સુબ્બૈયાએ ત્યાર સુધીની બધી જ વાત અમારી સામે ઊભા રહીને કરી હતી. અમે એકબીજાનાં નામ જાણ્યા પછી તેને અમારી પાસેની ખુરશી પર બેસવાનું કહ્યું. તેની સાથે વિશ્વનાથ નામનાં એક નેચરલિસ્ટ પણ બેઠા હતા – કર્ટસી માટે અમે તેમને પણ અમારી સાથે બેસીને વાત કરવાનું આમંત્રણ આપ્યું. વિશ્વનાથની આંખમાં અમને થોડો સંકોચ દેખાયો પણ, સુબ્બૈયા થૅન્ક્સ કહીને એકદમ સહજતાથી બેસી ગયો. મને નથી ખબર એ જનરેશન ગૅપ હતો, કે પછી સર્વિસ-પ્રોવાઇડર/કસ્ટમર રિલેશનશિપની અલગ અલગ વ્યક્તિગત બાઉન્ડરીઝ?

ટ્રાવેલ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ફ્રેન્ડ્લીનેસનાં ડાયનામિક્સ મને હંમેશા ઇન્ટરેસ્ટિંગ લાગ્યા છે. શું ટ્રાવેલ સર્વિસ પ્રોવાઇડર અને કસ્ટમર ક્યારેય ખરેખર મિત્રો બની શકે? જો બની શકે તો એ મૈત્રીની હદ ક્યાં સુધી છે? ફ્રેન્ડલીનેસ ક્યારે કસ્ટમર સર્વિસનો ભાગ છે અને ક્યારે લાગણીનો સંબંધ? દાખલા તરીકે, કોઈ પણ ટૂઅર ગાઇડ પોતાનાં નિર્ધારિત સમય કરતા વધુ સમય એક ટૂરિસ્ટ સાથે ફાળવે છે અને તેને અમુક બહુ જ યુનીક લોકલ એક્સપીરિયન્સ એવાં કરાવે છે જે તેની ઓરિજિનલ આઇટનરીનો ભાગ નથી તો એ દોસ્તી-ખાતે છે? દોસ્તી – ખાતે હોવું જોઈએ? એક પાર્ટીનાં મનમાં દોસ્તી અને બીજાનાં મનમાં પ્રોફિટ/લૉસની ગણતરી હોય તેનાં ચાન્સિસ કેટલા? ત્યાં જો ખરેખર દોસ્તી થાય પણ ખરી તો તેનું આયુષ્ય કેટલું? આટલાં વર્ષ ટ્રાવેલ કર્યા પછી પહેલી વખત આ મુદ્દા પર મારું ધ્યાન ગયું છે છેલ્લાં એક – બે વર્ષથી. ટ્રાવેલિંગનો આ આસ્પેક્ટ કદાચ તેનો સૌથી ઇન્ટરેસ્ટિંગ ભાગ છે. મને લાગે છે, આ ભેદરેખાની આસપાસનાં બહુ નાના વિસ્તારમાં જ પુસ્તકો ભરાય તેટલી વાર્તાઓ સમાયેલી છે. માનવીય સંબંધોનાં દરેક ડ્રામા – દોસ્તી, પ્રેમ, દગો, શોષણ, શોક, વ્યથા, મુક્તિ, નિર્વાણ સુધીનું અથથી ઇતિ બધું જ અહીં મળી જશે કદાચ…

અમે ફરી સુબ્બૈયાને પૂછ્યું – તમારું કામ બહુ યુનીક છે. આ લાઈન ઓફ વર્કમાં લોકો આવે કઈ રીતે? તમને બધાને અહીં કામ કઈ રીતે મળ્યું? શું તમારે કોઈ સ્પેસિફિક અભ્યાસ કરવો પડે? તેણે કહ્યું, મેં કૉલેજ ડિગ્રી તો એન્જિનિયરીંગનાં ક્ષેત્રમાં લીધેલી છે પણ મને ભણીને તરત સમજાઈ ગયું હતું કે, મારે આ ક્ષેત્રમાં કામ નથી કરવું. મેં અહીં આવ્યા પહેલા અમુક વર્ષ મધ્યપ્રદેશનાં ફૉરેસ્ટ ડિપાર્ટમેન્ટમાં કામ કરેલું છે પણ અંતે તો મારે પાછા કૂર્ગ જ આવવું હતું. આ રિઝોર્ટનાં માલિક સારા છે, પૈસા સારાં મળે છે અને મારું ઘર પાસે જ છે એટલે અહીં જેવો મોકો મળ્યો, મેં તરત હા પાડી દીધી. અમે તેને કૂર્ગ ન છોડવાનું કારણ પણ પૂછ્યું. તેણે કહ્યું, અમે લોકો અહીંનાં નેટિવ છીએ. હું કોડવા કમ્યુનિટીમાંથી આવું છું અને આ જમીન સાથે જોડાયેલો છું. મારાં પરિવારનાં દરેક વડવા અહીં જ મર્યા છે, હું પણ અહીં જ મરીશ. મને નથી લાગતું હું બીજે ક્યાંયે ખુશ રહી શકીશ.

અમે તેને પૂછ્યું અહીં રહેવા-જીવવાની સગવડતા અને ભણતરની વ્યવસ્થા કેવી છે? તમને લોકોને એ રીતે કોઈ મુશ્કેલી નથી પડતી? તેણે કહ્યું અહીંની સ્કૂલો ઘણી સારી છે અને કૉલેજ માટે પાસે જ મૈસુર અને બૅંગલોર આવેલાં છે. મેં મારું એન્જિનીયરિંગ મૈસુરથી જ કરેલું છે. ઈન ફૅક્ટ, અમારી કમ્યુનિટીમાં એજ્યુકેશનનું લેવલ ઘણું ઊંચું છે. મારી ઉંમરનાં તો લગભગ બધા બહાર છે અને સારી જગ્યાએ નોકરીઓ કરે છે. બાકી અમારી કમ્યુનિટી ક્ષત્રિય કમ્યુનિટી છે એટલે ઇન્ડિયન આર્મ્ડ ફોર્સેસમાં પણ અમારો બહુ મોટો ફાળો છે – તમે કર્નલ દેવૈયાનું નામ તો સાંભળ્યું જ હશે.

અમે બે રાત પહેલા રિઝોર્ટનો કલ્ચરલ પ્રોગ્રામ અટેન્ડ કર્યો હતો તેમાં તેની કમ્યુનિટીનાં ટ્રેડિશનલ મ્યુઝિક અને ડાન્સ માણ્યાં હતાં તેનાં વિષે તેને જણાવ્યું. તેણે કહ્યું, હા પ્રોગ્રામ પત્યા પછી એ એન્ટરટેનર્સને તેમનાં ઘર સુધી છોડી આવવાની જવાબદારી અમારી જ હોય છે. અમે જિજ્ઞાસુ હતા, અમે સવાલ પૂછતા રહ્યા અને તે જવાબ આપતો રહ્યો. અમે તેને તેની કમ્યુનિટીની ભાષા વિષે પૂછ્યું – તેમની માતૃભાષા પણ કન્નડ છે કે બીજી કોઈ? તેણે કહ્યું અમારી કમ્યુનિટીની પોતાની માતૃભાષા છે ‘કોડવા તકક’. અમે પ્રયત્ન કરીયે છીએ કે, ભાષા બોલતા રહીએ પણ ધીરે ધીરે જેમ વધુ ને વધુ લોકો કૂર્ગથી બહાર જાતા જાય છે તેમ કન્નડ અને ઇંગ્લિશનો પ્રભાવ અમારી ભાષા પર વધતો જાય છે. ઉપરાંત, અમારી ભાષાની પોતાની કોઈ યુનીક લિપિ નથી. અમારે લખવા માટે તો કન્નડ અથવા રોમન લિપિનો ઉપયોગ કરવો જ પડે અને એ પણ કદાચ એક કારણ છે કે, અમારી ભાષા ધીરે ધીરે લુપ્ત થતી જાય છે.

હું આ વાત સાથે બરાબર રિલેટ કરી રહી હતી. મારાં પોતાનાં જીવનમાંથી પણ મારી માતૃભાષા ધીરે ધીરે ભૂંસાઈ રહી છે. કામ પર ઇંગ્લિશ અને મિત્રો સાથે હિન્દી. અઠવાડિયે એક કે બે વાર મિત્રો કે પરિવારને ફોન કરું ત્યારે ગુજરાતી બોલી શકું પણ, તેની ફ્લુઅન્સી પર તો અસર થઇ જ છે. ઘણી વખત કોઈ શબ્દ ફક્ત ગુજરાતીમાં જ યાદ આવે, પણ બાકીનું વાક્ય ઇંગ્લિશમાં. ક્યારેક હિન્દી બોલતી હોઉં તો એવું લાગે કે, બે શબ્દ બોલીને દર ત્રીજા શબ્દ પર અનુવાદ કરવા માટે અટકવું પડે છે. માતૃભાષા ખોવી એ પોતાનાં અસ્તિત્ત્વનો એક બહુ મોટો ભાગ ખોવા બરાબર મને લાગવા માંડ્યું છે. જાણે કોઈ સ્વજનને ધીરે ધીરે મારતા જોવું. આ લાગણીની તીવ્રતા કેટલી અને શું કામ છે એ હું મારી આસપાસ કોઈને ઇચ્છવા છતાં સમજાવી પણ ન શકું. આ દુઃખમાં હવે એ અપરિચિત પણ મારો ભાગીદાર હતો. તેને અડધાં વાક્યમાં મારી આખી વાત સમજાઈ ગઈ. મારાં સાથીને લાગતું હતું એ બહુ મોટી વાત નથી. તેને મોડેથી ખબર પડી કે, ‘કોડવા તકક’ લુપ્ત થઇ રહી છે. તેને ‘એન્ડેન્જર્ડ’ કૅટેગરીમાં મુકવામાં આવી છે.

એ વાત પછી ઘણાં બધાં વિચાર મનમાં એકસાથે દોડી ગયાં. કોઈ ભાષાની પોતાની લિપિ હોવી એ તેનાં અસ્તિત્ત્વનો કેટલો મોટો ભાગ હોય છે તેનાં વિષે આપણે રોજ-બરોજનાં જીવનમાં વિચારતા પણ નથી હોતા. કદાચ આપણને વિચારવાની જરૂર પણ નથી પડતી. તેનાંથી પણ મોટો પ્રિવિલેજ – કોઈ ભાષાનું પોતાનું બહોળું સાહિત્ય હોવું! એ સાહિત્ય કાલ્પનિક નવલકથા કે વાર્તાનાં રૂપમાં હોય તોયે તેમાં જે-તે સમયનાં સામાન્ય જીવનનો ઇતિહાસ છુપાયેલો હોય છે. ત્યારે લોકો કઈ રીતે બોલતા, કેવાં શબ્દો વાપરતા, એ જ્યારે લખાયું ત્યારે એ લેખકનાં નૈતિક મૂલ્યો શું હતાં, એ કૃતિ પાર સમાજની પ્રતિક્રિયા શું હતી, એ પ્રતિક્રિયા જેને કારણે આવી, એ મૂલ્યો શું હતાં? આ બધું જ આપણી પાસે છે. એટ લીસ્ટ અત્યારે તો છે. આગળ હશે કે નહીં, હશે તો કેટલો સમય રહેશે? કોને ખબર છે.

આ વિચારે મારું ધ્યાન મારાં પોતાનાં લેખન તરફ પણ વળ્યું. તેર વર્ષ પહેલા આ લખવાનું શરુ કર્યું હતું ત્યારે વિચાર્યું હતું કે, લોકો વાંચે તો ગમે. પાંચ વર્ષ પહેલા લાગતું હતું કે, ટ્રાવેલ તો હવે ફોટોઝ અને વિડિઓઝનો વિષય બની ગયો છે. તેનાં વિષે લખવાનો કોઈ મતલબ ખરો? કોઈ વાંચશે પણ નહીં કદાચ. એ દિવસે થયું, જો જીવનભર લખતી રહી શકું તોયે બહુ છે. કોઈ ન વાંચે તોયે લખવું જરૂરી છે કારણ કે, આ લખવાની પ્રક્રિયામાં જ હું ખરેખર હું હોઉં છું. જો લખીશ નહીં તો હું મારા અસ્તિત્ત્વનો બહુ મોટો ભાગ ગુમાવી દઈશ અને એ ફરી ક્યારેય પાછો નહીં મળે. તેર વર્ષ પહેલા વિચાર્યું હતું કે, લખાણમાં ઇંગ્લિશ શબ્દો ઓછાંમાં ઓછાં વાપરીશ. આજે ઘણાં શબ્દો ગુજરાતીમાં આવડતાં હોવા છતાં નથી વાપરતી કારણ કે, એ શબ્દો સાંભળ્યાને પણ એટલો સમય થઇ ગયો છે કે, એ શબ્દો કૃત્રિમ લાગવાં માંડ્યાં છે. આપણી સ્કૂલોમાં તો મોટાં ભાગનાં વિદ્યાર્થીઓ હવે ગુજરાતી ફક્ત એક ‘સેકન્ડરી લૅન્ગવેજ (ગૌણ ભાષા)’ તરીકે ભણે છે. સારી સ્કૂલોમાં ગુજરાતી માધ્યમનાં ક્લાસ નથી રહ્યાં અને તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓનાં મા-બાપ બની શકે ત્યાં સુધી તેમને સરકારી સ્કૂલોમાં મોકલવા નથી માંગતા. મને નથી ખબર આ શિફ્ટની અસર આપણાં ‘કલેક્ટિવ ઇન્ટલેક્ટ’ પર કેવી અને કેટલી પાડવાની. I guess time will tell…

હું મારાં વિચારોમાંથી બહાર આવી ત્યાં સુધીમાં સુબ્બૈયા અને સાથીની વાતો અલગ પાટા પર ચડી ચુકી હતી. અચાનક સુબ્બૈયાએ મને પૂછ્યું, તમે લોકો સાંજે પ્લાન્ટેશનની જીપ ટૂઅર પર જવાનાં ને? મેં પૂછ્યું, રાત્રે તે કૉલ કર્યો હતો? તેણે હા પાડી અને કહ્યું તેની સવાર એકદમ ખાલી જવાની હતી અને તેને દયા બેસીને કંટાળો આવે એટલે તેણે વિચાર્યું હતું કે, અમને પૂછે, જો અમારે સવારે ટૂઅર કરવી હોત તો એ અમારી સાથે બહાર આવી શક્યો હોત. અમારી આંખો ચમકી અને અમે તેને પૂછ્યું, સાંજે તું જ અમારી સાથે ટૂઅર પર આવીશ? અમે કૅન્સલ કરવાનાં હતા પણ જો તું આવે તો મજા આવશે. તેણે કહ્યું મજા તો આવી હોત પણ, સાંજે હું ઑલરેડી બીજા ગેસ્ટને એ ટૂઅર પર લઇ જવાનો છું. તમે લોકો કેટલાં દિવસ અહીં છો? અમે કહ્યું અમે કાલે સવારે દસ વાગ્યા આસપાસ નીકળીએ છીએ પણ જો કાલે સવારે તું ફ્રી હો તો કાલે સવારે કરી શકીએ. તેણે કહ્યું કાલે તો મારે રજા છે. હું આજે સાંજે મારાં ઘરે જઈશ અને સીધો ગુરુવારે પાછો આવીશ.

અમે બધા થોડા શાંત થઇ ગયા પછી સાથીએ સુબ્બૈયાને પૂછ્યું તેનાં લગ્ન થઇ ગયા છે કે નહીં. સુબ્બૈયાએ કહ્યું, અહીં કોણ રહેવા માંગશે? અહીં મોટી થયેલી મોટા ભાગની છોકરીઓ અહીં રહેવા નથી માંગતી, તો બહારથી અહીં આવીને રહેવાનું તો કોણ પસંદ કરશે? તો સાથીએ દલીલ કરી કે, બધા તો કૂર્ગ છોડીને જતા રહે છે તેવું તો નહીં હોય? અને આસપાસનાં ગામોમાં પણ કોઈ ને કોઈ તો હશે જ? તેણે કહ્યું, હમણાં તો હું મારી સ્વતંત્રતા ગુમાવવા નથી માગતો. સાથીએ મશ્કરી કરતા પૂછ્યું, એવી કઈ સ્વતંત્રતા છે જે લગ્ન કરીને ગુમાવવી પડે?! અમે બધા હસ્યા. થોડી વારમાં તે પોતાની સાંજની ટૂઅરની તૈયારી કરવા માટે નીકળ્યો.

મને જેટલી મજા ત્રણ દિવસમાં નહોતી આવી, તેટલી એ એક – દોઢ કલાકની વાત પછી આવી. આ કનેક્શન, પર્સ્પેક્ટિવ, અને કહાનીઓ જ મારા માટે મુસાફરીનો રસ છે. જો એ ન મળે તો બાકી બધું જ નકામું છે.

એ રાત્રે પણ અમે રુમ પર પહોંચ્યા તો હોટેલનાં સ્ટાફે રુમ સર્વિસ કરીને એક સ્વીટ નોટ મૂકી હતી.

મારા માટે આ પ્રકારનું ‘અટેન્શન ટુ ડીટેલ’ એકદમ નવું હતું. તેમની નોટ એક પ્લેઝન્ટ સરપ્રાઈઝ હતી. છતા ધીમે ધીમે આખા દિવસની વિચિત્રતા અને થાક અચાનક મારા મન પર હાવી થઇ ગયા. ‘જો-અને-તો’નાં તાણાં-વાણાં મન પર છવાઈ ગયાં અને થોડું રડાઈ ગયું. મને બહુ સારી ઊંઘ ન આવી અને એક સાથી સાથે લગભગ લડાઈ થઇ ગઈ. સવારે સાત વાગ્યે ઍલિફ્ન્ટ કૅમ્પ માટે ઉઠવાનાં વિચારમાત્રથી મને ત્રાસ થઇ રહ્યો હતો. લગભગ નવ વાગ્યે માંડ ઊઠી શકાયું. નાસ્તો કરીને બહાર જવા માટે નીકળતા 11 વાગી ગયા.

કારમાં જે સ્ત્રી-સાથી આગળ બેઠા હતા તેમનાં આગલાં દિવસનાં અનુભવ પછી તેમનું સ્થાન એક પુરુષે લઇ લીધું. ફક્ત સીટ કન્ફિગરેશન જ નહીં, અંદરનો માહોલ પણ બદલાઈ ગયો. ગઈ કાલ સુધી જે બધા દર પાંચ – દસ મિનિટે મજાક-મશ્કરી કરી રહ્યા હતા, એ આજે સાવ ચુપ હતા. ડ્રાઇવરનાં ચહેરા પર પણ શર્મિંદગી છવાયેલી હતી અને તેનું અંતર્મુખીપણું વધુ ગાઢ થયું હતું. નસીબજોગે રસ્તો બહુ લાંબો નહોતો.

ઍલિફ્ન્ટ કૅમ્પનું નામ હતું ‘દુબ્બારે’. અમને ખ્યાલ હતો કે અમે હાથીઓને જોઈ શકવા માટે બહુ મોડા છીએ છતાં નીચે ઉતારવાનું સાહસ કર્યું. બહાર જઈને જોયું તો ગાડીઓ અને બસની લાંબી લાઈન લાગેલી હતી. એક બસમાંથી સ્કૂલ સ્ટૂડન્ટ્સનું એક ઝુંડ ઊતર્યું એ જોઈને જ અમને સમજાઈ ગયું અંદર કેટલી ભીડ હોવાની. અમે ત્યાંથી જ પાછા વળી ગયા અને બાયલાકૂપેનો રસ્તો પકડ્યો. કૂર્ગનાં જંગલો વચ્ચે બાયલાકૂપે એક ‘અનલાઇકલી’ જગ્યા છે. હિમાલયનાં પહાડોનાં આદિ તિબેટન લોકો એકદમ જ વિરુદ્ધ આબોહવામાં આવીને કઈ રીતે વસ્યા હશે! ધર્મશાલા પછી આ ભારતનું સૌથી મોટું તિબેટન સેટલમેન્ટ છે. સ્વાભાવિકપણે ત્યાં એક બૌદ્ધ મોનાસ્ટ્રી પણ છે, જેનું નામ છે નામદોરલિંગ ગોલ્ડન ટેમ્પલ.

અમે ત્યાં પહોંચીને સૌથી પહેલા મોનાસ્ટ્રીમાં ગયા. લગભગ અમારી સાથે જ એક સ્કૂલ ગ્રુપે પણ પ્રવેશ કર્યો અને તેમની પાછળ બે-ત્રણ બીજા મોટા ગ્રુપ આવ્યાં. તેમનાં ગાઈડ અથવા ટીચર લાગતી એક વ્યક્તિ સાથે અમારી થોડી વાત થઇ તો તેમણે કહ્યું આ સમયે ત્યાંની લગભગ દરેક લોકલ સ્કૂલ તેમનાં વિદ્યાર્થીઓને એક દિવસની પિકનિક પર લઇ જતી હોય છે એટલે દરેક જગ્યાએ આ આખું અઠવાડિયું ઘણાં વિદ્યાર્થીઓ જોવા મળશે. તેમની સાથે વાત કરતા મારું ધ્યાન પડ્યું એક મોટાં ગ્રુપ પર, જેમાં લગભગ દરેક છોકરીઓએ હિજાબ પહેરેલાં હતાં. જોઈને આનંદ થયો કે, આપણે સદ્નસીબ છીએ કે, આપણી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ સર્વધર્મ સમભાવની ભાવના હજી જાળવી રાખી છે. બાકી મીડિયા અને ટેલિવિઝનનાં નરેટિવ પરથી તો એમ જ લાગે કે ધાર્મિક કટ્ટરતા દેશનાં દરેક ખૂણે વકરી રહી છે .

ત્યાં ખૂબ ભીડ હોવાનાં કારણે એ જગ્યા મને મોનાસ્ટ્રી ઓછી, અને મેળો વધુ લાગી. ફક્ત ત્યાંની દીવાલો પર સુંદર બૌદ્ધ મ્યુરલ્સ પર ધ્યાન આપી શકાયું, બાકી તો લોકોની સતત આવ-જા વચ્ચે એ સ્પેસ ફીલ કરવી લગભગ અશક્ય હતી. મુખ્ય મંદિર સામે એક મોટાં પ્રાંગણનાં પાછલાં ભાગમાં હરોળબંધ એપાર્ટમેન્ટ્સ જેવું કૈંક દેખાયું. આંખ ત્યાં સુધી પહોંચવાનો રસ્તો શોધવા લાગી ત્યાં તરત જ ‘પ્રવેશ નિષેધ’ બતાવતું બોર્ડ દેખાયું. તેનાં પર લખેલું હતું ‘ફક્ત મૉન્ક માટે પ્રવેશ’. એ બોર્ડે એક ઇન્ટરેસ્ટિંગ વાત છેડી. “બૌદ્ધ ધર્મમાં ફક્ત પુરુષોને જ સંન્યાસ આપવામાં આવતો હશે કે સ્ત્રીઓને પણ?” હું અને એક સાથી સહમતિમાં બોલ્યા “સંન્યાસી બૌદ્ધ સ્ત્રીઓ પણ જોઈ છે અમે.” ફરી સવાલ થયો “એ હૉસ્ટેલમાં ફક્ત પુરુષો જ રહેતા હશે કે સ્ત્રીઓ પણ? મૉન્ક શબ્દ જેન્ડર – ન્યૂટ્રલ છે કે નહીં ?” અમે નક્કી કર્યું ગૂગલ સર્ચ ન કરીએ અને પોતાનો અંદાજ લગાવીએ. એક સાથીનાં અંદાજે મૉન્ક શબ્દ ફક્ત બૌદ્ધ પુરુષ સાધુઓ માટે વપરાતો હતો. એક સાથીએ કહ્યું તેમની પાસે આ વિષય પર બહુ માહિતી નથી એટલે તેમનો કોઈ ઓપિનીયન નથી. મારા મતે એ જેન્ડર-ન્યૂટ્રલ શબ્દ હતો કારણ કે, મને ‘શેફ્સ ટેબલ’ શોનો એક એપિસોડ યાદ આવી રહ્યો હતો જેમાં તેઓ એક સાધ્વીને પણ મૉન્ક તરીકે જ એડ્રેસ કરી રહ્યા હતા તેવું મને કૈંક યાદ આવતું હતું. ઉપરાંત, મેં તર્ક લગાવ્યો – “જો ‘મોન્ક’ સિવાયનો કોઈ શબ્દ હોત તો એ આપણને ખબર હોત ને?” આ વાતે મનમાં ઘણાં સવાલ ઊભા કર્યા જેનાં જવાબ મેં આ ટ્રિપ પત્યા પછી ઘરે પહોંચીને શોધ્યાં.

મોનાસ્ટ્રીની બહાર એક નાની બજાર હતી ત્યાં એક કૅફેમાં અમે થોડો સમય વિતાવ્યો. આ વાક્ય લખું છું ત્યારે વિચાર આવે છે – ધર્મસ્થળો અને બજારોનો પણ કેવો વિરોધાભાસી સંબંધ છે! લગભગ દરેક ધર્મનાં મોટાં દેવસ્થાનની સામે મેં કોઈ ને કોઈ પ્રકારની બજાર હંમેશા જોઈ જ છે. ક્યારેક નાની બજાર – જ્યાં ફક્ત પૂજાનો સામાન મળતો હોય, ક્યારેક વ્યવસ્થિત કમર્શિયલ બજાર જ્યાં દુનિયાભરનો સામાન મળતો હોય! કદાચ બંને એકબીજાનાં પૂરક અને પ્રેરક છે. જ્યાં બધું જ ખરીદી શકાય ત્યાં માણસ છકી ન જાય એ માટે એક બિલકુલ ન ખરીદી શકાય તેવી વસ્તુ ગોઠવવામાં આવી અને માણસ અવાસ્તવિક આદર્શવામાં હોશ ન ગુમાવી દે એ માટે કદાચ ત્યાં બજાર ગોઠવવામાં આવી કે તેને યાદ રહે – ધાર્મિક સ્થળો પણ અંતે તો ઇકૉનૉમીનો જ એક ભાગ છે!

ત્યાંથી નીકળીને અમે લગભગ ત્રણ વાગ્યે હોટેલ પહોંચ્યા અને બાકીનો દોઢ દિવસ ક્યાંયે ન જવાનું નક્કી કર્યું. સાંજે લોકોએ એક પછી એક ત્યાંનાં સ્પામાં અલગ અલગ રિલેક્સેશન-ટ્રિટમેન્ટ્સ બુક કરી હતી. બાકીનો સમય કોઈ જ પ્લાન નહોતો અને એટલે સહપ્રવાસીઓ સાથે રહેવું પણ જરૂરી નહોતું. મને એ સુંદર જગ્યામાં, એકાંતમાં, સતત બડબડાટ સાંભળ્યા વિના થોડો શ્વાસ લેવાનો મોકો મળ્યો એ જ મારા માટે આનંદની વાત હતી.

થોડો આરામ કરીને હું ત્યાંની લાઇબ્રેરીમાં ગઈ. બહુ જ ક્યૂટ નાની મઢુલી જેવું સ્ટ્રક્ચર હતું અને ત્યાંની બારીઓમાંથી મોટું સુંદર ખેતર અને હરિયાળી દેખાતાં હતાં. સતત બોલવું કે સાંભળવું પણ જાણે એક નશો છે. અવાજ બંધ થતા જ મગજ જાણે રીસેટ થવા લાગે છે અને દુનિયા વધુ સાફ અને વધુ બહોળી દેખાવા લાગે છે. લાઈબ્રેરીમાં ઘણી બધી સુંદર કૉફી ટેબલ બુક્સ, ક્લાસિક લિટરેચર અને ઘણી કિતાબોની રેર બુક્સ પણ હતી. થોડી વારમાં ત્યાં એન્ટ્રન્સ પર એક યુવાન નેચરલિસ્ટ બેઠો હતો તેણે મને પૂછ્યું, “આપણી કદાચ પહેલા વાત થઇ છે કે નહીં ?” મેં હસીને કહ્યું “હા. બ્લડ બૅરીઝ. ગઈ કાલે.” તેને બરાબર યાદ આવ્યું. તેટલામાં એક સાથીએ પણ ત્યાં આવીને મુકામ કર્યો. આગલા દિવસે કૉફી વર્કશોપમાં અમને કહેવામાં આવ્યું હતું કે, વર્કશૉપમાં દેખાડેલી કોઈ પણ સ્ટાઈલની કૉફી લાઇબ્રેરીનાં કૅફેમાં મળી જશે. કૉફીની એક એસ્પ્રેસો પ્રેપરેશન વિષે સાંભળ્યું હતું જેમાં કૉફી અને દૂધનું લેયરિંગ થોડું અલગ રીતે કરવામાં આવે છે તે ટ્રાય કરવાની એ સાથીની ઈચ્છા હતી એટલે બરિસ્તા સાથે અમારી થોડી વાત થવા લાગી.

તેમાં એ નેચરલિસ્ટ પણ અમારી સાથે જોડાયો. તેણે પૂછ્યું તમને લોકોને કઈ પ્રકારની કૉફીઝ પસંદ છે? અમે કહ્યું અમને પોર-ઓવર (pour over) અથવા એસ્પ્રેસો-બેઝડ લાટે/ફ્લૅટ-વાઇટ સિવાય કોઈ જ કૉફીની સ્ટાઇલ પીવાલાયક નથી લાગતી. ભારતનાં મોટા ભાગનાં લોકોને અમે ખાંડ નાંખીને કૉફી પીતા જોયા છે એ તો અમને હવે બિલકુલ સમજાતું નથી. આટલું બોલીને મને વિચાર આવ્યો કે, અજાણી વ્યક્તિ સાથે નકામો બહુ સ્ટ્રોંગ ઑપિનિયન શેર થઇ ગયો. પ્લસ, સામાન્ય રીતે સાઉથ ઇન્ડિયામાં ફિલ્ટર કૉફીનું ચલણ હોવાની છાપ અમારાં મનમાં હતી અને તેમાં ઘણાં લોકો ખાંડ પ્રિફર કરતા હોય છે એ ધ્યાનમાં રાખીને કર્ટસી બતાવતા અમે તેને કહ્યું કે, ફિલ્ટર કૉફી એક અપવાદ છે – તેમાં અમે થોડી ખાંડ એન્જોય કરીયે છીએ. તેણે કહ્યું “oh I hate filter coffee. I never drink filter coffee”. અમે હસ્યા અને તેણે આગળ વાત ચલાવી – “તમે વિયેતનામીઝ આઇસ્ડ કૉફી ટ્રાય કરી છે?” અમે કહ્યું વિયેતનામીઝ આઈસ્ડ ટી અને કૉફી તો અમને સૌથી નાપસંદ છે. એક તો એ લોકો જબરી સ્ટ્રૉન્ગ બનાવતા હોય છે અને તેમાંયે કન્ડેન્સ્ડ મિલ્કની ગળાશ અને ક્રીમીનેસ અમને અસહ્ય લાગે છે. તેણે કહ્યું, “હું સમજી શકું છું. તમે એ વિયેતનામમાં પીશો તો તમને કદાચ ભાવશે. વિયેતનામની ગરમીમાં કદાચ બરફ પણ તરત ઓગળીને એ કૉફીને થોડી ડાઇલ્યુટ કરી દેતો હશે. મેં વિયેતનામની બહાર ક્યારેય એ કૉફી ટ્રાય નથી કરી પણ મને ત્યાં એ ભાવી હતી. અહીં તો હું પણ અમારાં ઘરની રેસિપીથી બનાવેલી કૉફી જ પ્રિફર કરતો હોઉં છું.” અમે તેને જણાવ્યું અમે હજુ ક્યારેય વિયેતનામ નથી ગયા.

અમે તેને તેનાં કામ વિષે અને આ રિઝોર્ટમાં કામ કરવાનાં તેનાં એક્સપીરિયન્સ વિષે પૂછ્યું. તેણે કહ્યું તે લગભગ આઠ વર્ષથી આ રિઝોર્ટ સાથે જોડાયેલો છે. રિઝોર્ટનાં બીજા ત્રણ લોકેશન હતાં પણ તે કૂર્ગમાં જ રહેવાનું પસંદ કરતો હતો કારણ કે, તે કૂર્ગમાં જ મોટો થયો હતો અને તેને પોતાની જમીન અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલા રહેવું પસંદ હતું. તે ઘણી વખત કબીની પણ ગયો હતો પણ તેનો પહેલો પ્રેફરન્સ કૂર્ગ જ છે. એ જેમ જેમ પોતાનાં વિષે જણાવતો જતો હતો તેમ તેમ તેનાં જીવન અને તેનાં કામ વિષે અમારું કુતુહલ વધી રહ્યું હતું . મેં તેને પૂછ્યું, એ આ લાઇન ઓફ વર્કમાં કઈ રીતે આવ્યો અને આ રિઝોર્ટ પહેલા કોઈ બીજી જગ્યાએ કામ કર્યું કે નહીં તેનાં વિષે પણ. આટલી વાત થઇ ત્યાં મને યાદ આવ્યું કે અમે હજુ તેનું નામ પણ નથી પૂછ્યું. તેનું નામ હતું સુબ્બૈયા …

બપોરે સાડા ત્રણ આસપાસ અમે હોટેલ રિસેપ્શન પર ડ્રાયવરને મળ્યા. ડ્રાઇવર ખૂબ ખુશ લાગતો હતો. એક સાથીએ હસીને મને પૂછ્યું, આ ડ્રાઇવર દારુ પી ગયો હોય એવું નથી લાગતું? મને હસવું આવ્યું અને અમે કારમાં બેઠા. દસ પંદર મિનિટ તો ડ્રાઇવર સાથે બધા જ હસી-મજાક કરી રહ્યા હતા પણ, પછી અચાનક એક બે ઝટકા આવ્યા અને અમે ડ્રાઇવરને કાર થોડી ધીમે અને ધ્યાનથી ચલાવવા કહ્યું. અમે મડિકેરી વિષે ડ્રાઇવરને પૂછ્યું તેનો પણ તેમણે લાંબો જવાબ આપ્યો અને અંતે કહ્યું “મડિકેરી મેં ડોસા-ગીસા ખા લેંગે”. મને થોડું હસવું આવ્યું અને તેમને કહ્યું કે, અમે ત્યાં કંઈ ખાવા નથી ઈચ્છતા છતાંયે પછીની પંદર મિનિટમાં ફરી એક – બે વખત તેણે એ જ વાત રિપીટ કરી. લગભગ અડધી કલાક કાર ચાલી તેટલા સમયમાં ત્રણ દિવસમાં નહોતા આવ્યાં તેટલાં ઝાટકા આવ્યા. હવે મારા પેટમાં ફાળ પડી. ડ્રાઇવર ખરેખર દારુ પી ગયો હતો! મેં પેલા સાથી સામે જોયું અને કહ્યું, આપણે પાછા જ વળી જવું જોઈએ કે નહીં? તેણે બીજા એક સાથી સામે સૂચક નજરે જોયું એટલે મેં એ સાથીનાં કાનમાં ધીરેથી મારી ડ્રાઇવર-દારુ થિયરી કહી અને તેને પણ એ જ સવાલ પૂછ્યો. ત્યાં સુધીમાં તો અમે મડિકેરીથી ફક્ત પંદરેક મિનિટ દૂર રહ્યા હતા એટલે તેનો મત હતો કે , અહીં સુધી આવી જ ગયા છીએ તો હવે તરત પાછા ન જઈએ અને મડિકેરીમાં જ થોડો વખત વિતાવીને ફરી પાછા નીચે ડ્રાઈવ કરીયે. તેની વાત મને એટલે પણ બરાબર લાગી કે, થોડો સમય પસાર થઇ જાય તો ડ્રાઇવરનો નશો પણ થોડો ઊતરી જાય અને રિટર્ન ટ્રિપમાં રિસ્ક થોડું ઓછું રહે.

પાંચ-દસ મિનિટમાં અમે ‘ધ સીટ ઑફ ધ કિંગ’ નામનાં એક વ્યૂ પોઇન્ટ પર પહોંચ્યા. એ જગ્યા બહુ ટૂરિસ્ટી દેખાતી હતી. બહાર નાનાં-મોટાં ઘણાં વાહનો દેખાતાં હતાં અને અંદર પણ સારી એવી ભીડ હતી. એ એક મોટી બગીચા જેવી જગ્યા હતી અને ત્યાંથી આસપાસની ટેકરીઓનો અને નીચે ખીણનો બહુ સરસ વ્યુ દેખાતો હતો મારું ધ્યાન જો કે, વ્યૂમાં બિલકુલ નહોતું અને ત્યાંથી જેમ બને તેમ જલ્દી, અંધારું થતા પહેલા મારે પાછું રિઝોર્ટ પહોંચવું હતું. અન્ય સાથીઓને ખબર નહોતી કે, ત્યાં શું ચાલી રહ્યું છે. તેમને કહીને કંઈ ફાયદો પણ નહોતો થવાનો, તેઓ ફક્ત ટેન્શન જ કરવાનાં હતા એવું અમને લાગ્યું એટલે અમે પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા કે, પાછા રિઝોર્ટ સુધી પહોંચીને જ તેમને જણાવીએ. વ્યૂ પોઇન્ટથી પાંચ જ મિનિટનાં અંતરે મડિકેરી ગામ હતું. ત્યાં કોઈ મસાલાની દુકાન એક મિત્રએ રેકમેન્ડ કરી હતી ત્યાં અમે પહોંચ્યા. ત્યાં એક ઐતિહાસિક કિલ્લો પણ હતો પણ એ દિવસની ડ્રાઇવરની પરિસ્થિતિ ધ્યાનમાં રાખીને ત્યાં જવાનું તો અમે કેન્સલ જ કર્યું. સ્પાઇસ શોપમાં અંદર ગયા ત્યાં પાંચેક મિનિટમાં જ ડ્રાઇવર અંદર આવ્યો અને દુકાનનાં સેલ્સ સ્ટાફ સાથે વાત કરીને ભાવ-તાલ કરવાનો અને અમને મદદ કરવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો. અમે ત્રણ લોકોએ એકબીજાની સામે જોયું અને એક સાથી તરત ડ્રાઇવરને લઈને બહાર ગયા. ત્યાં એક બીજા સાથી, જેમને કોઈ કૉન્ટેક્સ્ટ ખબર જ નહોતી, તેમની લવારી શરુ થઇ – “ડ્રાઇવરને બહુ વધારે મોઢે ચડાવ્યો એટલે આવું થયું. તેને આટલી સવલતો આપવાની જરુર જ નહોતી.”

લગભગ વીસેક મિનિટમાં ડ્રાયવર અને તેમની સાથે ગયેલા સાથી પાછા આવ્યા. તેમણે ધીરેથી અમને કહ્યું કે, પાસેની દુકાનમાં ડ્રાઇવરને મેં લીંબુ શરબત પીવડાવ્યું અને એ સામેથી બોલ્યો કે, એ દારુ પી ગયો છે અને તેણે બહુ માફી માંગી. અમે સ્પાઇસ શૉપથી નીકળ્યા ત્યારે સૂર્યાસ્ત લગભગ થઇ જ ગયો હતો અને આકાશમાં દિવસની છેલ્લી અમુક મિનિટોની રોશની હતી. મારી ઈચ્છા હતી કે, નેચરલ લાઇટમાં જેટલું ડ્રાઇવ કરી શકીયે તેટલું કરીને ક્યાંયે રોકાયા વિના સીધા રિઝોર્ટ જઈએ પણ, એક સાથીને ત્યાં પાસે કોઈ ઐતિહાસિક ઓમકારેશ્વર મંદિરનું સાઈનબોર્ડ દેખાયું અને તેણે એ મંદિર જવાની વાત કહી એ સાથે મારું મગજ ફરી ગયું. એ સાથીને ખબર પણ હતી કે, ડ્રાઇવર કઈ હાલતમાં છે તોયે આવો બેવકૂફ વિચાર તેનાં મગજમાં કઈ રીતે આવ્યો હશે એ મારા માટે હજુ પણ mystery છે.

બધા મંદિર પહોંચ્યા અને હું કમને કારમાંથી ઊતરી ત્યાં સામે બરાબર એક સાઈન બોર્ડ દેખાયું જેનાં પર લખ્યું હતું, ગોઠણથી ઉપરનાં ટૂંકાં વસ્ત્રોમાં મંદિરમાં પ્રવેશ ન કરવો. મેં અને એક સાથીએ શોર્ટ્સ પહેરી હતી. મને આમ પણ ક્યાંયે જવાની ઈચ્છા નહોતી અને એ સાઇન બોર્ડ જોઈને તો સાવ જ નહોતી પણ, અતિ ઉત્સાહી સાથીઓ કહેવા લાગ્યા “અરે આવી જા, કંઈ નહીં થાય” વગેરે વગેરે અને તેમાં ડ્રાઇવર પણ જોડાયો – “અરે મૈડમ જાઇએ. મૈં દેખતા હૈ” અને તેનું બોલવાનું ચાલુ જ રહ્યું. અમારે એ સાંજે રિઝોર્ટ ન પહોંચવાનું હોત અને હું ભદ્રતા અવગણી શકવામાં અસમર્થ ન હોત તો મેં એ સમયે ડ્રાઇવર સહિત ઓછામાં ઓછાં બે લોકોને ખેંચીને ઝાપટ મારી લીધી હોત. ડ્રાઇવરની સામે તો મેં અતિશય ગુસ્સાથી જોયું અને અમે ત્યાંથી થોડા દૂર જતા રહ્યા એટલે એ સમજી ગયો પણ, સાથીઓને સમજાવવા માટે મગજ ગુમાવ્યા વિના બે-ત્રણ વખત ના પાડવી પડી. પાણીની વચ્ચે આવેલી એ સુંદર મંદિરની ઇમારતને હું જોઈ રહી અને એ સાંજનાં અણધાર્યા કેઓસ અને સાથીઓનાં બેતુકા રિસ્પૉન્સ વિષે વિચારતી રહી.

પંદરેક મિનિટ પછી સાથીઓ બહાર આવ્યા અને ફાઈનલી અમે રિઝોર્ટ તરફ પ્રયાણ કર્યું. ડ્રાઈવ શરુ થઇ ત્યાં જ મેં કહ્યું કે, “હવે ક્યાંય રોકાવું ન જોઈએ અને જેમ બને તેમ જલ્દી રિઝોર્ટ પાછા ફરવું જોઈએ”. અંધારું થવા લાગ્યું હતું અને ડ્રાઇવર હજુ પણ પૂરો સોબર નહોતો થયો એટલે રસ્તામાં હડદાં આવતાં રહ્યાં. જો કાર ચલાવવા વિષે બહુ ટોકીયે અને ડ્રાઇવર રસ્તામાં કાર જ રોકી દે તો વધુ ધંધે લાગીએ એ વિચારીને મેં ડ્રાઇવરને જે સાથીનો કૉલરબોન તૂટ્યો હતો તેમને દુઃખે છે એમ કહેવાનું ચાલુ રાખ્યું જેથી તે થોડું વધુ જાળવીને ડ્રાઇવ કરે. અંતે અમે રિઝોર્ટ પહોંચ્યા ત્યારે મેં નિરાંતનો શ્વાસ લીધો અને પહોંચતાવેંત કોઈ સાથે કંઈ જ વાત કર્યા વિના જેમ બને તેમ જલ્દી હું રુમ તરફ ચાલવા લાગી.

પાછા ફર્યા અને ફ્રેશ થયા ત્યાં સાડા સાત જેવું થઇ ગયું હતું એટલે ઍઝ યુઝવલ અમે ફરી ઘોષનાં રેસ્ટ્રોં પહોંચ્યાં. એ સાંજે શું જમ્યા એ મને હવે યાદ નથી પણ, એ યાદ છે કે, એ દિવસે હું એ આખી સિચુએશનની સાથે સાથે ઘોષ અને એ રેસ્ટ્રોંથી પણ કંટાળી ગઈ હતી. જમવાનું તૈયાર થાય તેની રાહ જોતા સૌથી પહેલા તો અમે એ સાંજ અને ડ્રાઇવર સાથેનાં એક્સપીરિયન્સની વાત કરી. જેમને ખબર નહોતી તેમને જણાવ્યું કે, ડ્રાઇવર દારુ પી ગયો હતો. પછી જે બધી વાત થઇ એ સાંભળીને તો મારું મગજ ઓર ફાટ્યું. જે સાથીએ ડ્રાઇવરનું અરેન્જમેન્ટ કર્યું હતું તેમણે કહ્યું “મેં મેનેજરને પહેલા જ કહ્યું હતું કે, કોઈ વ્યવસ્થિત માણસને મોકલે અને ડ્રિન્ક જ કરે તેવા ડ્રાઇવરને જ મોકલે! સવારે ફોન કર્યો ત્યારે પણ પહેલા તો કોઈ બીજા ડ્રાઈવરે ફોન ઊપડ્યો અને કહે તેની તબિયત સારી નથી, હું તમને લઇ જાઉં પછી મેં કહ્યું મારે તમારી સાથે વાત નથી કરવી, ડ્રાઇવર ઊઠે ત્યારે તેમને કહેજો મને ફોન કરે. થોડી પછી ડ્રાઇવરનો ફોન આવ્યો અને કહે હું જમીને આવું. ત્યારે પણ કંઈ બોલતો નથી!” હું લગભગ રાડ પાડી ઊઠી પણ લોકોને ધ્યાનમાં રાખીને મેં એકદમ શાંતિથી પૂછ્યું “આ આખી વાત તે અમને બપોરે કેમ ન કહી?” જવાબ આવ્યો “અરે પણ મને થોડી ખબર હોય!”. પછી એક બીજા સાથી બોલ્યા “હું આટલા દિવસથી ડ્રાઇવર પાસેની પૅસેન્જર સીટ પર બેસું છું. ડ્રાઇવરે ક્યારેય મને હાથ નથી લગાડ્યો. પણ, આજે હું કારમાં બેસવા જતી હતી ત્યારે તેમણે મારા ખભા પર હાથ મુક્યો હતો એ મને પણ અજુગતું તો લાગ્યું હતું.” તેમને તો હું એ પણ ન કહી શકી કે “તમે કેમ કંઈ ન બોલ્યા?”

ક્લિયરલી, અમે એકબીજા સાથે બધી વાત કરી શકીયે તેટલા નજીક નહોતાં. કે પછી અમે બધા અલગ અલગ એજન્ડા સાથે અલગ અલગ દુનિયામાં જીવી રહ્યા હતા. એ ગ્રુપનું ડાયનામિક પણ એવું હતું કે, બે સાથીઓ બાકીનાં લોકો પર તમામપણે ડિપેન્ડેડ હતાં અને એટલે એક લેવલ પર એ એક્સપિરિયન્સ ટ્રાવેલરનો નહીં પણ, કોઈ માટે ટૂઅર ગાઇડ બન્યાનો હતો, જેનાં માટે હું તૈયાર નહોતી. મને ગ્રુપ-ટ્રાવેલથી થોડી ચીડ છે પણ, એ દિવસે તો જીવનમાં ક્યારેય ગ્રુપ-ટ્રાવેલ ન કરવાનો નિયમ લેવાનું મન થઇ ગયું. એક વખત તો મને એ વિચાર પણ આવી ગયો કે, મને જેમની સાથે ટ્રાવેલ કરવું પણ અજુગતું લાગી રહ્યું હતું એમની સાથે હું રિયલ લાઇફમાં પણ શું કરી રહી હતી? હું એ સમયે ત્યાં કેમ હતી?

જમીને બે લોકો પોતાનાં રુમ પર ગયા અને બાકીનાં ચાર અમે એક રુમમાં બેઠા. જે સાથી ડ્રાઇવરને લીંબુ શરબત પીવડાવવા લઇ ગયા હતા તેમની સાથે આગળ વાત થઇ. એ ડ્રાઇવર એ દિવસ પહેલા જરુર કરતા એક શબ્દ પણ વધારાનો ક્યારેય બોલ્યો નહોતો. તેનું ડ્રાઇવિંગ તો એટલું સ્મૂધ રહ્યું હતું કે, આટલાં દિવસમાં અમને એક નાનો હડદો પણ નહોતો લાગ્યો. અમારા સાથીનો કૉલર-બોન તૂટ્યો ત્યારે પણ તેણે સતત અમારી મદદ કરી હતી અને ક્યારેય એવું નહોતું બન્યું કે, અમારે ક્યાંયે જવું હોય અને ડ્રાઇવર તૈયાર ન હોય. અમને કોઈ જગ્યાએ કલાક લાગે, કે ત્રણ કલાક લાગે તો પણ એ ક્યારેય ન પૂછતો કેટલી વાર લાગશે કે, ન એ ક્યારેય એ જગ્યાથી ક્યાંય દૂર જતો. એ રિઝોર્ટમાં ડ્રાઈવર્સ માટે અલગ એકોમોડેશન હતું. સવારે તેણે પૂછ્યું હતું ત્યારે અમારી એમ વાત થઇ હતી કે, એ દિવસે ક્યાંયે નહીં જઈએ એટલે ડ્રાઈવરે ડરતા ડરતા પણ ત્યાં બનેલા ડ્રાઈવર મિત્રો સાથે પાર્ટી પ્લાન કરી લીધી હતી. અમારા સાથી સાથે વાત કરતા ડ્રાઇવર લગભગ ગળગળો થઇ ગયો હતો. તેનું રોજનું વેતન હતું ફક્ત ત્રણસો રૂપિયા! અને એ પણ જતું રહેશે તેનો તેને ડર હતો. તેનાં આખી ટ્રીપનાં ટોટલ વેતનનાં ઓછામાં ઓછા દસ ગણા પૈસા અમે તેનાં મૅનેજરને આપ્યા હતા. એક સાથીએ કહ્યું, “એ કોઈ કર્જમાં ડૂબેલો હશે એટલે તેનું વેતન આટલું ઓછું હશે?! બાકી રોજનાં ત્રણસો રૂપિયાવાળી વાત તો માનવામાં આવે તેમ જ નથી!”

ડ્રાઇવર સાચો હતો કે ખોટો એ નક્કી કરવું મારા માટે મુશ્કેલ હતું. ટૂઅર ડ્રાઇવરનું કામ ભારતમાં એવું છે કે, ટૂઅર કંપનીઓ માટે નોકરી કરતા ગરીબ ડ્રાઈવરોનાં નસીબમાં રાત્રે ઊંઘવા માટે એક રુમની પણ વ્યવસ્થા નથી હોતી. આ રિઝોર્ટ જેવી ફેસીલિટીમાં તો ક્લિયરલી એ પહેલી વખત જ આવ્યો હતો. કદાચ તેને ત્યાં એક દિવસ થોડું મજા કરવાનું મન થયું તો તેમાં કંઈ ખોટું હતું? અમે તો તેને કહી પણ રાખ્યું હતું કે, એ દિવસે અમે ક્યાંયે નથી જવાનાં. ડ્રાઇવર તરીકે તેણે કદાચ તૈયાર રહેવું જોઈતું હતું કે, અમે અમારો પ્લાન બદલી પણ શકીએ છીએ અને એ તૈયાર નહોતો તો તેણે ઓછામાં ઓછું અમને કહેવું જોઈતું હતું કે, તેણે શરાબ પીધેલી છે. પણ, આપણી સોસાયટીમાં આટલા ગરીબ નોકરો પોતાનાં અમીર માલિકોને આટલું કહી શકે તેટલો અવકાશ નથી હોતો. મને તેનાં પર ગુસ્સો પણ આવતો હતો અને દયા પણ. અમને બધાંને જ લાગતું હતું કે, એ માણસ તો સારો છે. તેની જે કંઈ પરિસ્થિતિ હોય એ સુધરે તેવી આશા રાખીયે.

આ વાત ચાલી રહી હતી તેટલામાં ફોન રણક્યો. રિઝોર્ટનાં એક્સ્પીરિયન્સસિસ ડિપાર્ટમેન્ટમાંથી કોઈનો ફોન હતો. તેણે પૂછ્યું “તમે કાલે સાંજે પ્લાન્ટેશન ટૂઅર એક્સપીરિયન્સ બુક કર્યો છે?” મેં હા પાડી. તેણે પૂછ્યું “તમારે એ એક્સપીરિયન્સ કાલે સવારે કરવો છે બાય એની ચાન્સ?” મેં બધાંને પૂછ્યું. સવારે અમારી ઈચ્છા હતી ઍલિફ્ન્ટ કૅમ્પ જવાની એટલે અમે તેને ના પાડી. ફોન મૂકીને અમને એ પણ રીયલાઈઝ થયું કે, મોડું થઇ ગયું હતું અને સવારે વહેલું ઊઠવાનું હતું કારણ કે, સવારે સાત વાગ્યા આસપાસ જ ત્યાં હાથીઓ જોવા મળશે તેવું સાંભળ્યું હતું. સાથીઓનાં રુમથી અમારાં રુમ તરફ જતા અમે હસ્યા કે, સવાર સવારમાં કોઈ એ રૅન્ડમ પ્લાન્ટેશન ટૂઅર પર જવા નહીં ઇચ્છતું હોય એટલે જ કદાચ તેઓ ફોન કરીને અમને રીસ્કેડ્યુલ કરવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા હશે. અમે તો કદાચ સાંજે પણ નહોતા જવાનાં…