફ્ન્ટ કૅમ્પ માટે ઉઠવાનાં વિચારમાત્રથી મને ત્રાસ થઇ રહ્યો હતો. લગભગ નવ વાગ્યે માંડ ઊઠી શકાયું. નાસ્તો કરીને બહાર જવા માટે નીકળતા 11 વાગી ગયા.

કારમાં જે સ્ત્રી-સાથી આગળ બેઠા હતા તેમનાં આગલાં દિવસનાં અનુભવ પછી તેમનું સ્થાન એક પુરુષે લઇ લીધું. ફક્ત સીટ કન્ફિગરેશન જ નહીં, અંદરનો માહોલ પણ બદલાઈ ગયો. ગઈ કાલ સુધી જે બધા દર પાંચ – દસ મિનિટે મજાક-મશ્કરી કરી રહ્યા હતા, એ આજે સાવ ચુપ હતા. ડ્રાઇવરનાં ચહેરા પર પણ શર્મિંદગી છવાયેલી હતી અને તેનું અંતર્મુખીપણું વધુ ગાઢ થયું હતું. નસીબજોગે રસ્તો બહુ લાંબો નહોતો.

ઍલિફ્ન્ટ કૅમ્પનું નામ હતું ‘દુબ્બારે’. અમને ખ્યાલ હતો કે અમે હાથીઓને જોઈ શકવા માટે બહુ મોડા છીએ છતાં નીચે ઉતારવાનું સાહસ કર્યું. બહાર જઈને જોયું તો ગાડીઓ અને બસની લાંબી લાઈન લાગેલી હતી. એક બસમાંથી સ્કૂલ સ્ટૂડન્ટ્સનું એક ઝુંડ ઊતર્યું એ જોઈને જ અમને સમજાઈ ગયું અંદર કેટલી ભીડ હોવાની. અમે ત્યાંથી જ પાછા વળી ગયા અને બાયલાકૂપેનો રસ્તો પકડ્યો. કૂર્ગનાં જંગલો વચ્ચે બાયલાકૂપે એક ‘અનલાઇકલી’ જગ્યા છે. હિમાલયનાં પહાડોનાં આદિ તિબેટન લોકો એકદમ જ વિરુદ્ધ આબોહવામાં આવીને કઈ રીતે વસ્યા હશે! ધર્મશાલા પછી આ ભારતનું સૌથી મોટું તિબેટન સેટલમેન્ટ છે. સ્વાભાવિકપણે ત્યાં એક બૌદ્ધ મોનાસ્ટ્રી પણ છે, જેનું નામ છે નામદોરલિંગ ગોલ્ડન ટેમ્પલ.

અમે ત્યાં પહોંચીને સૌથી પહેલા મોનાસ્ટ્રીમાં ગયા. લગભગ અમારી સાથે જ એક સ્કૂલ ગ્રુપે પણ પ્રવેશ કર્યો અને તેમની પાછળ બે-ત્રણ બીજા મોટા ગ્રુપ આવ્યાં. તેમનાં ગાઈડ અથવા ટીચર લાગતી એક વ્યક્તિ સાથે અમારી થોડી વાત થઇ તો તેમણે કહ્યું આ સમયે ત્યાંની લગભગ દરેક લોકલ સ્કૂલ તેમનાં વિદ્યાર્થીઓને એક દિવસની પિકનિક પર લઇ જતી હોય છે એટલે દરેક જગ્યાએ આ આખું અઠવાડિયું ઘણાં વિદ્યાર્થીઓ જોવા મળશે. તેમની સાથે વાત કરતા મારું ધ્યાન પડ્યું એક મોટાં ગ્રુપ પર, જેમાં લગભગ દરેક છોકરીઓએ હિજાબ પહેરેલાં હતાં. જોઈને આનંદ થયો કે, આપણે સદ્નસીબ છીએ કે, આપણી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ સર્વધર્મ સમભાવની ભાવના હજી જાળવી રાખી છે. બાકી મીડિયા અને ટેલિવિઝનનાં નરેટિવ પરથી તો એમ જ લાગે કે ધાર્મિક કટ્ટરતા દેશનાં દરેક ખૂણે વકરી રહી છે .

ત્યાં ખૂબ ભીડ હોવાનાં કારણે એ જગ્યા મને મોનાસ્ટ્રી ઓછી, અને મેળો વધુ લાગી. ફક્ત ત્યાંની દીવાલો પર સુંદર બૌદ્ધ મ્યુરલ્સ પર ધ્યાન આપી શકાયું, બાકી તો લોકોની સતત આવ-જા વચ્ચે એ સ્પેસ ફીલ કરવી લગભગ અશક્ય હતી. મુખ્ય મંદિર સામે એક મોટાં પ્રાંગણનાં પાછલાં ભાગમાં હરોળબંધ એપાર્ટમેન્ટ્સ જેવું કૈંક દેખાયું. આંખ ત્યાં સુધી પહોંચવાનો રસ્તો શોધવા લાગી ત્યાં તરત જ ‘પ્રવેશ નિષેધ’ બતાવતું બોર્ડ દેખાયું. તેનાં પર લખેલું હતું ‘ફક્ત મૉન્ક માટે પ્રવેશ’. એ બોર્ડે એક ઇન્ટરેસ્ટિંગ વાત છેડી. “બૌદ્ધ ધર્મમાં ફક્ત પુરુષોને જ સંન્યાસ આપવામાં આવતો હશે કે સ્ત્રીઓને પણ?” હું અને એક સાથી સહમતિમાં બોલ્યા “સંન્યાસી બૌદ્ધ સ્ત્રીઓ પણ જોઈ છે અમે.” ફરી સવાલ થયો “એ હૉસ્ટેલમાં ફક્ત પુરુષો જ રહેતા હશે કે સ્ત્રીઓ પણ? મૉન્ક શબ્દ જેન્ડર – ન્યૂટ્રલ છે કે નહીં ?” અમે નક્કી કર્યું ગૂગલ સર્ચ ન કરીએ અને પોતાનો અંદાજ લગાવીએ. એક સાથીનાં અંદાજે મૉન્ક શબ્દ ફક્ત બૌદ્ધ પુરુષ સાધુઓ માટે વપરાતો હતો. એક સાથીએ કહ્યું તેમની પાસે આ વિષય પર બહુ માહિતી નથી એટલે તેમનો કોઈ ઓપિનીયન નથી. મારા મતે એ જેન્ડર-ન્યૂટ્રલ શબ્દ હતો કારણ કે, મને ‘શેફ્સ ટેબલ’ શોનો એક એપિસોડ યાદ આવી રહ્યો હતો જેમાં તેઓ એક સાધ્વીને પણ મૉન્ક તરીકે જ એડ્રેસ કરી રહ્યા હતા તેવું મને કૈંક યાદ આવતું હતું. ઉપરાંત, મેં તર્ક લગાવ્યો – “જો ‘મોન્ક’ સિવાયનો કોઈ શબ્દ હોત તો એ આપણને ખબર હોત ને?” આ વાતે મનમાં ઘણાં સવાલ ઊભા કર્યા જેનાં જવાબ મેં આ ટ્રિપ પત્યા પછી ઘરે પહોંચીને શોધ્યાં.

મોનાસ્ટ્રીની બહાર એક નાની બજાર હતી ત્યાં એક કૅફેમાં અમે થોડો સમય વિતાવ્યો. આ વાક્ય લખું છું ત્યારે વિચાર આવે છે – ધર્મસ્થળો અને બજારોનો પણ કેવો વિરોધાભાસી સંબંધ છે! લગભગ દરેક ધર્મનાં મોટાં દેવસ્થાનની સામે મેં કોઈ ને કોઈ પ્રકારની બજાર હંમેશા જોઈ જ છે. ક્યારેક નાની બજાર – જ્યાં ફક્ત પૂજાનો સામાન મળતો હોય, ક્યારેક વ્યવસ્થિત કમર્શિયલ બજાર જ્યાં દુનિયાભરનો સામાન મળતો હોય! કદાચ બંને એકબીજાનાં પૂરક અને પ્રેરક છે. જ્યાં બધું જ ખરીદી શકાય ત્યાં માણસ છકી ન જાય એ માટે એક બિલકુલ ન ખરીદી શકાય તેવી વસ્તુ ગોઠવવામાં આવી અને માણસ અવાસ્તવિક આદર્શવામાં હોશ ન ગુમાવી દે એ માટે કદાચ ત્યાં બજાર ગોઠવવામાં આવી કે તેને યાદ રહે – ધાર્મિક સ્થળો પણ અંતે તો ઇકૉનૉમીનો જ એક ભાગ છે!

ત્યાંથી નીકળીને અમે લગભગ ત્રણ વાગ્યે હોટેલ પહોંચ્યા અને બાકીનો દોઢ દિવસ ક્યાંયે ન જવાનું નક્કી કર્યું. સાંજે લોકોએ એક પછી એક ત્યાંનાં સ્પામાં અલગ અલગ રિલેક્સેશન-ટ્રિટમેન્ટ્સ બુક કરી હતી. બાકીનો સમય કોઈ જ પ્લાન નહોતો અને એટલે સહપ્રવાસીઓ સાથે રહેવું પણ જરૂરી નહોતું. મને એ સુંદર જગ્યામાં, એકાંતમાં, સતત બડબડાટ સાંભળ્યા વિના થોડો શ્વાસ લેવાનો મોકો મળ્યો એ જ મારા માટે આનંદની વાત હતી.

થોડો આરામ કરીને હું ત્યાંની લાઇબ્રેરીમાં ગઈ. બહુ જ ક્યૂટ નાની મઢુલી જેવું સ્ટ્રક્ચર હતું અને ત્યાંની બારીઓમાંથી મોટું સુંદર ખેતર અને હરિયાળી દેખાતાં હતાં. સતત બોલવું કે સાંભળવું પણ જાણે એક નશો છે. અવાજ બંધ થતા જ મગજ જાણે રીસેટ થવા લાગે છે અને દુનિયા વધુ સાફ અને વધુ બહોળી દેખાવા લાગે છે. લાઈબ્રેરીમાં ઘણી બધી સુંદર કૉફી ટેબલ બુક્સ, ક્લાસિક લિટરેચર અને ઘણી કિતાબોની રેર બુક્સ પણ હતી. થોડી વારમાં ત્યાં એન્ટ્રન્સ પર એક યુવાન નેચરલિસ્ટ બેઠો હતો તેણે મને પૂછ્યું, “આપણી કદાચ પહેલા વાત થઇ છે કે નહીં ?” મેં હસીને કહ્યું “હા. બ્લડ બૅરીઝ. ગઈ કાલે.” તેને બરાબર યાદ આવ્યું. તેટલામાં એક સાથીએ પણ ત્યાં આવીને મુકામ કર્યો. આગલા દિવસે કૉફી વર્કશોપમાં અમને કહેવામાં આવ્યું હતું કે, વર્કશૉપમાં દેખાડેલી કોઈ પણ સ્ટાઈલની કૉફી લાઇબ્રેરીનાં કૅફેમાં મળી જશે. કૉફીની એક એસ્પ્રેસો પ્રેપરેશન વિષે સાંભળ્યું હતું જેમાં કૉફી અને દૂધનું લેયરિંગ થોડું અલગ રીતે કરવામાં આવે છે તે ટ્રાય કરવાની એ સાથીની ઈચ્છા હતી એટલે બરિસ્તા સાથે અમારી થોડી વાત થવા લાગી.

તેમાં એ નેચરલિસ્ટ પણ અમારી સાથે જોડાયો. તેણે પૂછ્યું તમને લોકોને કઈ પ્રકારની કૉફીઝ પસંદ છે? અમે કહ્યું અમને પોર-ઓવર (pour over) અથવા એસ્પ્રેસો-બેઝડ લાટે/ફ્લૅટ-વાઇટ સિવાય કોઈ જ કૉફીની સ્ટાઇલ પીવાલાયક નથી લાગતી. ભારતનાં મોટા ભાગનાં લોકોને અમે ખાંડ નાંખીને કૉફી પીતા જોયા છે એ તો અમને હવે બિલકુલ સમજાતું નથી. આટલું બોલીને મને વિચાર આવ્યો કે, અજાણી વ્યક્તિ સાથે નકામો બહુ સ્ટ્રોંગ ઑપિનિયન શેર થઇ ગયો. પ્લસ, સામાન્ય રીતે સાઉથ ઇન્ડિયામાં ફિલ્ટર કૉફીનું ચલણ હોવાની છાપ અમારાં મનમાં હતી અને તેમાં ઘણાં લોકો ખાંડ પ્રિફર કરતા હોય છે એ ધ્યાનમાં રાખીને કર્ટસી બતાવતા અમે તેને કહ્યું કે, ફિલ્ટર કૉફી એક અપવાદ છે – તેમાં અમે થોડી ખાંડ એન્જોય કરીયે છીએ. તેણે કહ્યું “oh I hate filter coffee. I never drink filter coffee”. અમે હસ્યા અને તેણે આગળ વાત ચલાવી – “તમે વિયેતનામીઝ આઇસ્ડ કૉફી ટ્રાય કરી છે?” અમે કહ્યું વિયેતનામીઝ આઈસ્ડ ટી અને કૉફી તો અમને સૌથી નાપસંદ છે. એક તો એ લોકો જબરી સ્ટ્રૉન્ગ બનાવતા હોય છે અને તેમાંયે કન્ડેન્સ્ડ મિલ્કની ગળાશ અને ક્રીમીનેસ અમને અસહ્ય લાગે છે. તેણે કહ્યું, “હું સમજી શકું છું. તમે એ વિયેતનામમાં પીશો તો તમને કદાચ ભાવશે. વિયેતનામની ગરમીમાં કદાચ બરફ પણ તરત ઓગળીને એ કૉફીને થોડી ડાઇલ્યુટ કરી દેતો હશે. મેં વિયેતનામની બહાર ક્યારેય એ કૉફી ટ્રાય નથી કરી પણ મને ત્યાં એ ભાવી હતી. અહીં તો હું પણ અમારાં ઘરની રેસિપીથી બનાવેલી કૉફી જ પ્રિફર કરતો હોઉં છું.” અમે તેને જણાવ્યું અમે હજુ ક્યારેય વિયેતનામ નથી ગયા.

અમે તેને તેનાં કામ વિષે અને આ રિઝોર્ટમાં કામ કરવાનાં તેનાં એક્સપીરિયન્સ વિષે પૂછ્યું. તેણે કહ્યું તે લગભગ આઠ વર્ષથી આ રિઝોર્ટ સાથે જોડાયેલો છે. રિઝોર્ટનાં બીજા ત્રણ લોકેશન હતાં પણ તે કૂર્ગમાં જ રહેવાનું પસંદ કરતો હતો કારણ કે, તે કૂર્ગમાં જ મોટો થયો હતો અને તેને પોતાની જમીન અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલા રહેવું પસંદ હતું. તે ઘણી વખત કબીની પણ ગયો હતો પણ તેનો પહેલો પ્રેફરન્સ કૂર્ગ જ છે. એ જેમ જેમ પોતાનાં વિષે જણાવતો જતો હતો તેમ તેમ તેનાં જીવન અને તેનાં કામ વિષે અમારું કુતુહલ વધી રહ્યું હતું . મેં તેને પૂછ્યું, એ આ લાઇન ઓફ વર્કમાં કઈ રીતે આવ્યો અને આ રિઝોર્ટ પહેલા કોઈ બીજી જગ્યાએ કામ કર્યું કે નહીં તેનાં વિષે પણ. આટલી વાત થઇ ત્યાં મને યાદ આવ્યું કે અમે હજુ તેનું નામ પણ નથી પૂછ્યું. તેનું નામ હતું સુબ્બૈયા …