ક્યોતો – 5

ક્યોતો, જાપાન

વાતોડિયા ટૅક્સી ડ્રાઈવર કાકા અમને અરાશિયામાથી લઈને કિંકાકુ-જી મંદિરનાં દરવાજા સુધી મૂકી ગયા. એ મંદિર આગલા દિવસે જોયેલાં ગિંકાકુ-જી મંદિરનું જોડિયા મંદિર ગણાય છે. કિંકાકુ-જીએ મને એકદમ અમૃતસર સુવર્ણમંદિરની યાદ અપાવી દીધી!

એ મંદિર પણ વિશાળ પરિસરમાં પથરાયેલું હતું અને મુખ્ય મંદિર આસપાસ કુદરતે છુટ્ટા હાથે સુંદરતા વેરી હતી! અમે મંદિર જોઈને એક કેડી પર ચાલતા આંટો માર્યો ત્યાં થોડી થોડી વાછટ શરુ થઇ ગઈ હતી. આકાશ સમગ્રપણે વરસાદી વાદળોથી ઘેરાયેલું લાગતું હતું અને અમને ભીંજાઈ જવાનો ડર લાગ્યો એટલે ઝાઝું ફરી ન શકાયું.

અમે બહાર મુખ્ય માર્ગ પર આવ્યા ત્યાં તો વાછટ બંધ થઇ ગઈ એટલે સૅમને ત્યાં પાસે જ આવેલું બીજું ર્યોઆન-જી (Ryoan-ji) મંદિર જોવાની લાલચ થઈ આવી. ત્યારે પોણાં પાંચ જેવું તો થઇ ગયું હતું અને અમારે બને તેટલું જલ્દી, અમારાં રિયોકાનથી બૅગ્સ લઈને સાડા છ પહેલા ગિયોન-કૉર્નર પહોંચવાનું હતું કારણ કે, અમે ગીયોન કૉર્નરથી જ સીધા ક્યોતો સ્ટેશન પહોંચવાનાં હતા.

મારે નકામી છેલ્લી ઘડીએ ભાગદોડ નહોતી કરવી એટલે મેં કિંકાકુ-જીથી જ પાછું ફરવાનું કહ્યું પણ, માને એ બીજા! અંતે અમે ર્યોઆન-જી જવા માટે ટૅક્સી પકડી. પણ, ટૅક્સીમાંથી ઊતરતા જ સારો એવો વરસાદ શરુ થઇ ગયો. વળી, એ મંદિર લગભગ શહેરની હદની બહાર હતું એટલે ત્યાં તો રસ્તામાં કોઈ ટૅક્સી પણ જોવા ન મળે! દસેક મિનિટ માટે એક છાંયડો શોધીને અમે ઊભા રહ્યા. સૅમનો ફોન બંધ થવામાં હતો અને મારું ઇન્ટરનેટ ધીમું ચાલતું હતું એટલે માંડ માંડ પાછા ફરવાનો રસ્તો શોધ્યો. પાંચ જ મિનિટમાં ટ્રેન-સ્ટેશન જતી એક બસ આવવાની હતી અને એ ટ્રેન-સ્ટેશનથી ફટાફટ ક્યોતો સ્ટેશન પહોંચી શકાય તેમ હતું. નસીબજોગે અમારી નજીકથી કોઈ લોકલ વટેમાર્ગુ પસાર થયા, તેમને રસ્તો પૂછીને અમે બસ સ્ટૉપ પહોંચ્યા અને નિર્ધારિત બસ પકડી.

સૅમનાં પ્રતાપે ફરી ‘રેસ-અગેન્સ્ટ-ટાઈમ’ શરુ થઇ ગઈ હતી. મારું સતત ફોન પર ધ્યાન હતું કે, ટ્રેન સ્ટેશન પાસે પહોંચીએ કે, ઊતરી જઈએ. નસીબજોગે સાચા સ્ટૉપ પર ઊતર્યા, સ્ટેશન સુધીનો રસ્તો જોઈને દોડ્યા અને એ રસ્તો પણ ક્યાંયે ખોટો ન પડ્યો એટલે નકામો સમય ન વેડફાયો! અમે ક્યોતો સ્ટેશન પહોંચ્યા લગભગ છ આસપાસ. મેં વિચાર્યું કે, ગિયોન-કૉર્નર જતા પહેલા બૅગ્સ લેવાને બદલે શો પત્યા પછી બૅગ્સ ઉપાડી લઈશું અને બસથી સીધા ગિયોન-કૉર્નર પહોંચી જઈશું. પણ, સૅમને ત્યાં પણ time optimise કરવો હતો એટલે એ રસ્તામાં અમારાં રિયોકાન પાસેનાં બસ-સ્ટૉપ પર ઊતરીને રિયોકાન જઈને અમારી બૅગ્સ લેવા ગયો અને હું ગિયોન-કૉર્નર પહોંચીને અમારી ટિકિટ્સ લેવા લાગી. સાડા છ કરતા થોડું મોડું થયું હતું પણ, પેલા ટૂઅર ગાઈડે આગલાં દિવસે ચેતવ્યા હતા એટલી ભીડ નહોતી એટલે ટિકિટ મળી ગઈ અને હું લાઈનમાં ઊભી રહી. લોકોનો અંદર પ્રવેશ શરુ થઇ ગયો હતો અને સૅમનો હજુ પણ પતો નહોતો એટલે મને ચિંતા થવા લાગી. ટૂઅર ગાઈડે કહ્યું હતું કે, ટિકિટ મળી જાય તો પણ જો અંદર થિયેટર ભરાય જાય એટલે એ લોકો અંદર ન પ્રવેશવા દે, સાથે બેસવાવાળા બધાને સાથે જ પ્રવેશવા દે અને જો અંતે ન મેળ પડે તો તમારે પછીનો શો જોવો પડે. મારી ટિકિટ ચેક થવાને બે મિનિટની વાર હશે ત્યાં ‘કભી ખુશી કભી ગમ’નાં શાહરુખની જેમ દોડતો દોડતો એ આવ્યો અને અમે અંદર બેસવા પામ્યા. એ થિયેટર હાઈ-એન્ડ હોવાનાં કારણે મારી ધારણા મુજબ ત્યાં કોટ-રૂમ/ક્લોક-રૂમ હતો જ્યાં અમે અમારી બૅગ્સ આપી દીધી એટલે અમે શાંતિથી બૅગ્સ વિના આરામથી બેસીને શો જોઈ શકીએ.

ક્યોતો જાઓ અને તમારી પાસે સમય હોય તો આ શો છોડવા જેવો નથી! ત્યાં અમને જાપાનનાં સાત પારંપારિક ‘પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ’ જોવા મળશે. અમને ત્યાં ઓરિગામી, ટી-સેરિમની, કોતો, ગાગકુ દરબારી સંગીત, કયોગેન કૉમેડી થિયેટર, બનરાકુ પપેટ-શો અને ગેઇશાઓનું પારંપારિક કયો-માઈ નૃત્ય જોવા મળ્યાં.

શરૂઆત ઓરિગામી અને સંગીતથી થઇ હતી અને ત્યાર પછી ટી-સેરિમની વખતે તેમણે બે વોલન્ટિયર્સને બોલાવ્યા. અમારો વારો આવે તેવી અમને આશા નહોતી છતાં અમે ચાન્સ લેવા માટે અમે હાથ ઊંચો કર્યો અને અમારા આશ્ચર્ય વચ્ચે ત્યાંની યજમાને અમને આગળ બોલાવ્યા. તેમનાં મહેમાન થઈને અમને ટી-સેરિમનીનાં ભાગરૂપે તેનો લ્હાવો માણવા મળ્યો જે બાકીનાં લોકોએ ફક્ત જોઈ!

જાપાનમાં દરેક વસ્તુ નિયમાનુસાર થતી હોય છે એ અમને ખબર હતી એટલે અમને શરૂઆતમાં થોડો સંકોચ થયો હતો. પણ, અમને સેરિમની માટે જ્યાં બેસાડવામાં આવ્યા હતાં ત્યાં ટી-સેરિમનીમાં શું શું થશે અને હોસ્ટ શું કરે પછી અમારે શું કરવાનું એ બધું જ લખીને અમારી સામે ટેબલ પર રાખેલું હતું એટલે એ અનુભવ અમારા માટે નવો હોવા છતાં પણ ઘણો સરળ અને આનંદદાયક રહ્યો. ત્યારે અમારા માનવામાં નહોતું આવતું કે એ બધું ખરેખર થઇ રહ્યું હતું! અમે હાથ ઊંચો કર્યો ત્યારે અમને લાગ્યું હતું કે, ઘણા બધા હાથ ઉપર કરશે અને અમારો વારો તો ન જ આવે. પણ, હકીકતમાં અમારા બે સિવાય કોઈએ હાથ ઉપર નહોતો કર્યો એટલે પ્રવાસમાં અને જીવનમાં આવી તક મળે ત્યારે YOLO (you only live once)નાં ભાવે એક વખત ચાન્સ જરૂર લઇ લેવો!

ત્યાર પછી અમે જોયું તેમનું કૉમેડી થીયેટર. એ અમને સામાન્ય લાગ્યું.

પણ, ત્યાર પછી દેખાડવામાં આવેલો પપેટ-શો અને કયો-માઈ નૃત્ય અદ્ભૂત હતાં! પપેટ-શોની વાર્તા અને એ દર્શાવવાની રીત બંને સુંદર હતાં.

કયો-માઈ નૃત્યનું તો કહેવું જ શું! અમે ખરેખર તો ખાસ એ નૃત્ય જોવા માટે જ ત્યાં ગયા હતા. એ નૃત્યનું પ્રદર્શન ત્યાંની માઈકો (શિખાઉ ગેઇશા) દ્વારા અને/અથવા ક્યારેક ક્યારેક ગેઇશાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તેમનું આ પરફોર્મન્સ તમને યા તો તેમની ખૂબ મોંઘી પ્રોફેશનલ સર્વિસ લઈને જોવા મળે, અથવા ગિયોન-કૉર્નરમાં. વિદેશી, મિડલ-ક્લાસ ટૂરિસ્ટ તરીકે ગિયોન-કૉર્નર અમારો બેસ્ટ ચાન્સ હતો, જે અમે ભરપૂર માણ્યો!

શો કલાકમાં પત્યો ત્યાં ફરી વરસાદ શરુ થઇ ગયો હતો એટલે ત્યાંથી તરત જ ટૅક્સી પકડીને અમે ટ્રેન સ્ટેશન પહોંચ્યા અને શિન્કાનસેન દ્વારા પિસ્તાલીસ મિનિટમાં ઓસાકા! ફરીથી ઓસાકા સ્ટેશનની ભૂલ-ભૂલામણીમાં અટવાયા અને અંતે અમારી હૉટેલથી બરાબર પાંચ મિનિટનાં અંતરે આવેલી ટ્રેન-સ્ટેશનની એક એક્ઝિટ પર પહોંચ્યા. વરસાદે જોર પકડ્યું હતું અને અમને સ્ટેશનથી હોટેલ સુધી પહોંચવાનો અંડર-ગ્રાઉન્ડ રસ્તો ન મળ્યો એટલે અમે પાંચ મિનિટ ભીંજાઈને હોટેલ લૉબીમાં પહોંચ્યા. રૂમમાં બૅગ્સ મૂકતા જ જાણે બે દિવસનો બધો થાક એકસાથે લાગી ગયો. અમે બે રાત રોકાયા હતા એ રિયોકાન સુંદર તો હતું પણ, તેનાં જમીન પર બિછાવેલાં પાતળાં ગાદલાં પર ઊંઘવું કેટલું બિન-આરામદાયક હતું એ અમને હિલ્ટનનાં જાડાં, પોંચા, આરામદાયક ગાદલાં પર પગ લંબાવીને સમજાયું. અમને તરત ભૂખ નહોતી લાગી અને વરસાદ રહી ગયો હતો એટલે કદાચ ઓસાકાનાં પ્રખ્યાત સ્ટ્રીટ-ફૂડમાં કદાચ કઈંક શાકાહારી મળે એ આશાએ અમે દોતોનબોરી પહોંચ્યા.

આગળ તમે વાંચ્યું હશે તેમ મેં તો ઓસાકા શરૂઆતમાં જ જોઈ લીધું હતું પણ, સૅમે નહોતું જોયું એટલે ઓસાકામાં શોધેલી બધી જ ખાવા પીવાની જગ્યાઓ અને દોતોનબોરી માર્કેટ સૅમને દેખાડવા માટે હું ઉત્સુક હતી! પણ, અમે પહોંચ્યા ત્યાં લગભગ બધું જ ધીમે ધીમે બંધ થઇ રહ્યું હતું અને સ્ટ્રીટ-ફૂડમાં પણ અમને કૈં વેજીટેરીયન ન મળ્યું. ત્યાં બરાબર નદી કિનારે એક ભારતીય રેસ્ટ્રોંનું બોર્ડ મેં પહેલા જોયું હતું એટલે અમે ત્યાં ગયા પણ, અમે પહોંચ્યા ત્યારે એ પણ બંધ થઇ ગયું હતું.

એટલી રાત્રે જમવાનું શોધતા ફરવા કરતા અમને પાછા હોટેલ ફરીને રૂમ સર્વિસ જ મંગાવવાનું વધુ યોગ્ય લાગ્યું. કેટલાં દિવસો પછી એ દિવસે અમે જાપાનીઝ અને ભારતીય સિવાયનું કઈંક ખાવા પામ્યા!

ઓસાકામાં સૅમને મેં જોયેલાં મંદિરો દેખાડવાનો તો કોઈ અર્થ જ નહોતો કારણ કે, ક્યોતો સામે તો એ ઝાંખાં જ પડવાનાં હતાં. એટલે પછીનાં દિવસે મેં તેને સરખી રીતે દોતોનબોરી માર્કેટ ફરવાનું સૂચન કર્યું. પણ, સૅમને માર્કેટ જોવામાં બહુ રસ નહોતો. તેને જવું હતું હિરોશીમા – વિશ્વયુદ્ધનું મ્યુઝીયમ જોવા. હિરોશીમા સુધીનો ટ્રેનનો એક તરફનો રસ્તો હતો બે કલાકનો. મારે આરામથી મોડે સુધી ઊંઘવું હતું એટલે આપણે તો ચોખ્ખી ના પાડીને કહી દીધું કે, તારે જવું હોય તો તું જઈ આવ, હું તો નહીં જ આવું.

અંતે શું થયું? સૅમ અને હું હિરોશીમા ગયા કે નહીં? જાણવા માટે વાંચતા રહો ‘રખડતા ભટકતા’! ;)

ક્યોતો – 4

ક્યોતો, જાપાન

ક્યોતો અમે ફક્ત બે જ દિવસ માટે હતા. પણ, અમારો દરેક દિવસ એટલો પૅક હતો અને દરેક દિવસમાં એટલું નાવીન્ય હતું કે, ક્યોતોનાં બે જ દિવસની પાંચ પોસ્ટ થઇ રહી છે અને આ પોસ્ટમાં હું આ છેલ્લા દિવસનાં બધાં અનુભવો કદાચ સમાવી પણ નહીં શકું એટલે છઠ્ઠી પણ આવવાની શક્યતા છે.

ક્યોતોનાં બિનજરૂરી રીતે વ્યસ્ત થઇ ગયેલાં દિવસની માથાકૂટ સૅમને બરાબર યાદ હતી એટલે પછીનાં દિવસે અમે નિરાંતે ઊઠ્યા અને નહી ધોઈને પૅકિંગ કર્યું. એ દિવસ અમે ક્યોતો ફરીને સાંજ સુધીમાં ઓસાકા જવા નીકળવાનાં હતા. એ દિવસે અમારી ઈચ્છા હતી ક્યોતોનાં બે સૌથી મોટાં ટૂરિસ્ટ-અટ્રૅકશન જોવાની – ‘ફુશિમી ઈનારી શ્રાઈન’ અને ‘અરાશિયામા બામ્બૂ ગ્રોવ’. એ સિવાય ખાસ કંઈ જોવાનું બાકી હોય તેવું અમને નહોતું લાગતું એટલે એ બંને જગ્યાએ ફરીને સાંજે ‘ગિયોન કૉર્નર’ જઈને ‘માઇકો’ ગેઇશાનો પેલો શો જોઈને નીકળવાની અમારી ખૂબ ઈચ્છા હતી.

પણ ફરવા નીકળતા પહેલા સૌપ્રથમ અમારે કૈંક વ્યવસ્થિત જમવું હતું કારણ કે, આગલાં દિવસે જમવામાં મજા તો આવી હતી પણ, પેટ નહોતું ભરાયું અને સવારે ઊઠતાંવેંત કકડીને ભૂખ લાગી હતી. સૅમને ગૂગલ મૅપ્સ પર ‘શોજીન કાફૅ વાકા’ નામનું એક વેજિટેરિયન કાફૅ મળ્યું.

એ કાફૅ છેક સાડા અગિયારે ખુલતું હતું અને અમે તો દસ વાગ્યામાં નાહી ધોઈને તૈયાર અને રિયોકાનમાંથી ચેક-આઉટ પણ કરી લીધું! વચ્ચેનાં કલાકમાં અમે નજીકની કોઈન લૉન્ડ્રી જઈને કપડાં ધોવાનું વિચાર્યું કારણ કે, અમારી પાસે ધોયેલાં કપડાં જ નહોતાં બચ્યાં. આગલી રાત્રે ગિયોન ફરીને રિયોકાન પાછા ફરતા પહેલા, બહુ શોધ્યા પછી અમને લોન્ડ્રી ડિટર્જન્ટની એક નાની બૉટલ મળી હતી એ લઈને અમે પહોંચ્યા laundromat. પણ, ત્યાં જઈને જોયું તો મશીન પરની બધી જ માહિતી જાપાનીઝમાં! થોડી વાર તો મશીનની આસપાસ ઉપર-નીચે જોઈને જાણવાનો પ્રયત્ન કર્યો કે આ કઈ રીતે ચાલશે. પણ, કંઈ મેળ ન પડ્યો એટલે થોડી વાર ચિંતિત મુખે ધોયેલાં મૂળાંની જેમ બેઠા. અંતે ત્યાંથી નીકળીને જૂનાં કપડાંમાં જ આખો દિવસ કાઢવાનું નક્કી કર્યું. પણ, ત્યાં તો અનાથનાં તારણહાર જેવો એક માણસ ત્યાં પોતાનાં કપડાં ધોવા આવ્યો અને અમને આશાનું કિરણ દેખાયું. તેણે પોતાનું કામ પતાવ્યું પછી અમે તેને પૂછ્યું કે કપડાં કઈ રીતે ધોઈએ? એ પણ જાપાનીઝ હતો અને તેને ઇંગ્લિશ નહોતું આવડતું. નસીબજોગે એ ઈશારામાં સમજી પણ ગયો અને તેણે ઈશારામાં અમને સમજાવી પણ દીધું. ત્યારે છેક અમને સમજાયું કે, સાલું આગલી રાત્રે ડિટર્જન્ટની નાની બૉટલ કે પાઉચ જેવી જરૂરી વસ્તુ શોધતાં અમને એ પ્રખ્યાત ટૂરિસ્ટ ડેસ્ટિનેશનમાં વાર કેમ લાગી હતી. એ લૉન્ડ્રીનાં તમામ મશીનોમાં ડિટર્જન્ટ ઑટોમૅટિકલી ઊમેરાતો હતો!

લૉન્ડ્રી પતાવીને અમે ફરી રિયોકાન ગયા અમારી ધોયેલાં કપડાંની બૅગ મૂકવા માટે અને ફટાફટ રિયોકાનનાં બાથરૂમમાં જ કપડાં બદલીને વેગન કાફૅ જવા માટે ટૅક્સી પકડી. એ વિસ્તાર આગલા દિવસે અમે જોયેલાં તમામ સ્થળો કરતા અલગ, એકદમ સામાન્ય રહેણાંકનો વિસ્તાર હતો. દસ જ મિનિટની ટૅક્સી રાઇડે અમને જાણે એક અલગ જ શહેરમાં પહોંચાડી દીધા હોય તેમ લાગતું હતું. કાફૅ ખુલવાની પંદર મિનિટ પહેલા જ અમે ત્યાં પહોંચી ગયા હતા. પ્રવાસી વિસ્તાર ન હોવાને કારણે ત્યાં ખાસ કૈં હતું નહીં. પણ, સામે અમને એક મંદિર દેખાયું એટલે પંદર મિનિટ અમે ત્યાં ફરીને સમય પસાર કરવાનું નક્કી કર્યું.

એ મંદિર કોઈ એવું ખાસ ટૂરિસ્ટને આકર્ષે તેવું નહોતું દેખાતું. પણ, છતાંયે તેનું પ્રાંગણ વિશાળ હતું. પ્રાંગણમાં અમે બે મોટી બસ પાર્ક થયેલી જોઈ અને છતાંયે માણસો નહોતા દેખાતા.

અમે ગર્ભદ્વાર સુધી ગયા તોયે અમને સામે માંડ એક કે બે જણ જોવા મળ્યા હશે. ગર્ભદ્વારમાં જવાનાં દરવાજા બંધ હતાં અને અમારે કોઈ ચેડા નહોતાં કરવા એટલે અમે શાંતિથી બહાર બેઠા. આગલાં દિવસે જોયેલાં બધાં જ મંદિરો તેની ભીડ અને તેનાં બાંધકામને કારણે ટૂરિસ્ટ અટ્રેક્શન જેવાં જ લાગ્યા હતાં. પણ, એ મંદિરમાં અમને આપણાં સાદા સુંદર મંદિરો જેવી શાંતિ અનુભવાઈ. અમને ત્યાં બેસવાની બહુ મજા આવી.

થોડી થોડી વારે ગર્ભદ્વાર પણ ખુલતું રહેતું અને લોકો આવતા જતા રહેતા એટલે અમને અંદર ચાલતી ધાર્મિક સભા દેખાતી રહેતી. થોડી વારમાં કોઈએ અમને ટપાર્યા કે, ત્યાં બેસવાની મનાઈ છે પણ, મંદિર પરિસરમાંથી સંપૂર્ણપણે બહાર નીકળતા પહેલા અમારે અંદર શું ચાલે છે એ જોવું હતું એટલે અમે હિંમત કરીને બને તેટલી શાંતિથી અંદર ચાલ્યા ગયા. કોઈ કૈં બોલ્યું નહીં. અંદરનો ઓરડો ખીચોખીચ ભરેલો હતો. કોઈ ધર્મગુરુ ભાષણ આપી રહ્યા હતા. એ જ્યાં ઊભા હતા એ ભાગ જાણે સોનાનો બનેલો હોય તેવો ચળકતો હતો. અમે ત્યાં પાંચેક મિનિટ ઊભા રહ્યા અને પછી બહાર નીકળી ગયા. ઍડવેન્ચર સફળતાપૂર્વક પતી ગયું!

પછી પાછા કાફૅ ગયા તો એ ખુલી ગયું હતું. કાફૅ નાનકડું પણ મસ્ત હતું. તેનું ઍમ્બિયાન્સ સુંદર હતું અને તેની માલિક પોતે જ બધું જ જમવાનું બનાવી રહી હતી. અમારો ઓર્ડર તૈયાર થતા સારી એવી વાર લાગી પણ, એક વખત જમવાનું આવ્યા પછી અમે આંગળાં ચાટતા રહી ગયા!

અમે જાપાનમાં માણેલી સૌથી સારામાં સારી ખાવાની જગ્યાઓમાંની એ એક છે. ત્યાંથી નીકળતા આરામથી સાડા બાર જેવું થઇ ગયું. ત્યાંથી ફુશીમી ઈનારી શ્રાઈન થોડી દૂર પણ હતી અને ત્યાં પહોંચવા માટે પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ લઈએ તો થોડું વધારે ચાલવું પણ પડે તેમ હતું એટલે અમે ત્યાં સુધીની ટૅક્સી જ પકડી લીધી.

ફુશીમી ઈનારીનો ફોટો ક્યોતોનાં લગભગ દરેક ટ્રાવેલ બ્રોશરમાં જોવા મળે મળે ને મળે જ. આ શ્રાઈન વિશાળ પરિસરમાં પથરાયેલી છે અને ત્યાં એક પછી એક ગોઠવાયેલાં કુલ દસ હજાર ‘તોરી ગેઇટ્સ’ આવેલાં છે. તોરી ગેઇટ એટલે આગલી ઘણી બધી પોસ્ટ્સમાં મંદિરોનાં ફોટોઝમાં જોવા મળતાં પેલાં કેસરી રંગનાં ગેઇટ્સ. કલ્પના કરો એક લાંબો રસ્તો અને આખા રસ્તે આવેલાં એવાં દસ હજાર હરોળબંધ ગેઇટ્સ!

મંદિરનો શરૂઆતનો ખૂબ મોટો વિસ્તાર કોઈ સામાન્ય મંદિર જેવો જ હતો પણ, વિશાળ હતો!

અમને પેલાં ગેઇટ્સ સુધી પહોંચતા થોડી વાર લાગી પણ, એક વખત ચાલવાનું શરુ કાર્ય પછી તો મજા જ આવે રાખે. ગેઇટ્સ શરૂ થાય છે એ ભાગ મંદિરનાં પરિસર જેવો જ લાગતો હતો. પણ, દસેક મિનિટ ચાલ્યા પછી એમ લાગે કે જાણે અમે જંગલમાં ચાલી રહ્યા છીએ. જંગલ અને મંદિરનાં સમન્વયે મને ગિરનારની યાદ અપાવી દીધી! અમે જે દિશામાં આગળ ચાલતા હતા એ તરફનાં પિલર એકદમ કોરાં ફક્ત કેસરી અને કાળાં રંગમાં રંગેલાં જ જોવા મળ્યા. પાછું ફરીને જોયું તો દરેક પિલર પર જાપાનીઝમાં કૈંક લખેલું હતું!

વિકિપીડિયામાંથી લીધેલો ફોટો
વિકિમીડિયા કૉમન્સમાંથી લીધેલો ફોટો

ખૂબ ભીડ હતી અને છતાંયે અમે ફોટો લેવા માટે ઊભા રહીએ ત્યારે અમારી બરાબર પાછળ ચાલતા સો-દોઢસો લોકો બધાં જ ઊભા રહી જાય! આવું અમારી સાથે બેથી ત્રણ વખત થયું બોલો. જો કે, આવું ત્યારે જ થતું જ્યારે ફોટોમાં અમે પોતે ઊભા હોઈએ. એટલે જ ઉપરનાં બંને ફોટોઝ વિકિપીડિયા પરથી લેવામાં આવેલાં છે. બાકી તો ફોટોઝમાં તોરી ગેઇટ્સ દેખાય જ નહીં, લોકો જ દેખાય તેટલી ભીડ હતી! :)

અમે એ રસ્તે લગભગ અડધી-પોણી કલાક સુધી ચાલ્યા હોઈશું. પછી થાક્યા અને કંટાળ્યા એટલે પાછા ફરવા લાગ્યા. પાંચેક મિનિટ પાછા ચાલ્યા તો બધા સામેથી અમારી તરફ આવતા જ દેખાય, કોઈ અમારી દિશામાં જતું ન દેખાય! પાંચેક મિનિટ પછી અમને સમજાયું કે, પાછા ફરવાનો રસ્તો અલગ છે. પણ, હવે પાછા જઈને એક્ઝિટ શોધવા કરતાં અમને ઊંધા રસ્તે ચાલીને એક્ઝિટ મળે ત્યાં સુધી આગળ વધવામાં જ ડહાપણ લાગ્યું એટલે અમે તેમ કર્યું.

ત્યાંથી નીકળતા અમને આરામથી બે-અઢી જેવું થઇ ગયું હતું. ત્યાંથી અરાશિયામા લગભગ એક કલાક દૂર હતું અને બરાબર સામેનાં ટ્રેન સ્ટેશનથી અમને ક્યોતો સ્ટેશન થઈને અરાશિયામા નજીક પહોંચાડતી ટ્રેન મળતી હતી એટલે અમે એ રસ્તે સાગા-અરાશિયામા સ્ટેશન પહોંચ્યા અને ત્યાંથી ચાલીને બામ્બૂ ગ્રોવ સુધી ગયા. અમે ત્યાર સુધી જોયેલું ક્યોતો જેટલું ભરચક હતું તેટલો જ એ વિસ્તાર ખાલી હતો. એ વિસ્તાર પણ પેલાં કાફૅવાળા વિસ્તારની જેમ એકદમ residential અને non-touristy હતો. અરાશિયામાનાં મુ ખ્ય પ્રવેશદ્વારવાળી શેરીમાં હરોળબંધ ખાવા-પીવાની દુકાનો આવેલી હતી. અમને એ જોઈને કૈંક ખાવાનું મન થઇ ગયું એટલે સૌથી બહાર દેખાતાં એક મોટાં સ્ટૉલ પર અમે પૂછ્યું ‘વેજિટેરિયન’? હકારાત્મક જવાબ મળતાં અમે ત્યાંનું સ્ટ્રીટ-ફૂડ માણી શક્યા, જે બિલકુલ અનપેક્ષિત હતું. આગળ ચાલીને બીજી દુકાનમાંથી માચા આઇસ-ક્રીમ લઈને ખાતા-ખાતા અમે બામ્બૂ ગ્રોવ પહોંચ્યા. વાંસનું એ વન સુંદર છે પણ, ટૂરિસ્ટથી ભરચક!

ત્યાં અડધી કલાક જેવું ફરીને અમે પાછા જવા તૈયાર થયા. પણ, પાછા ચાલીને ટ્રેન સ્ટેશન સુધી જવાનો રસ્તો લાંબો હતો અને ‘ગિયોન કૉર્નર’વાળો શો છેક સાત વાગ્યે હતો એટલે સૅમ સાહેબને એક વધુ મંદિર જોવાનું સૂઝયું. ટૅક્સીથી જ જવાનું હતું અને સમય હતો એટલે મને વાંધો નહોતો. અરાશિયામાથી બહાર નીકળતી વખતે અમે જે રસ્તે આવ્યા હતા તેનાં કરતા અલગ એક નવો રસ્તો પકડ્યો. નસીબજોગે અમને એક ટૅક્સી મળી ગઈ. તેનો ડ્રાઈવર બહુ રમૂજી હતો. તેણે કોઈ ઍપ દ્વારા અમારી સાથે આખાં રસ્તે વાત કરી. એ રસ્તો પણ, ઓહોહો! આખો રસ્તો એકદમ ઘેરાં અદ્ભુત રંગનાં પાંદડાંવાળાં વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો હતો! પેલાં એઈકાં-દો ઝૅનરીન-જી જેવાં રંગ પણ આખાં રસ્તે દૂર દૂર સુધી એ જ દેખાય તેમ! એ ફોટોઝ તો ચાલુ ટૅક્સીએ લેવા જ અશક્ય હતાં એટલે અમે નકામો પ્રયત્ન પણ ન કર્યો અને ફક્ત એ નજારો માણ્યો..

ક્યોતો – 3

ક્યોતો, જાપાન

ફિલોસોફર્સ વૉક ખૂબ સુંદર હોવા છતાં મારાથી માંડ પૂરું થયું. મેં ફરીથી સૅમને યાદ કરાવ્યું મને કેટલી ભૂખ લાગી છે એ. પણ, રસ્તામાં ગળી વસ્તુઓ સિવાય ખાવામાં કૈં ખાસ દેખાતું જ નહોતું. ખાવા માટે એ સમયે અમે ત્યાંથી નીકળીએ તો સૂર્યપ્રકાશ જતો રહે પછી જ નવરા પડીએ અને મંદિરો જોઈ ન શકીએ.જમવાનું અને મંદિરમાં અમારી પસંદગી સ્વાભાવિક રીતે મંદિર પર ઊતરી હતી. વૉક પૂરું થતાં જ સૅમનાં નકશામાં એક મંદિર હતું – નાનઝેનજી (Nanzen-ji) એટલે અમે એ તરફ ચાલવા લાગ્યા. પણ, એટલું ચાલવાનો અમારા બંનેનો મૂડ નહોતો અને સામે જ એક બીજું મંદિર દેખાયું જેમાં ભીડ દેખાતી હતી એટલે અમે અનુમાન લગાવ્યું કે આ મંદિર પણ સુંદર હોવું જોઈએ. અમે એક સ્થાનિક દેખાતી વ્યક્તિને પૂછ્યું કે, આ મંદિર અને નાનઝેનજીમાં કયું વધારે સારું છે? તેણે નિઃસંકોચપણે અમે જ્યાં ઊભા હતા એ જ મંદિર પર પસંદગી ઊતારી એટલે અમને મજા પડી ગઈ.

એ મંદિરનું નામ હતું એઈકાં-દો ઝેનરીન-જી (Eikan-do Zenrin-ji). તેમાં અંદર પ્રવેશતા જ અમારાં મોં ખુલ્લાનાં રહી ગયાં! હજુ અમે મુખ્ય મંદિર સુધી તો પહોંચ્યા પણ નહોતાં. પ્રવેશદ્વારની સીડી જ ઘેરાં લાલ રંગનાં પાંદડાંથી ઘેરાયેલી હતી! એ મંદિરમાં પ્રવેશવાનો નિર્ણય અમને ત્યાંથી જ સાચો લાગવા માંડ્યો હતો.

એ પરિસર અમે જોયેલાં સૌથી પહેલા મંદિરની જેમ ખૂબ વિશાળ હતું અને તેનું લૅન્ડસ્કેપિંગ અત્યંત સુંદર હતું. મુખ્ય મંદિર સાથે ત્યાં નાના-નાના અન્ય ત્રણથી ચાર મંદિર હતાં અને લગભગ દરેક મંદિર અલગ અલગ લેવલ પર હતાં એટલે તમારે દરેક સુધી પહોંચવા માટે ખાસ્સું ચડવું-ઉતરવું અને ગોળ ગોળ ફરવું પડે અને એ પથ પર ચારે તરફ સુંદર રંગબેરંગી વૃક્ષો અને ક્યોતો શહેરની સ્કાયલાઇનનાં નજારા!

મુખ્ય મંદિર આસપાસ કુદરતી સુંદરતા તો હતી જ પણ એ મંદિર અંદરથી પણ એટલું જ સુંદર હતું! આ મંદિરોમાં ગર્ભદ્વારનાં અંદરથી ફોટોઝ લેવાની મનાઈ હતી એટલે એ તમને બતાવી નહીં શકું. એ માટે તમારે ત્યાં જવું જ પડશે.

આ ઉપરાંત એક મંદિર તરફ જતા અન્ય મંદિરોનાં રંગીન વૃક્ષોથી છવાયેલાં આકાર દેખાયા કરે અને આપણે વિચાર્યા જ કરીએ કે, આ વાસ્તવિક છે કે કાલ્પનિક! ત્યાં અમે પહેલી વખત મૂર્તિઓ સામે બૌદ્ધ મુલાકાતીઓની પ્રાર્થના સાંભળી. લગભગ પાંચ લોકો એક હરોળમાં ઊભા રહીને સાથે પ્રાર્થના કરી રહ્યા હતા અને તેનો અવાજ આપણાં પંડિતોનાં શ્લોકોચ્ચારને મળતો આવતો હતો. મુખ્ય મંદિર પાસે આવેલાં પિલર્સ પર પણ આપણાં ભારતીય મંદિરો જેવી કોતરામણી અને રંગ હતાં! બૌદ્ધ ધર્મ ભારતમાં શરુ થઈને પૂર્વ એશિયામાં પ્રસર્યો છે એ ત્યારે યાદ આવ્યા વિના રહે નહીં અને ધર્મ સાથે કારીગરી, સ્વર, લિપિ અને ભાષા કેટલી હદે પ્રસરતા હશે એ વિશેની અટકળો મનમાં ચાલ્યા કરે.

આ મંદિરમાંથી નીકળતાં અમને લગભગ દોઢથી બે કલાક થઇ કારણ કે, જેટલું આ મંદિરનું પરિસર વિશાળ હતું, તેટલું જ ત્યાંની દરેક નાનામાં નાની વસ્તુમાં ડીટેઈલિંગ હતું.

ત્યાંથી આગળ તો ક્યાંય ચાલી શકવાની બંનેમાંથી કોઈની ત્રેવડ નહોતી એટલે અમે ઉબરથી સીધા મુખ્ય શહેર તરફ પાછા ફર્યા અને બજાર પાસે રોકાઈ ગયા કારણ કે, ત્યાંથી કૈંક ખાવાનું લેવાની ઈચ્છા હતી અને ત્યાંથી અમારું રિયોકાન ઘણું નજીક હતું. ત્યાં પંદરેક મિનિટ ફર્યા પણ ક્યાંય આઈસક્રીમ, મોચી, વૉફલ્સ વગેરે સિવાયની એક વસ્તુ ન મળે! આવડી મોટી માર્કેટમાં એક જગ્યા એવી નહોતી જયાં ગળ્યા સિવાયનું વેજિટેરિયન કટક-બટક પણ મળે. અંતે અમે ચાલી ચાલીને કંટાળ્યા અને પાછા રિયોકાન જઈને થોડો આરામ કરીને ત્યાં આસપાસ જ કોઈક વ્યવસ્થિત જગ્યાએ કૈંક ખાવાનું વિચાર્યું. પણ, રસ્તામાં સૅમને એક મંદિર દેખાઈ ગયું અને એ તેનાં ‘લિસ્ટ’માં પણ હતું અને એ સાંજે જ જોવાનું હતું.

સૅમને મારી ચાર કલાકથી લાગેલી ભૂખની પણ કોઈ પરવાહ ન રહી અને તેને તો જવું જ હતું મંદિર જોવા! એ પોતે પણ થાકેલો અને ભૂખ્યો હતો તોયે ખેંચી તાણીને એક મંદિર જોવા જવાનો શું અર્થ હતો?! અમે એ દિવસે જેટલી ખૂબસૂરતી જોઈ હતી તેની સામે તો એ મંદિર પાણી ભરવાનું હતું એ તો મને બહારથી જ ખબર પડી ગઈ હતી. પણ, સૅમની જીદ્દ એટલે જીદ્દ! વળી, મેં કહ્યું કે, તો તું જોઈ આવ અને હું રિયોકાન જાઉં છું તો એમ પણ ન માને. હું પરાણે ગઈ તેની સાથે અને મને એ સમયે મારો પ્રવાસ જેટલો અર્થહીન લાગ્યો હતો ને તેટલો કદાચ ક્યારેય નહીં લાગ્યો હોય! અમે એ મુદ્દા પર બરાબર ઝઘડી પડ્યા.

એ જે પ્રકારનાં પ્રવાસમાં માને છે એ છે લિસ્ટવાળાં – ‘આ જોઈ આવ્યા અને પેલું જોઈ લીધું’ પ્રકારનાં અને હું, થાકનાં માર્યા પૂરેપૂરું અનુભવી પણ ન શકાય તેવાં લિસ્ટને ચોંટી રહેવામાં બિલકુલ નથી માનતી. અમારો ત્યારનો ઝઘડો તેનાં માટે ક્ષણિક હતો પણ, મારા માટે સૈદ્ધાંતિક હતો એટલે મારા મનમાં તેનાં પ્રત્યેનો ગુસ્સો અને અકળામણ પણ લાંબાં ચાલ્યાં. અંતે અમે એ મંદિર ગયા અને દસ મિનિટમાં લટાર મારીને બહાર પણ નીકળી ગયા. મારા ધાર્યા પ્રમાણે એ મંદિરમાં ખરેખર કૈં ખાસ નહોતું જ!

રિયોકાન પહોંચીને જમવાનો પ્રશ્ન હજુ પણ સળગતો હતો. સૅમને એરબીએનબી પર એક એક્સપીરિયન્સ મળ્યો જે અમારા જોયાની અડધી કલાકમાં જ શરુ થતો હતો. તેમાં ક્યોતો-સ્ટાઇલ ઓકોનોમિયાકી ખાવાથી શરુ કરીને, જૂનાં ક્યોતોની walking tour શામેલ હતી અને એ ત્યાંની ‘ગેઇશા’ સંસ્કૃતિ વિશે અમને માહિતી પણ આપવાનો હતો. સૅમે સૌથી પહેલા તો વેજિટેરિયન ઑપશન્સ વિષે તપાસ કરી. ટૂર ગાઈડે પાંચ જ મિનિટમાં હકારાત્મક જવાબ આપ્યો એટલે મને પૂછીને સૅમે અમારું બંનેનું સાઈન-અપ કરી દીધું. અમે ગિઓન-શિજો રેલવે સ્ટૉપ પર મળ્યા. બધા એકઠા થઇ ગયા એટલે ગાઈડ અમને ઇસ્સેન-યોશોકુ નામનાં એક ઓકોનોમિયાકી રેસ્ટ્રોં પર લઇ ગયો. એ રેસ્ટ્રોંનું ઈન્ટીરિયર જૂની જાપાનીઝ અને અમેરિકન કૉમિક્સ અને એમિનેશનનાં નાના મોટાં રેફરન્સથી ભરેલું હતું અને ઘણાં બધાં ટેબલ્સ પર ખરેખરા માણસનાં કદ અને આકારનાં પૂતળાં હતાં. ટૂઅર ગાઈડે અમને એ પૂતળાં પાછળની કથા પણ કહી હતી પણ, ત્યારે અમે એટલા થાકેલા અને ભૂખ્યા હતા કે, એ વાત પણ યાદ નથી અને ત્યાંનાં બહુ ફોટોઝ પણ નથી.

ઓકોનોમિયાકી ખરેખર ખૂબ સારી હતી. એ જગ્યા અમને પોતાની જાતે ગૂગલ મૅપ્સ પર કદાચ ક્યારેય ન મળી હોત એટલે અમારા માટે તો ત્યારે જ એ એક્સપીરિયન્સ લેખે લાગી ગયો હતો! પણ, આગળ હજુ શું શું બાકી હતું એ તો અમને ખબર જ નહોતી.

ત્યાં ખાવા પીવાનું પતાવીને અમને તેણે ‘ગીયોન’ની શેરીઓમાં ફેરવ્યા. ગીયોન વિસ્તાર ત્યાંની ગેઇશા સંસ્કૃતિ માટે પ્રખ્યાત છે. ‘મેમોઆર્સ ઓફ અ ગેઇશા’ પુસ્તક અને ફિલ્મમાં જેનો અઢળક ઉલ્લેખ આવે છે અને જ્યાં એ ફિલ્મનું ઘણું બધું શૂટિંગ થયેલું છે, આ એ જ વિસ્તાર છે. જો કે, એવું નથી કે, ગીયોનમાં ઘુસી જાઓ એટલે બધે જ ગેઇશાઓ આંટા મારતી જોવા મળે. ગીયોન બહુ મોટો વિસ્તાર છે અને આખું ગીયોન જૂનું અને સાંસ્કૃતિક નથી. ત્યાં મોટા ભાગે તો દુકાનો અને શૉપિંગ ડિસ્ટ્રિક્ટ જ છે. જૂનાં ક્યોતોનાં કલાસિક બાર અને રેસ્ટ્રોં એ આખા વિસ્તારની ફક્ત ત્રણ-ચાર પ્રખ્યાત, મોટી શેરીઓમાં આવેલાં છે જ્યાં ગેઇશાઓ ઘણી વખત આવતી હોય છે.

ત્યાં ફરતા ફરતા અમારો ટૂઅર ગાઇડ અમને ગેઇશા સંસ્કૃતિ વિષે ઘણું બધું જણાવતો ગયો. સૌથી પહેલા તો પ્રખ્યાત માન્યતા મુજબ ગેઇશા એટલે જાપાનની કોઈ ઊંચા પ્રકારની દેહ-વ્યાપારિણી એવું બિલકુલ નથી. આ માન્યતા મોટા ભાગે ‘મેમોઆર્સ ઓફ અ ગેઇશા’, અન્ય પશ્ચિમી લખાણ અને પશ્ચિમી પૂર્વધારણાઓને કારણે આખા વિશ્વમાં ઘર કરી ગઈ છે. તકલીફ એ છે કે, જાપાન વિષે બાકીની દુનિયા વાંચી શકે તેવું બધું જ લગભગ અમેરિકન્સ દ્વારા લખાયેલું છે. યુરોપીયન જીવનશૈલી અને માન્યતાઓ મુજબ ગોરા લોકોએ 1960 પહેલા જયારે પણ અન્ય સંસ્કૃતિઓ વિષે લખ્યું છે ત્યારે એ લોકોએ પરફોર્મિંગ આર્ટ્સને લાગતું કામ કરતી સ્ત્રીને ‘વેશ્યા’ની કૅટેગરીમાં જ જોઈ છે. આ જ વસ્તુ ભારતની એક સમયની સારામાં સારી ગાયિકાઓ અને નૃત્યાંગનાઓ, જે એ સમયમાં તાવાયફ તરીકે ઓળખાતી, તેમની સાથે પણ બની છે.

જાપાનમાં મનોરંજકોની ત્રણ કક્ષાઓ હતી/છે. એક છે ‘યુજો’, કોઈ ખાસ આવડત વિનાની સામાન્ય દેહ-વ્યાપારિણી. બીજી ‘ઓઇરાન’, જે દેહ વ્યાપારિણી તો હતી જ પણ, સાથે સાથે તેને ઓરિગામી, કેલિગ્રાફી, સંગીત, નૃત્ય, પારંપારિક ટી-સેરિમની, શિક્ષણ અને દુનિયાનનું જ્ઞાન વગેરે ઘણી બધી આવડતો હોય ત્યાર પછી જ ‘ઓઇરાન’નું સ્થાન મળતું. દેખીતી રીતે જ એ સ્ત્રીઓ સંગ ફક્ત ઉચ્ચ વર્ગને પોસાતો અને એ કોને હા પાડશે અને કોને નહીં પાડે તેની પસંદગી સમગ્રપણે તેમની રહેતી. ત્રીજી ‘ગેઇશા’ જેનું મુખ્ય કામ દેહ-વ્યાપારનું ક્યારેય રહ્યું જ નથી. ‘ગેઇશા’ શબ્દનો સીધો અર્થ ‘પરફોર્મિંગ આર્ટિસ્ટ’ થાય છે. તેમની મુખ્ય આવડત છે પારંપારિક જાપાનીઝ કળાઓ વડે તેમનાં પેટ્રન્સનું મનોરંજન કરવું. તેમને પણ ઓરિગામી, નૃત્ય, સંગીત, ટી-સેરિમની, વાર્તાલાપની કળા, પારંપારિક સાહિત્ય અને કવિતાઓઓ વગેરે અનેકવિધ કળાઓ સારી રીતે આવડતી હોવા જોઈએ!

ગેઇશા બનવું ખૂબ અઘરું છે. ઇચ્છુક વ્યક્તિએ છથી સાત વર્ષ સુધી પીઢ ગેઇશા પાસે ટ્રેઇનિંગ લેવાની હોય છે. તેમની આવડતનાં આધાર પર તેમની બે કૅટેગરી હોય છે – ‘ગાઇકો’ અને ‘માઇકો’. સાદી ભાષામાં ‘માઇકો’ કહેવાય છે શિખાઉ ગેઇશાને અને ‘ગાઇકો’ એટલે પ્રોફેશનલ ફુલ-ટાઈમ ગેઇશા. તેમની સાથે થોડો સમય વિતાવવો પણ તમને ખૂબ મોંઘો પડી શકે અને એ લોકો આસાનીથી કોઈને મળે પણ નહીં. એક બહારની વ્યક્તિ તરીકે તેમને મળવા માટે પણ આપણે વ્યવસ્થિત સંપર્ક શોધવા પડે. ક્યોતોમાં ગેઇશા જેવ કોશ્ચ્યુમ અને મેક-અપ સાથે ટૂરિસ્ટ્સને તૈયાર કરી દેતાં ઘણાં સ્ટુડિઓ છે. ઘણાં બધા પ્રવાસીઓ આવી રીતે તૈયાર થઈને ફરતા અને ફોટોઝ પડાવડતા જોવા મળે. જો કે, ખરેખરી ગેઇશા દેખાવી બહુ જૂજ છે અને કદાચ દેખાય તો પણ તમે તેમને આસાનીથી ઓળખી ન શકો. જો કે, અમારા ટૂર ગાઈડે જણાવ્યા મુજબ એક વાત તો પાક્કી જ છે કે, જો એ ભીડવાળી જગ્યામાં દેખાય તો એ પાક્કે પાયે ગેઇશા નથી. એ લોકો સામાન્ય રીતે ભીડ વિનાની ગલિયારીઓમાંથી ચાલતી હોય છે.

ગાઈડની વાતો સાંભળતા સાંભળતા અમે ગિયોનની એકદમ ધમધમતી ગલીમાંથી અચાનક એક અંધારી સુમસામ ગલીમાં આવી ચડ્યા. ત્યાં એક દરવાજા પાસે અમને ઊભા રાખીને તેણે અમને એક ઘર બતાવ્યું, જે ગેઇશા-હાઉઝ હતું, જે ‘ઓકિયા’ તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ ઘરોમાં સામાન્ય રીતે એક કરતાં વધુ ગેઇશા અને માઇકો એકસાથે રહેતી હોય છે. અમે ગાઇડને પૂછ્યું કે, સામાન્ય લોકોને કઈ રીતે ખબર પડે કે અહીં ગેઇશા રહે છે? કે પછી સામાન્ય લોકોને ખબર ન પડે તેવો તેમનો હેતુ હોય છે? ગાઈડે અમને એક પાટિયું દેખાડ્યું અને જણાવ્યું કે, આના પરથી ખબર પડે. તેમાં જાપાનીઝમાં કૈંક લખેલું હતું અને કોઈ ચોક્કસ પ્રકારની ડિઝાઇન બનાવેલી હતી.

ત્યાંથી આગળ ચાલીને બીજી બે-ત્રણ શાંત ગલીઓ ઓળંગીને ગાઈડે અમને એક મોટું બિલ્ડિંગ બતાવ્યું અને કહ્યું કે, માઇકો પોતાની ગેઇશા ટ્રેઇનિંગનાં ભાગ રૂપે અહીં પરફોર્મ કરતી હોય છે, જે સામાન્ય લોકો બહુ વ્યાજબી ભાવમાં માણી શકે છે. અને અમે પછીનાં દિવસોમાં ક્યોતો હોઈએ તો ત્યાં આવીને એ અનુભવ માણી શકીએ. એ જગ્યાનું નામ છે ‘ગિયોન કૉર્નર’. મેં અને સૅમેં તેની બરાબર નોંધ લીધી.

અમે અમારી વૉકિંગ ટૂઅરમાં પોણે રસ્તે પહોંચી ગયા હતા પણ છતાંયે ગાઈડનાં કહેવા મુજબ કોઈ ગેઇશા અમને દેખાઈ નહોતી. પણ, અંતિમ બે ગલીઓમાં ફરતા મેં ગેઇશા હોઈ શકે તેવા ઠાઠવાળી એક સ્ત્રીને ટૅક્સીમાં મુસાફરી કરતા જોઈ અને ટૂર ગાઇડને પૂછ્યું કે, એ ખરેખરી ગેઇશા હતી? તેણે મોં ફેરવ્યું ત્યાં સુધીમાં ટૅક્સી આગળ નીકળી ગઈ હતી. પણ, તેણે જણાવ્યું કે, અમે જે ગલીમાં હતા એ એકદમ શાંત હતી અને એ સ્ત્રી એકલી મુસાફરી કરતી હતી એટલે તે ગેઇશા જ હોવી જોઈએ! ત્યાર પછી અમે એક નદી ઓળંગીને પુલ પર ચાલતા ગીયોનની પેલે પાર ગયા. નદી અને મંદિરોનાં મિશ્રણથી ભરેલાં એ શહેરમાં અમને વારે વારે કાશી યાદ આવી જતું. અમે પછીનાં દિવસે ફુરસતની ક્ષણોમાં આશુને એ વિષે કહ્યું હતું ત્યારે અમને ખબર પડી હતી કે, ક્યોતો અને કાશી ખરેખર ‘સિસ્ટર સિટીઝ’ છે!

એ રાત્રે અમારાં ફોનમાં પણ બૅટરી નહોતી અને આખો દિવસ મંદિરોમાં ચાલી ચાલીને અમારાં શરીરમાં પણ નહોતી. છતાંયે, ક્યોતોની વૉકિંગ ટૂરને હું એ દિવસનો અમારો સૌથી સારો નિર્ણય માનું છું! ક્યોતો એટલું સાંસ્કૃતિક શહેર છે કે, ત્યાંની ગલીઓ અને મંદિરોમાં કોણ જાણે કેટલીયે વાર્તાઓ, કેટલાં કિરદારો છુપાયેલાં હશે! આ કહાનીઓ તમે કોઈ જાપાનીઝ પાસેથી જેટલી સાંભળો, ક્યોતો તમને તેટલું વધુ રસપ્રદ લાગશે!

ક્યોતો – 2

ક્યોતો, જાપાન

ક્યોતોની પહેલી સવારે અમને surprises મળ્યાં! અમે નહાવા માટે ગયા ત્યારે જાણ્યું કે, બાથરૂમમાં એક નાનો ઓનસેન છે. એ ઓનસેનમાં હાકોને જેવી મજા તો નહોતી પણ જે હતું એ ઘણું સારું હતું! બાથરૂમમાં તાળાં જેવું ખાસ કૈં હતું નહીં. ફક્ત બહાર એક વૃદ્ધ માણસ ચોકીદારી કરતો. ત્યારે અમને સમજાયું કે, પેલી સ્ત્રી નહાવા માટે બધાં માટે ચોક્કસ સમય કેમ નિર્ધારિત રાખતી હતી. નાહીને તૈયાર થઈને રિયોકાનનાં રૂમની બારીઓ ખોલીને બહાર જોયું તો આંખો પહોળી થઇ ગઈ! સાંજે અંધકારમાં અમને સરખું દેખાયું કે સમજાયું નહોતું કે અમે જ્યાં રહેતા હતા એ ગલી અને એ આખો વિસ્તાર કેટલો અદભુત હતો! નીચે જઈને આંટો માર્યો તો લાગ્યું કે, ‘મેમોઆર્સ ઓફ આ ગેઇશા’નાં કોઈ સીનમાં જ જાણે અમને સ્થાન મળી ગયું હોય. અમે લગભગ નવ વાગ્યે તો બહાર પણ નીકળી ગયા હતા ત્યારે શેરીઓ ખાલી હતી અને કોઈ પણ પ્રકારની ભીડ નહોતી. પહેલા તો અમે કોદાઈજી મંદિર પાસે ફરીથી આંટો માર્યો. પછી શોધ્યું એક નાનું કાફૅ જ્યાં ‘સ્ક્રેમ્બલ્ડ એગ્સ ઍન્ડ ટોસ્ટ’ વગેરે પાશ્ચાત્ય બ્રેકફસ્ટ મળી ગયાં. અમારો વિચાર એવો હતો કે, ત્યાં જો ફટાફટ કૈંક ખાઈ લઈએ તો બપોરે મોડે સુધી ફરી શકીએ અને વચ્ચે ભૂખ ન લાગે.

કાફૅ તરફ જતા રસ્તામાં અમે અનેક ફોટો શૂટ્સ જોયાં – લગ્નનાં બેથી ત્રણ શૂટ્સ, જાપાનનાં પારંપારિક પોષાકમાં તૈયાર થયેલી સ્ત્રીઓ અને યુગલોનાં એક-બે શૂટ્સ વગેરે. સ્વાભાવિક રીતે જ, વહેલી સવારે ટૂરિસ્ટની ભીડ ન હોય ત્યાં સુધીમાં ત્યાંનાં સુંદર મંદિરો પાસે અને ત્યાંની સાંકડી ગલીઓમાં આરામથી ફોટોઝ લઇ શકાય.

બ્રેકફસ્ટ પછી સૅમ માટે અમે નવાં શૂઝ શોધ્યાં. મેં જે ભૂલ કરી હતી એ જ ભૂલ તેણે પણ કરી હતી. ટ્રાવેલિંગ પહેલા ઉત્સાહમાં આવીને શૂ શોપિંગ અને પછી નવા શૂઝ લઈને નવાં દેશમાં આવવું, જ્યાં શૂઝ આરામદાયક ન હોય તો પણ તેને બદલી શકવાનો કોઈ સ્કોપ ન હોય. તે જે નવાં શૂઝ પહેરીને આવ્યો હતો તેમાં તેનાં પગનાં અંગૂઠાં એટલાં દબાતાં હતાં કે, કોઈ ચાન્સ જ નહોતો કે એ શૂઝમાં એ આખો દિવસ ચાલતા બહાર ફરી શકે. જાપાનમાં દૂકાનો ખૂલવાનો સામાન્ય સમય અગિયાર છે. પણ, સાડા નવ – દસ આસપાસ અમને ગૂગલ મૅપ્સ પર ત્રણ દૂકાનો ખુલી દેખાઈ અને તેમાંની સૌથી છેલ્લી દુકાનમાં નસીબજોગે સૅમનો મેળ પડી ગયો. નહીં તો એ દિવસે વહેલા ઊઠવાનો કોઈ અર્થ ન રહેત. શૂઝ મળ્યાં પછી સૅમ ઊડવા લાગ્યો હતો કારણ કે, જાપાની કારીગરીનાં ચામડાંનાં એ શૂઝ એટલાં સુંદર, હળવાં અને આરામદાયક હતાં કે, એ શૂઝ સૅમ હજુ સુધી રોજ પહેરે છે.

ત્યાંથી અમે શરુ કરી ક્યોતોનાં સુંદર મંદિરોની મુલાકાત. અમારો પહેલો મુકામ હતો ‘કિયોમીઝુ દેરા’. શૂ સ્ટોરથી મંદિર સુધી અમે ચાલીને ગયા. આપણાં ટેકરીઓ પર આવેલાં મંદિરોની જેમ જ એ મંદિરનાં મુખ્ય દ્વાર પહેલા પણ સાંકડી ગલીઓમાં નાની નાની દુકાનો છે અને એ દુકાનો શરુ થાય ત્યાંથી મંદિર સુધીનાં રસ્તામાં વાહનો ચાલી શકે તેમ નથી એટલે એ રસ્તો તો પગપાળા જ કાપવો પડે. ત્યાં પહોંચીને જોયું કે, એ મંદિર વિશાળ પરિસરમાં પથરાયેલું છે! મંદિરની ઇમારતો તો છે જ પણ, તેની આસપાસ વૃક્ષાચ્છાદિત એટલો મોટો વિસ્તાર છે કે, એમ જ લાગે કે, આ મંદિર કોઈ નૅશનલ પાર્કની વચ્ચે આવેલું છે! એ વિસ્તારમાં ચાલવા માટે કેડીઓ પણ હતી જ્યાં અમે ખૂબ ચાલ્યા અને ‘ફૉલ કલર્સ’ – પાનખર ઋતુનાં રંગો કોને કહેવાય તેનો પહેલો પાઠ ભણ્યા. ત્યારે તો અમને ખબર પણ નહોતી કે, એ દિવસમાં અમે આગળ શું શું અને કેવું કેવું જોવાનાં છીએ!

ત્યાંથી બસ પકડીને આગળ જવાનો ઈરાદો હતો પણ, સૅમનાં પ્રતાપે અંતે ટૅક્સી કરીને જ અમે પહોંચ્યા ‘હેઇયાન શ્રાઈન’. જ્યારે આ શ્રાઈન જોઈ ત્યારે મને ખબર નહોતી પણ, પાછળથી એ મૂવી જોઈને જાણ્યું હતું કે, ‘લૉસ્ટ ઈન ટ્રાન્સલેશન’માં આ જ શ્રાઈનનાં ચોગાનમાં એક સીન છે. અલબત્ત, તેમાં પાનખર નહીં પણ, શિયાળો છે અને શ્રાઈનનો ઘણો બધો વિસ્તાર બરફથી ઢંકાયેલો છે.

ત્યાંથી પણ ફરીથી ટૅક્સી દ્વારા જ અમે આગળ ગયા ‘ગિંકાફૂજી’ તરફ. ગિંકાકુજી પહોંચતા સુધીમાં બપોરે લગભગ એક વાગી ગયો હતો. મને બહુ ભૂખ તો નહોતી લાગી પણ, કૈંક નાનકડું ખાવાની ઈચ્છા જરૂર હતી. એ મંદિરનાં દરવાજા પાસે પણ નાની નાની દુકાનો હતી. તેમાંની એક દુકાનમાંથી અમે શેકેલું શક્કરિયું ખરીદ્યું અને આગળ જઈને એક સ્થળેથી માચા લાટે (matcha latte). એક વાત તો માનવી જ રહી કે, જે ખાવા પીવાની જે વસ્તુ જે દેશ/ગામ/શહેરની ખાસિયત હોય તે દેશ/ગામ/શહેરમાં રસ્તામાં કોઈ રેન્ડમ જગ્યાએ પણ એટલી સારી મળશે કે, તેની સામે અન્ય જગ્યાએ એ જ વસ્તુ કોઈ માસ્ટરશેફ પણ બનાવે તો પણ તેમાં તેટલી મજા નહીં આવે!

બીયર અને કોકા કોલા માટે એક પ્રખ્યાત થિયરી છે કે, યુરોપીયન મૂળની કોઈ પણ પ્રખ્યાત બીયર – ગિનિસ, હાઈનિકેન વગેરે જો ખરેખર યુરોપમાં બનેલી હોય તો તેનો સ્વાદ અન્ય દેશોમાં બનેલી એ જ બ્રાંડની બીયર કરતાં અનેક ગણો વધુ સારો હોય છે. કોકા કોલા માટે પણ કહેવાય છે કે, દરેક દેશમાં કોકા કોલાનો સ્વાદ થોડો અલગ આવતો હોય છે. આનું એક કારણ એ માનવામાં આવે છે કે, દરેક દેશમાં પાણીનો સ્વાદ અલગ હોય છે અને એ સ્વાદ પાણી જેમાં ભળે છે એ વસ્તુમાં પણ પોતાની છાપ છોડે છે. પીણાંમાં તો આ પાણીનાં સ્વાદવાળી થિયરી પ્રખ્યાત છે જ પણ, મારું માનવું છે કે, આ થિયરી ખાવા પીવાની દરેક વસ્તુ માટે લાગૂ પડતી હોવી જોઈએ. કદાચ આ જ કારણ છે કે, જે વસ્તુ જ્યાંથી પ્રખ્યાત થઈ હોય ત્યાં જઈને માણવામાં સાર છે અને ત્યાં જઈ ન શકાય તો ત્યાં બનેલી વસ્તુઓ જે ઇમ્પોર્ટ થઈને આવી હોય તે લેવામાં સાર છે. જેમ કે, જાપાનની પ્રખ્યાત માચા અને હોજીચા, જે મેં ગિંકાકૂજી ની બહાર એક નાનકડી દુકાનમાં પણ ટ્રાય કરી તોયે અદ્ભુત લાગી!

ગિંકાકુજીનો નજારો અદ્ભુત હતો! ત્યાર સુધીમાં જોયેલાં તમામ મંદિરોમાં કદાચ સૌથી સુંદર એ જ હતું.

ગિંકાકૂજી પછી અમે ‘ફિલોસોફર્સ વોક’ નામની એક સુંદર કેડી પર ચાલવા લાગ્યા. કેડીની ડાબી બાજુ એક નાની સરવાણી વહેતી હતી જેને સામે પાર જવા માટે ઠેક ઠેકાણે નાનકડાં બ્રિજ બનાવેલાં હતાં અને આખો વિસ્તાર લીલાં પીળાં લાલ રંગનાં અલગ અલગ શેડ્સનાં વૃક્ષોનાં પાંદડાં થી છવાયેલો હતો. જમણી બાજુ શરુઆતમાં છૂટી છવાઈ નાની કળાત્મક દુકાનો, ગિફ્ટ શોપ્સ અને એકાદ બે નાના કાફે હતાં. કેડી પર અમે ઘણાં કલાકારો જોયા જે ત્યાં જ બેસીને એ રંગો અને નજારો વૉટર કલર વડે કાગળ પર કેદ કરી રહ્યા હતા. તેમાંનાં એક કલાકાર પાસેથી મેં પોસ્ટકાર્ડ નાં કદનાં ત્રણ પેઇન્ટિંગ્સ ખરીદ્યાં.

એ કેડી સુંદર તો હતી પણ, ખૂબ લાંબી હતી. એક સમય પછી આગળ ચાલવાનો મારો કોઈ ઈરાદો નહોતો. મને ભૂખ પણ ખૂબ લાગી હતી. પણ, સેમ મિશન પર હતો. તેને એ કેડીનાં અંતે આવેલું એક મંદિર પણ જોવું હતું. એટલે મારા સહપ્રવાસી ની ઈચ્છાને માન આપીને હું પણ ચાલતી રહી.

મને એવી લાગણી થવા માંડી હતી કે, જાણે હું ફક્ત એક પછી એક સ્થળ એક લિસ્ટમાં ટિક ઓફ કરી રહી હતી. સૅમ એ વિચારથી ચાલતો હતો કે, એ દિવસે જેટલાં બને તેટલાં પ્રખ્યાત સ્થળો જોઈ લેવાં. જ્યારે, હું એ મતની હતી કે, પ્રવાસ કોઈ મિશન નથી કે, એક લિસ્ટ બનાવ્યું હોય તો એ લિસ્ટની તમામ વસ્તુઓ થવી જ જોઈએ. પ્રવાસ મારા માટે ‘ગો-વિથ-ધ-ફ્લો’ પ્રકારનો આરામદાયક અને વિચારપૂર્ણ અનુભવ છે. પ્રવાસ મારા માટે દોડવાની નહીં, પણ થોભવાની પ્રવૃત્તિ છે જેની ગતિ એવી હોવી જોઈએ કે, નવી જગ્યા, નવા લોકો વચ્ચે પોતાનાં જીવનને પણ અલગ દૃષ્ટિએ જોઈ શકાય અને એ સમય એટલો મુક્ત હોવો જોઈએ કે, મગજમાં નવાં વિચારો માટે સ્થાન બને. મારાં મતે ટ્રાવેલર અને ટૂરિસ્ટ વચ્ચેનો આ એક મોટો ફર્ક છે અને આ ફર્ક મને મારી અને સૅમની ટ્રાવેલ કરવાની રીતમાં જણાઈ રહ્યો હતો. હું એ સમજતી હતી કે, તેને આ રીતે ફરવામાં મજા આવતી હશે. પણ, હું ત્યારે પરાણે એ પ્લાનમાં ઢસડાઈ રહી હતી.

મારું મગજ હવે સુંદરતા નહીં, પણ ભૂખ અને થાકમાં પરોવાયેલું હતું અને મને થોડી અકળામણ પણ થતી હતી. મને યાદ પણ નહોતું કે, કેટલાં સમય પછી હું કોઈ અન્ય વ્યક્તિ સાથે ટ્રાવેલ કરી રહી હતી. મને આટલાં દિવસ સૅમ અને બાકીનાં ત્રણની કંપની ગમી તો હતી, પણ,સમય સમયાંતરે ચોક્કસ વિચાર આવતો કે, ટ્રિપની શરુઆત માં ઓસાકામાં મારાં દિવસો વધુ મુક્ત હતાં અને મને તેમાં થોડી વધુ મજા આવતી હતી. તેમાંયે ખાસ એ દિવસ તો જાણે રખડવા ભટકવાનું મટીને ટુર્સ એન્ડ ટ્રાવેલ્સ નું પૅકેજ બની ગયો હતો.

ક્યોતો – 1

ક્યોતો, જાપાન

રિયોકાનનાં વૃદ્ધા અધિષ્ઠાત્રીએ અમને તેમની પાછળ જવાનું સૂચવ્યું. રિસેપ્શન ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર હતું, ત્યાંથી એક માળ ચડીને અમે ઉપર ગયા. દાદરા પાસેનો જ એક રૂમ અમને આપવામાં આવ્યો હતો. રૂમ એક નાનકડી કૅબિન જેવો દેખાતો હતો. તેનો દરવાજો જમણી તરફ સ્લાઈડ થતો હતો. અંદર એક ટચૂકડી લૉબી જેવી જગ્યા હતી જ્યાં અમારા ઈનડોર સ્લિપર કાઢવાનું તેમણે ખૂબ માનપૂર્વક બંને હાથનાં ઇશારાથી સૂચવ્યું. અમે સ્લિપર ઊતાર્યાં પછી તેમણે સ્લિપર ફેરવીને બહારની દિશામાં ગોઠવ્યાં. એક રીતે અમારા માટે એ સૂચન હતું કે, “જાપાનમાં પગરખાં રાખવાની આ પ્રથા છે”. રૂમની લૉબીમાં ચાર શેલ્ફ હતાં જેમાં ટાવલ, મોજાં, કીમોનો વગેરે રાખેલાં હતાં. તેમણે વસ્તુઓ તરફ ઈશારો કરીને કહ્યું ‘મેન’, ‘ઊમેન’. પહેલા તો મને સમજાયું નહીં પણ, પાંચેક સેકન્ડ પછી સમજાયું કે, એ અમને દેખાડતા હતા કે, આ વસ્તુઓ પુરુષો માટેની છે અને પેલી મહિલાઓ માટે. તેમને અંગ્રેજીમાં વાક્યો પણ નહોતાં આવડતાં, ફક્ત અમુક શબ્દો આવડતાં હતાં જે તેમને પ્રવાસીઓ સાથે વાત કરવામાં મદદરૂપ થતાં.

અંદર રૂમમાં ફક્ત એક નીચું ટેબલ હતું અને જમીન પર ગાદલાં બિછાવેલાં હતાં. છતાં એક પણ રીતે એ રૂમ બોરિંગ નહોતો લાગતો. ટેબલ પર એક ગરમ પાણીનો જગ, ચાનાં બે નાના કપ, ચાની કિટલી હતાં અને એક નાની પ્લેટમાં કૈંક ઢાંકીને રાખેલું હતું. ગાદલાં પર સુઘડ રીતે બિછાવેલાં સફેદ બ્લૅન્કૅટ પર ઓરિગામી પદ્ધતિથી વળેલાં સુંદર રંગીન કાગળનાં નાના નાના બે પક્ષી મૂકેલાં હતાં. અમે અમારો સામાન મૂક્યો ત્યાં સુધીમાં એ વજ્રાસનમાં જમીન પર બેઠા અને ચા બનાવવા લાગ્યા. અમે સામાન મૂકીને નવરા પડ્યા એટલે તેમણે અમને બંને હાથનાં ઈશારાથી બેસવા માટે બોલાવ્યા. અમારાં કપમાં તેમણે green tea (matcha) રેડી, પછી પોતાનાં કપમાં રેડી અને નાની પ્લેટ ખોલી. તેમાં બે મોચી રાખેલાં હતાં, જે જાપાનની પારંપારિક મીઠાઈ છે. અમને ચા સાથે એ મોચી ખાવાનું આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું. એ દિવસ સુધી ખાયેલાં તમામ મોચીનો સ્વાદ ભૂલાવી દે તેટલાં સ્વાદિષ્ટ એ મોચી હતાં! ખરેખર તો આજની તારીખ સુધી અમારા માટે એ સ્વાદની નજીક પણ કોઈ મોચી નથી આવી શક્યાં.

ચા અને મોચીનો કાર્યક્રમ પત્યા પછી તેમણે પોતાનાં વાક્યરહિત ઇંગ્લિશમાં અમને સમજાવ્યું કે, મહિલાઓ અને પુરુષો માટે અલગ અલગ ટોઇલેટ્સ અમારાં માળે અને નીચેનાં માળે છે. રયોકાનમાં હૉસ્ટેલ જેવી વ્યવસ્થા હોય છે. કોઈ પણ રૂમમાં પોતાનાં ખાનગી ટોઇલેટ કે બાથરૂમ નથી હોતાં પણ, ત્યાં રહેતા તમામ લોકો વાપરી શકે એ માટે shared ટોયલેટ અને બાથરૂમ હોય છે. દરેક રહેવાસીને પૂછીને નહાવા માટે સવારે અને સાંજે અડધી કલાકનો સમય પહેલેથી બુક કરી રાખવાની પ્રથા ત્યાં હતી એટલે તેમણે અમારે ક્યા સમયે નહાવું છે એ પૂછવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ, એ વ્યવસ્થા વિષે અમને પહેલેથી ખબર નહોતી અને તેમનાં વાક્યરહિત ઇંગ્લિશમાં એ શું પૂછી રહ્યા હતા એ અમને સમજાતું નહોતું એટલે અમે તેમને ફરી ફરીને તેમને સમજાય તેવા તૂટક ઇંગ્લિશમાં તેમને પૂછતા રહ્યા કે, એ શું કહેવા માગે છે. તેમણે ત્રણ વખત એ જ શાંતિથી, એ જ સ્વરમાં, એ જ શબ્દો ફરથી કહ્યા! કોઈ પણ પ્રકારનો ગુસ્સો નહીં, ચીડ નહીં કે ઉતાવળ પણ નહીં. અમને સમજાયું પછી અમે તેમને અમારી પસંદગીનો નહાવાનો સમય જણાવ્યો, જે એ પોતાનાં નોટપૅડમાં લખીને, ખાલી વાસણો લઈને એ ચાલ્યા ગયા.

તેમનાં ગયા પછી અમે થોડો સમય શાંતિથી બેઠા. Again, અમારા માટે રિયોકાનનો અનુભવ તદ્દન નવો હતો અને પહેલાંનાં તમામ નવાં અનુભવો જેટલો જ interesting પણ! અમે પહેલા તો અમારા રૂમની નાની નાની વસ્તુઓ નીરખી. ત્યાંની બારીઓ પણ સ્લાઈડિંગ હતી અને રસપ્રદ રીતે ખુલતી હતી. બે અલગ અલગ કાપડનાં જૂદાં જૂદાં કિમોનો હતાં. અમારી બારીમાંથી દેખાતો નજારો એવો હતો કે જાણે કોઈ વીસમી સદીની શરૂઆતનાં, ફોટો અને ફિલ્મોમાં જોયેલાં જાપાનમાં આવી ગયા હોઈએ! ત્યાં થોડી વાર બેસીને અમે બહાર નીકળ્યા.

નીચે ઓસરીમાં જઈને જોયું તો અમારાં શૂઝ ક્યાંયે નહોતાં દેખાતાં. બે-ત્રણ સેકન્ડમાં એક માણસ ઝડપથી બહાર આવ્યો અને તેણે અમારાં શૂઝ બહાર કાઢીને ઉંબરા પર રાખ્યાં. અમે સ્લિપર્સ કાઢ્યાં એટલે તરત તેણે દરવાજા પાસે અંદરની દિશામાં સ્લિપર્સની હરોળમાં મૂકી દીધાં. અમને શ્રીએ જે સંસ્કૃતિ વિષે કહ્યું હતું એ સંસ્કૃતિ અમે ત્યાં અમારી નજરે જોઈ. ત્યાં નાનામાં નાની વસ્તુ કરવાની એક નિશ્ચિત પદ્ધતિ હતી અને સમગ્ર વ્યવહાર એ પદ્ધતિ પ્રમાણે જ ચાલતો હતો. રિયોકાનમાંથી બહાર નીકળીને અમારી બારી જે શેરીમાં પડતી હતી એ શેરીમાં અમે આગળ ચાલ્યા. સાંજ પડી ગઈ હતી અને અંધકાર પ્રસરી ગયો હતો. એક-દોઢ મિનિટ ચાલતા જ અમને રસ્તાની ડાબી બાજુ રંગીન વૃક્ષોથી આચ્છાદિત રોશનીવાળાં દાદરા દેખાયાં. એ શું હતું એ તો જોવું જ પડે તેમ હતું. ઉપર જઈને જોયું તો એ એક સુંદર મંદિર હતું અને ત્યાં ખૂબસૂરત રોશની કરેલી હતી અને અપરંપાર ભીડ હતી. દેખીતી રીતે જ એ મંદિર સુપ્રસિદ્ધ હતું! તેનું નામ હતું ‘કોદાઇજી’. મંદિરની ટિકિટ સાથે જ અમે ‘એંતોફૂ-ઇન’ નામની કોઈ જગ્યા અને મંદિરનાં મ્યુઝિયમની પણ ટિકિટ લીધી.

અમે શરૂઆતમાં જે દાદરા નીચે શેરીમાંથી ઉપર તરફ જતાં જોયાં હતાં તેનો ઉપરથી નીચેનો નજારો

મંદિરનાં પરિસરમાં આંટો મારીને અમે નીચે આવ્યા તો સામે જ એંતોકુ-ઈન દેખાયું. એ જગ્યા સુંદર હતી. એ જગ્યાએ એક સુંદર બગીચો અને બૌદ્ધ ધ્યાન કેન્દ્ર હતાં. ચાર-પાંચ દાંતાવાળાં હળ જેવાં કોઈ ઓજાર વડે ધ્યાન કેન્દ્ર અને બગીચા વચ્ચે રેતીમાં સુંદર ડિઝાઇન કંડારેલી હતી.

અંદર જઈને અમને સમજાયું કે, એ ડિઝાઇન બનાવવાને પણ બૌદ્ધ ધર્મમાં ધ્યાનનો જ એક પ્રકાર માનવામાં આવે છે. અંદર એક રૂમમાં મુલાકાતીઓ માટે રેતીની ટ્રે અને તેમાં પેલાં ચાર-પાંચ દાંતાવાળાં હળનું એક નાનું સ્વરૂપ રાખેલું હતું. એ લઈને મુલાકાતીઓ રેતીમાં ચાસ પાડીને ડિઝાઇન બનાવી શકે અને એ ધ્યાનનું નાનું સ્વરૂપ માણી શકે. અમે તેનો લાભ ઊઠાવ્યો.

તેની બાજુનાં રૂમમાં પેન અને નાના કાગળની એક થપ્પી હતી. એ કાગળોમાં આછા રંગે એક આકૃતિ પ્રિન્ટ કરેલી હતી. એ પ્રિન્ટને કાળી પેનથી ઘેરી બનાવીને એ આખી આકૃતિ ઘેરી બેનાવવાની હતી. એ પણ ધ્યાનનો એક પ્રકાર હતો. તેમાં બે ઓપ્શ્ન હતાં. એક મોટી જાડી રેખાઓવાળો, બીજો પાતળી ઝીણી રેખાઓવાળો. અમે શૂરા થઇને પાતળી રેખાઓ ટ્રેસ કરવાની શરૂઆત તો કરી દીધી પણ, પંદરેક મિનિટ પછી સમજાઈ ગયું કે, આ કામ પૂરું કરતા ઓછામાં ઓછી પોણી કલાક લાગવાની. પણ, એ સાંજે તો અમારે આમ પણ જમવા સિવાય કઈં કામ નહોતું એટલે અમે દોરવાનું પૂરું કરીને જ ઊભા થયા.

તેની બાજુનો રૂમ સામાન્ય – આંખ બંધ કરીને થતાં ધ્યાન માટે હતો. પણ, ત્યાંની દીવાલો પર જે સુંદર ચિત્રો બનાવેલાં હતાં!

અમારાં રિયોકાનની જેમ એ જગ્યા પણ શાંતિ, સાદગી અને સુંદરતાનો સમન્વય હતી. ધ્યાન કેન્દ્રની બાજુનાં દરવાજામાં જ મ્યુઝિયમ હતું. એ પણ હતું તો સુંદર પણ, ત્યાં ઇંગ્લિશમાં કઈં લખેલું નહોતું એટલે અમને સમજાયું નહીં કે, અમે શું જોઈ રહ્યા હતા.

ત્યાં ફરીને અમને અતિશય ભૂખ લાગી હતી એટલે અમે શ્રીએ recommend કરેલી એક જગ્યા તરફ ચાલવા લાગ્યા. રસ્તામાં લોકલ ચીજ-વસ્તુઓની નાની નાની દુકાનો દેખાઈ પણ, લગભગ બધી જ દુકાનો બંધ હતી. એ જોઈને સમજાયું કે, ટોક્યોની સરખામણીએ ત્યાં જીવન ધીમી ગતિએ ચાલતું હોવું જોઈએ. શ્રીએ મોકલેલી જગ્યાની મૅપ્સ-પિન નજીક પહોંચ્યા પણ, ત્યાં અંદર કોઈ રેસ્ટ્રોં જેવું કૈં દેખાયું નહીં એટલે પાંચેક મિનિટ અમે ત્યાં ચક્કર લગાવ્યા એ જોવા માટે કે, રેસ્ટ્રોંનો દરવાજો ક્યાંયે આગળ-પાછળ નથી ને? છતાંયે મેળ ન પડ્યો એટલે અમુક સેકન્ડ તો ડર લાગ્યો કે, એ જગ્યા બંધ તો નથી થઇ ગઈ ને! અંતે હારીને મેં એક વ્યક્તિને મૅપ્સની પિન દેખાડીને ઈશારાથી પૂછ્યું તો તેમણે અમને શેરીનાં અંતે ડાબી બાજુ વળવાનું સૂચવ્યું અને અમને રેસ્ટ્રોં મળી ગયું!

ત્યાંનાં મેન્યુમાં એક જ વેજિટેરિયન વસ્તુ હતી જે અમે મંગાવી. સૌથી પહેલા તો અમને green tea પીરસવામાં આવી અને પછી પંદરેક મિનિટ સુધી કોઈ અમારાં ટેબલ આસપાસ ફરક્યું પણ નહીં!

જમવાનું આવતા થોડી વાર લાગી. પણ એક વખત આવવાનું શરુ થયું પછી તો બંધ જ ન થયું! અમારા જીવનમાં અમે ટોફુની આટલી બધી અલગ અલગ સ્વાદ અને ટેક્ષ્ચરવાળી, ઠંડી, ગરમ વેરાયટી ક્યારેય માણી નહોતી. એ સાથે જ અમને શાબુ-શાબુનું ટચૂકડું વર્ઝન પણ માણવા મળ્યું.

હાકોનેવાળાં શાબુ-શાબુની સરખામણીએ આ થોડું અલગ હતું. પણ, હતું તો સ્વાદિષ્ટ. અમે આ શાબુ-શાબુનો અર્થ પણ શ્રીને પૂછ્યો હતો. આપણી ભાષામાં કેમ ‘ધડાધડ’ જેવાં શબ્દો છે, જેનો ખરેખર તો એ ક્રિયા સાથે સંકળાયેલાં અવાજ પરથી બન્યા છે, તેવી જ રીતે શાબુ-શાબુ પણ અવાજ પરથી બનેલો શબ્દ છે. પાણી ઉકાળવાનો અવાજ અને પાણીમાં ખાવાની સામગ્રી ઉકળે ત્યારે પાણીનાં પરપોટાં બનીને ફૂટે તેનો જે અવાજ છે તેને એ લોકો ‘શાબુ-શાબુ’ તરીકે સાંભળે છે અને એટલે એ વાનગીનું નામ પણ શાબુ-શાબુ છે!

ત્યાં અમને જમવાની મજા તો આવી પણ ત્યાંથી રિયોકાન પાછા ફરીને થોડી વારમાં અમને ફરી ભૂખ લાગી. અમારા નસીબજોગે ત્યાં પણ એક નેપાળી રેસ્ટ્રોં હતું જે રાતે મોડે સુધી ખુલ્લું રહેતું હતું. એ રિયોકાનથી બહુ દૂર પણ નહોતું એટલે અમે ચાલીને જ ત્યાંથી થોડું જમવાનું લઇ આવ્યા અને જમીને તરત ઊંઘી ગયા જેથી પછીનાં દિવસે સવારે વહેલા બહાર નીકળી શકીએ અને સૂર્યાસ્ત પહેલા મંદિરો જોઈ શકીએ. ત્યાં રાત્રે જોવાનાં મંદિરો તો ગણીને એક કે બે હતાં, જેમાંનું પહેલું – કોદાઇજી તો જોઈ લીધું હતું.

ટોક્યોથી ક્યોતો

ક્યોતો, જાપાન, ટોક્યો

સોમવારે સવારે અમે ત્રણે હોટેલમાંથી ચેક-આઉટ કર્યું. મારે અને સૅમને ક્યોતો જવાનું હતું જયારે, અભિ ટોક્યોમાં જ રહેવાનો હતો પણ, અલગ હોટેલમાં – જે તેનાં કામથી નજીક હતી. એ ગયો પછી રેન્ટલ કાર ડ્રોપ કરીને અમે આશુ-શ્રીનાં ઘરે પહોંચ્યા. અમારે આગળની મુસાફરી કરવી હતી ફક્ત એક બૅગમાં ઓછામાં ઓછો સામાન લઈને. એટલે, જરૂર પૂરતાં કપડાં અને સૅમનું લૅપટૉપ એક બેગમાં નાંખીને વધારાનું બધું જ અમે આશુ-શ્રીનાં ઘરે રાખી દીધું. ક્યોતો સુધીની શિન્કાનસેન પકડવા માટે અમારે ટોક્યો સેન્ટ્રલ સ્ટેશન જવાનું હતું. આશુને પણ કામ માટે એ જ દિશામાં જવાનું હતું એટલે અમે ત્રણેએ સાથે જ ટ્રેન પકડી. ત્યાંથી આગળ એ ત્રણ અમારી સાથે નહોતા આવવાનાં એ વિચારથી મન થોડું દુઃખી થઇ ગયું પણ, સાથે ક્યોતો નામનું નવું, supposedly સુંદર, hyped શહેર કેવું હશે એ જોવા બાબતે excitement પણ હતું!

ટોક્યો સેન્ટ્રલ સ્ટેશન સુધી પહોંચતાં સાડા અગિયાર-બાર જેવું થઇ ગયું હતું અને અમારી ટ્રેન અડધો કલાક પછી હતી એટલે ત્યાં જ જમીને આગળ વધવાનું વિચાર્યું. જમવા માટે અમને એક મસ્ત જગ્યા પણ મળી ગઈ. અમારી ટોક્યોની હોટેલની બરાબર સામે ‘એરિક સાઉથ’ નામનું એક સાઉથ ઇન્ડિયન રેસ્ટ્રોં હતું જેનાં અમે શ્રી પાસેથી ખૂબ વખાણ સાંભળ્યાં હતાં. અમારાં હોટેલનાં રહેવાસ દરમિયાન તો અમે ત્યાં નહોતા જઈ શક્યા. પણ, તેની ટોક્યો સેન્ટ્રલ સ્ટેશન બ્રાન્ચ અમને ગૂગલ મૅપ્સ પર મળી. છેલ્લે અમે ભારતીય જમવાનું ક્યારે જમ્યા એ પણ યાદ નહોતું એટલે એમ પણ અમે એ રેસ્ટ્રોંનું નામ જોઈને ખુશ થઇ ગયા. ફક્ત એક મોટી ચેલેન્જ હતી – ટોક્યો અંડરગ્રાઉન્ડમાં ગૂગલ મૅપ્સની મદદથી દસ મિનિટથી ઓછા સમયમાં એ રેસ્ટ્રોં શોધીને ત્યાં પહોંચવું અને અડધી કલાક પછીની ટ્રેન પકડવી કારણ કે, એ ન પકડીએ તો બીજી અડધીથી પોણી કલાક રાહ જોવી પડે.

જો આ કોઈ મૂવીનો સીન હોત તો બૅકગ્રાઉન્ડમાં ફલાઇટ ઓફ ધ બમ્બલબી જેવો કોઈ સાઉન્ડટ્રૅક હોત. અમે મૅપ્સ ફોલો કરીને લગભગ દોડવાની ઝડપથી ચાલવા લાગ્યા. રસ્તામાં એક-બે વખત ખોટો વળાંક લીધો પણ અંતે એરિક સાઉથ પહોંચ્યા ખરા. ત્યાં લાંબી લાઈન હતી. લાઈન જોઈને લાગ્યું કે, વીસ મિનિટમાં ટ્રેન પકડવી અશક્ય છે. પણ, બે-ત્રણ મિનિટ ત્યાં ઊભા રહીને અમારું ધ્યાન ગયું કે, અમુક લોકો સીધા એક કાઉન્ટર પર જઈને ઓર્ડર કરી રહ્યા હતા. ત્યાં જઈને પૂછ્યું તો સમજાયું કે, લાઈન તેમનાં માટે છે જેમને અંદર બેસીને જમવું હોય. ટુ-ગો ઓર્ડર કરવા માટે કોઈ લાઈન નથી અને એ સાંભળીને અમને જે આનંદ થયો હતો તેની કોઈ સીમા નથી! તેમનું એક સેટ લંચ મેન્યુ હતું એટલે વધુ વિચાર્યા વિના તેમાંથી જ 3-4 વસ્તુ ઓર્ડર કરી. દસ મિનિટમાં અમારો ઓર્ડર તૈયાર થઇ ગયો એટલે એ લઈને ફટાફટ દોટ મૂકી. મને રસ્તા યાદ રાખતા બહુ વાર નથી લાગતી એટલે પાછા જતી વખતે ગૂગલ મૅપ્સની જરૂર ન પડી. અમે શિન્કાનસેન પ્લૅટફૉર્મ સુધી પહોંચ્યા ત્યારે જોયું કે, અમારી ટ્રેન એક મિનિટમાં નીકળવાની હતી એટલે જે સૌથી પહેલો ડબ્બો સામે આવ્યો તેમાં ચડી ગયા અને એ પછી થોડી જ સેકન્ડોમાં ટ્રેન ચાલવા માંડી. અમે જેમાં ચડ્યા એ ‘રિઝર્વ્ડ’ ડબ્બો હતો અને ‘નોન-રિઝર્વ્ડ’ સુધી જવા માટેની સાઇન્સ લગાવેલી હતી એટલે એ તરફ ચાલવા લાગ્યા. લગભગ દસેક ડબ્બા કૂદાવ્યા પછી અંતે ‘નોન-રિઝર્વ્ડ’ ડબ્બો મળ્યો પણ એ લગભગ આખો ભરેલો હતો એટલે એક-બે ડબ્બા વધુ પાછળ ગયા અને એક ખાલી રોમાં બેઠા.

બેઠા પછી વિજયનું હાસ્ય પણ મોં પર હતું અને સ્ટુપિડીટીનું પણ. એવું તો હતું નહીં કે એ દિવસની એ આખરી ટ્રેન હતી. એવું પણ નહોતું કે, પછીની ટ્રેન પકડવા માટે દોઢ-બે કલાક રાહ જોવી પડે. નહોતાં અમારા એ બપોરનાં કોઈ પ્લાન કે, આટલું દોડવું પડે. પણ, તોયે અડધી કલાક બચાવ્યા અને બધું પતાવીને જસ્ટ-ઇન-ટાઈમ પહોંચ્યાનો આનંદ તો હતો જ. થોડો શ્વાસ લઈને પાણી પીને અમે જમવાનું ખોલ્યું અને એ ખરેખર ખૂબ સ્વાદિષ્ટ હતું. અમારી ચોઈસ અને ટાઈમિંગ બંને એ દિવસે આનંદદાયક રહ્યાં હતાં!

મેં તો શિન્કાનસેનની ઝડપ, દરેક ડબ્બામાં ટાંચણી પડે તો પણ અવાજ આવે તેટલી શાંતિ, સ્વચ્છતા, આ બધું ઓસાકાથી ટોક્યો સુધીની સફરમાં માણી લીધેલું હતું. પણ, સૅમ માટે આ બધું જ નવું હતું એટલે લગભગ કલાક સુધી તો તેનું કૂતુહલ સમાતું નહોતું અને આ બધાંની આસપાસ વણાયેલી જાપાનીઝ સંસ્કૃતિ વિષે જ વાત કર્યા કરી.

આશુ-શ્રીએ અમને અલગ અલગ તબક્કે જાપાનની સંસ્કૃતિ અને વ્યવસ્થા વિષે ઘણી બધી માહિતી આપી હતી. ત્યાંનાં લોકો તેમનાં પ્લાનિંગ માટે જાણીતા છે. જ્યાં સુધી કોઈ પ્રોજેક્ટનું અથથી ઇતિ સુધીનું પ્લાનિંગ ન થાય અને તેમને એમ ન લાગે કે, એ પ્રોજેક્ટને લાગતાં તમામ પાસાં વિચારી લેવાયાં છે, ત્યાં સુધી એ લોકો ઇમ્પ્લિમેન્ટેશન શરુ જ ન કરે એટલી હદ સુધી પ્લાનિંગ પર ત્યાં ધ્યાન દેવામાં આવે છે. સિલિકન વેલીની ‘move fast and break things’ વિચારધારાથી આ તદ્દન વિરુદ્ધ છે! આશુનાં કહેવા પ્રમાણે જાપાનની પર્ફેક્શન પર જોર દેવાની વૃત્તિને કારણે જ ત્યાં ઇનોવેશન ધીમું થઈને લગભગ સદંતર બંધ થઇ ગયું છે અને જાપાનનું સૉફ્ટવેરની દુનિયામાં લગભગ કોઈ સ્થાન જ નથી.

ટ્રેનમાં આ વિષય પર અમે આગળ વિચાર અને વાત કરતા રહ્યા. સિલિકન વેલી અને લગભગ સૉફ્ટવેરની દુનિયામાં તમામપણે ‘પર્ફેક્શન’ કરતા ‘મિનિમમ વાયેબલ પ્રોડક્ટ (mvp)’નું મહત્ત્વ વધુ છે. પર્ફેક્શન સુધી પહોંચવા માટે ‘ઈટરેશન્સ’ અને ‘રિવિઝન્સ’ છે. પણ, એ એટલા માટે ચાલે કે, લગભગ કોઈ પણ પ્રખ્યાત, રોજીંદા જીવનમાં વપરાતો સૉફ્ટવેર એવો નથી કે, તેનો કોઈ એક ભાગ સરખી રીતે કામ ન કરે તો લોકો જીવ ગુમાવે. જ્યારે, જાપાન જે ટ્રેડિશનલ સેક્ટરમાં કામ કરે છે તેમાં જો કોઈ નાનો ભાગ પણ સરખી રીતે કામ ન કરે તો લોકો જીવ ગુમાવી શકે. જેમ કે, ગાડીઓ, પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વગેરે. આ સમાજને સૉફ્ટવેર મેન્ટાલિટીમાં આવતા કેટલી વાર લાગે? આ નવી વિચારસરણીમાં એ આવી પણ શકે ખરાં જ્યાં પર્ફેક્શન કરતા પ્રોગ્રેસનું મહત્ત્વ વધુ છે? અને વધુ અગત્યનો સવાલ – mvpવાળી વિચારસરણીમાં એ લોકો આવે તેનાંથી દુનિયાને વધુ ફાયદો થાય કે, તેમની પર્ફેક્શનવાળી વૃત્તિમાં સૉફ્ટવેર ઇન્ડસ્ટ્રી આવે તેનાંથી દુનિયાને વધુ ફાયદો થાય? જાપાન એ જગ્યા છે જ્યાં કોઈ ટ્રેન દસ સેકન્ડ પણ મોડી પડે તો પણ ટ્રેનનો ડ્રાઈવર એક કરતા વધુ વખત યાત્રીઓને ‘સૉરી’ કહેશે. આ હદનું પર્ફેક્શન ગ્રાહકો માટે તો સરવાળે સારું જ છે! આવાં સવાલોનાં સીધાં જવાબ અસ્તિત્ત્વ નથી ધરાવતાં એટલે જ કદાચ આ મુસાફરી દરમિયાન વાતોનાં વિષય બને છે!

સવા બે કલાક પછી અમે પહોંચ્યા નવાં પાટનગર – ટોક્યોથી જૂનાં પાટનગર – ક્યોતો. ક્યોતો સ્ટેશન કોઈ પણ નાના શહેરનાં સ્ટેશન જેવું એક અર્બન, સામાન્ય સ્ટેશન હતું. સ્ટેશનથી અમારાં રિયોકાન (ryokan) નજીક એક બસ જતી હતી અને બસ સ્ટૉપથી લગભગ સાતેક મિનિટ ચાલવાનું હતું. દરેક જગ્યાએ ઊબરથી જવાવાળો સૅમ બે ટ્રાંસ્ફર અને ત્યાર પછી પણ ચાલવાનાં વિચારથી જ અકળાઈ ગયો હતો. પણ, ત્યાંથી થોડે દૂર બસ જ્યારે મુખ્ય માર્ગ પર ચાલવા લાગી ત્યારે માર્ગની બંને તરફની દુકાનો, ઘર વગેરે જૂનાં શહેરો અને નાના ગામની યાદ અપાવવા લાગ્યાં. બસ સ્ટૉપ પર ઉતરીને, ચાલીને સાંકડી ગલીઓમાંથી પસાર થયા ત્યારે તો એમ જ લાગ્યું કે, એક અલગ જમાનામાં પહોંચી ગયા છીએ અને રિયોકાન પહોંચીને તો ખાસ!

અમારાં રિયોકાનનું નામ હતું ‘મોતોનાગો’. તેનું આખું સ્ટ્રક્ચર દેખીતી રીતે જ લાકડાંનું બનેલું હતું. મુખ્ય દરવાજામાં પ્રવેશ કરતા જ સામે આપણા જૂના ઘરોની જેમ એક મોટી સુંદર ઓસરી આવેલી હતી અને ઓસરી વટાવીને અંદર જતા રિસેપ્શનનાં બારણાં સામે જ ઉંબરો હતો. રિસેપ્શનનાં દરવાજા પાસે અમે ત્યાંનાં પારંપારિક ઇનડોર સ્લિપર્સની હરોળ જોઈ. કાઉન્ટર પર ઊભેલો માણસ દોડીને ઉંબરા પર જ અમારા માટે એ સ્લિપર્સ લાવ્યો જેથી બૂટ/મોજડી કાઢીને જમીન પર પગ મૂક્યા વિના તરત અમે એ સ્લિપર્સ પહેરી શકીએ. એ પહેરીને અંદર જઈને અમે થોડી વાર રાહ જોતા ઊભા રહ્યા. થોડી વારમાં રિયોકાનનાં અધિષ્ઠાત્રી આવ્યા. તેમની ઉંમર ઓછામાં ઓછી પંચાવન-સાઠ વર્ષની વચ્ચે હોવી જોઈએ અને કદાચ વધુ પણ હોય. તેમણે પોતાનો પારંપારિક કિમોનો પહેર્યો હતો અને વાળ અંબોળામાં બાંધેલાં હતાં. એ અમને ઉપર અમારાં રૂમ સુધી લઇ ગયા…